Sarajevo — Van 1914 tot 1994

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN ZWEDEN

Tachtig jaar zijn er verstreken sinds die noodlottige schoten op 28 juni 1914 in Sarajevo. De schoten doodden aartshertog Franz Ferdinand en zijn vrouw, aartshertogin Sophie, en toen escaleerde de vijandschap tussen Oostenrijk-Hongarije en Servië tot de Eerste Wereldoorlog. Van de 65 miljoen jonge mannen die naar de slagvelden werden gestuurd, kwamen er ongeveer 9 miljoen niet meer terug. Burgerslachtoffers inbegrepen verloren in totaal 21 miljoen mensen het leven. Sommigen spreken nog steeds van het uitbreken van die oorlog in augustus 1914 als de tijd dat ’de wereld krankzinnig werd’.

OPNIEUW hebben er in Sarajevo schoten geklonken. En niet alleen in Sarajevo maar ook in verscheidene van de zes republieken van de voormalige federatie Joegoslavië.a Het boek Jugoslavien — Ett land i upplösning (Joegoslavië — Een land dat uiteenvalt) zegt: „Het is een burgeroorlog waarin buren elkaar bestrijden. Reeds lang bestaande grieven en gevoelens van wantrouwen zijn tot haat geworden. Deze haat heeft tot vechten geleid en het vechten tot meer moorden en meer verwoesting. Het is als een vicieuze cirkel of veeleer een spiraal van steeds meer haat, wantrouwen en moorden.”

Toen er in juni 1991 gevechten uitbraken in Joegoslavië, was het niet verwonderlijk dat velen terugdachten aan de schoten die in juni 1914 in Sarajevo werden afgevuurd. Zou dit nieuwe conflict net zulke verwoestende gevolgen hebben? Zou de vrede in Europa erdoor bedreigd worden? Zou het programma van „etnische zuivering” (het opzettelijk doden en verdrijven van een raciaal, politiek of cultureel onderscheiden groep) zich naar andere delen van de wereld kunnen uitbreiden? Er is internationale druk uitgeoefend in een poging de strijd te beëindigen. Maar wat is de werkelijke oorzaak van de moeilijkheden in het vroegere Joegoslavië? Hebben recente gebeurtenissen in Sarajevo iets te maken met de moordaanslag in 1914?

Joegoslavië en de Eerste Wereldoorlog

De conflicten zijn niet nieuw. Al aan het begin van de eeuw werd over de Balkan gesproken als „de rusteloze uithoek van Europa”. In Jugoslavien — Ett land i upplösning wordt gezegd: „Het is een kwestie van het uiteenvallen van een unie waarin reeds heel lang spanning aan het groeien was. In feite bestonden de conflicten al toen aan het einde van de Eerste Wereldoorlog het koninkrijk der Serviërs, Kroaten en Slovenen werd gecreëerd.” Wat historische achtergronden zullen ons helpen begrijpen hoe de huidige conflicten teruggaan op de Eerste Wereldoorlog.

De geschiedenis leert ons dat de Zuidslavische landen Slovenië, Kroatië en Bosnië-Hercegovina ten tijde van de moord op Franz Ferdinand in 1914 provincies waren in de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije. Servië daarentegen was een onafhankelijk koninkrijk — een situatie die al vanaf 1878 bestond — en genoot krachtige steun van Rusland. Veel Serviërs woonden echter in de provincies die door Oostenrijk-Hongarije overheerst werden, en Servië wilde daarom dat Oostenrijk-Hongarije alle bezette gebieden op de Balkan zou prijsgeven. Hoewel er conflicten bestonden tussen Kroatië en Servië, was er eensgezindheid in één wens: zich bevrijden van de verafschuwde vreemde overheersers. Nationalisten droomden ervan alle Zuidslaven in één koninkrijk te verenigen. De Serviërs waren de krachtigste motor achter de vorming van zo’n onafhankelijke staat.

In die tijd was de regerende keizer, Franz Josef, 84 jaar oud. Binnenkort zou aartshertog Franz Ferdinand de nieuwe keizer worden. De Servische nationalisten zagen in Franz Ferdinand een obstakel voor de verwezenlijking van hun droom van een Zuidslavisch koninkrijk.

Een aantal jonge studenten in Servië waren bezeten van de gedachte van een vrije Zuidslavische staat en waren bereid voor hun zaak te sterven. Verscheidene jongeren werden uitgekozen om een moordaanslag op de aartshertog te plegen. Zij kregen wapens en werden getraind door een geheime Servische nationalistische groep die de Zwarte Hand heette. Twee van deze jonge mensen pleegden een aanslag, en een van hen slaagde. Zijn naam was Gavrilo Princip. Hij was negentien jaar.

Deze moord diende het doel dat de aanstichters ervan voor ogen stond. Toen de Eerste Wereldoorlog tot een einde was gekomen, was de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije uiteengevallen, en Servië kon de leiding nemen om de Slaven in een koninkrijk samen te brengen. In 1918 kwam dat koninkrijk bekend te staan als het koninkrijk der Serviërs, Kroaten en Slovenen. Die naam werd in 1929 veranderd in Joegoslavië. Toen echter de onderscheiden groepen niet langer één hoefden te zijn in hun gezamenlijke vijandschap tegen Oostenrijk-Hongarije, werd duidelijk dat er onderlinge verschillen bestonden. Er zijn bijna twintig verschillende bevolkingsgroepen, vier officiële en verscheidene minder belangrijke talen, twee verschillende alfabetten (romeins en cyrillisch) en drie grote godsdiensten — katholiek, islamitisch en Servisch-orthodox. Religie is nog steeds een belangrijke verdeeldheid veroorzakende factor. Met andere woorden, de nieuwe staat erfde een fiks aantal oude verdeeldheid zaaiende factoren.

Joegoslavië en de Tweede Wereldoorlog

Tijdens de Tweede Wereldoorlog viel Duitsland Joegoslavië binnen en, zo schrijft het boek The Yugoslav Auschwitz and the Vatican, „meer dan 200.000 mensen, merendeels orthodoxe Serviërs, werden systematisch vermoord” door katholieke Kroaten die collaboreerden met de nazi’s. De Kroaat Josip Tito was echter, met zijn communistische partizanen en in samenwerking met de Britten en Amerikanen, in staat de Duitsers terug te drijven. Aan het eind van de oorlog was hij de aangewezen leider van het land en hij begon met ijzeren hand te regeren. Hij was een onafhankelijke figuur. Zelfs geen Stalin kon hem dwingen Joegoslavië in de pas te laten lopen met de rest van het communistische blok.

Velen in het vroegere Joegoslavië hebben gezegd: ’Als Tito er niet was geweest, zou de unie al veel eerder uiteen zijn gevallen. Hij alleen had de wilskracht en de noodzakelijke autoriteit om haar bijeen te houden.’ Dat is waar gebleken. Na de dood van Tito in 1980 vlamden de conflicten weer op, in ernst toenemend tot in 1991 een burgeroorlog uitbrak.

De kogels die de wereld veranderden

In zijn boek Thunder at Twilight — Vienna 1913/1914 schreef Frederic Morton over de moord op Franz Ferdinand: „De kogel die zijn halsader doorboorde, was het startschot voor de verschrikkelijkste slachtpartij die de mensheid tot die tijd had meegemaakt. Hij zette de krachten in beweging die tot de Tweede Wereldoorlog leidden. . . . Veel draden van de wereld om ons heen werden gesponnen aan de Donau in de anderhalf jaar voordat die revolver op het hoofd van de aartshertog werd gericht.” — Wij cursiveren.

De recente gebeurtenissen in het vroegere Joegoslavië zijn niet de enige „draden van de wereld om ons heen” die terug te voeren zijn tot 1914. De historicus Edmond Taylor verwoordt iets waar veel geschiedkundigen het over eens zijn: ’Met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog werd een twintigste-eeuwse „Tijd van moeilijkheden” ingeluid. Alle beroeringen van de laatste halve eeuw zijn direct of indirect terug te voeren tot het jaar 1914.’

Er zijn pogingen gedaan om te verklaren waarom de schoten in Sarajevo zulke ontzettende gevolgen hadden. Hoe konden twee schoten van een „schooljongen” de hele wereld in brand zetten en een periode van geweld, verwarring en ontgoocheling inluiden die tot in onze tijd voortduurt?

Pogingen om 1914 te verklaren

In zijn boek Thunder at Twilight — Vienna 1913/1914 probeert de schrijver een verklaring te geven voor wat er gebeurde door te wijzen op wat hij „de nieuwe kracht” noemde die in 1914 op de naties inwerkte. Deze „kracht”, zo zegt hij, was in werkelijkheid een samenspel van verscheidene factoren. De paar nuchtere stemmen gingen verloren in de voortdurend toenemende roep om oorlog. De mobilisatie van één land versnelde de mobilisatie van alle andere. Het gezag werd van de heersende klasse overgedragen op de generaals. Veel mensen zagen in de oorlog ook een welkome gelegenheid om een „groots nationaal avontuur” te beleven en zo te ontsnappen aan de sleur van het dagelijkse leven. Later schreef een functionaris: „Als mensen die smachtten naar een onweer dat hen zou verlossen van de drukkende hitte van de zomer, zo geloofde de generatie van 1914 in de verlichting die de oorlog zou kunnen brengen.” De Duitse schrijver Hermann Hesse zei dat het een heleboel mensen goed zou doen losgescheurd te worden uit „een saaie kapitalistische vrede”. Aan de Duitse schrijver en Nobelprijswinnaar Thomas Mann wordt de uitspraak toegeschreven dat oorlog „een zuivering, een bevrijding, een grandioze hoop” is. Zelfs Winston Churchill schreef, in een roes bij de gedachte aan oorlog: „Oorlogsvoorbereidingen hebben een afschuwelijke fascinatie voor mij. Ik bid God of hij mij zulke beangstigend lichtzinnige stemmingen wil vergeven.”

Deze „nieuwe kracht” was de oorzaak van de levendige taferelen die in heel Europa werden opgevoerd terwijl de soldaten ten strijde trokken. Groene twijgen werden aan hun mutsen bevestigd, rozen werden in guirlandes om de kanonnen gehangen, er speelden orkesten, huisvrouwen stonden voor het raam met zakdoeken te zwaaien, en opgetogen kinderen holden naast de soldaten mee. Het was alsof de mensen de komst van de oorlog vierden en toejuichten. De Wereldoorlog kwam in de vermomming van een groot feest.

Dit is een samenvatting van enkele factoren in wat de reeds genoemde Morton de „nieuwe kracht” noemde die ons zou moeten helpen begrijpen wat de oorzaak was van de Eerste Wereldoorlog. Maar waar kwam deze „kracht” vandaan? De historica Barbara Tuchman schreef dat de industriële maatschappij de mens nieuwe krachten en nieuwe spanningen had bezorgd. Ja, de samenleving werd „verteerd door nieuwe spanningen en geaccumuleerde energie”. Stefan Zweig, een jonge Weense intellectueel uit die tijd, schreef: „Ik kan het niet anders verklaren dan door dit overschot aan kracht, een tragisch gevolg van de interne dynamiek die in de loop van veertig vredesjaren was geaccumuleerd en nu bevrijding zocht in gewelddadigheid.” De formulering „ik kan het niet anders verklaren” geeft aan dat hij het zelf moeilijk uit te leggen vindt. In het voorwoord van zijn boek Thunder at Twilight schrijft Morton: „Waarom gebeurde dat nu net toen en net daar? En hoe? . . . Is er een patroon in de doolhof?”

Ja, velen die 1914 proberen te verklaren, zijn van mening dat de diepere oorzaken beslist niet gemakkelijk te begrijpen zijn. Waarom beperkte de oorlog zich niet tot die partijen die er direct bij betrokken waren? Waarom escaleerde hij tot een wereldoorlog? Waarom duurde hij zo lang en was hij zo verwoestend? Wat was in werkelijkheid deze vreemde kracht die de mensheid in de herfst van 1914 in haar greep kreeg? Ons volgende artikel, op bladzijde 10, zal het bijbelse antwoord op deze vragen bespreken.

[Voetnoot]

[Inzet op blz. 6]

„Als mensen die smachtten naar een onweer dat hen zou verlossen van de drukkende hitte van de zomer, zo geloofde de generatie van 1914 in de verlichting die de oorlog zou kunnen brengen.” — Ernest U. Cormons, Oostenrijks diplomaat

[Kader/Illustraties op blz. 8, 9]

1914

De bijbel voorspelde de rampzalige gebeurtenissen die zich sinds 1914 hebben voorgedaan

„Er kwam een ander te voorschijn, een vuriggekleurd paard; en hem die erop zat, werd gegeven de vrede van de aarde weg te nemen, zodat zij elkaar zouden afslachten; en hem werd een groot zwaard gegeven. En toen hij het derde zegel opende, hoorde ik het derde levende schepsel zeggen: ’Kom!’ En ik zag, en zie! een zwart paard; en die erop zat, had een weegschaal in zijn hand. En ik hoorde een stem die uit het midden van de vier levende schepselen scheen te komen, zeggen: ’Een liter tarwe voor een denarius en drie liter gerst voor een denarius; en breng geen schade toe aan de olijfolie en de wijn.’ En toen hij het vierde zegel opende, hoorde ik de stem van het vierde levende schepsel zeggen: ’Kom!’ En ik zag, en zie! een vaal paard; en die erop zat, droeg de naam Dood. En Hades volgde dicht achter hem. En hun werd autoriteit gegeven over het vierde deel van de aarde, om te doden met een lang zwaard en met voedseltekorten en met dodelijke plagen en door de wilde beesten van de aarde.” — Openbaring 6:4-8 (Zie ook Lukas 21:10-24; 2 Timotheüs 3:1-5.)

„De wereldoorlog van 1914–’18 ligt als een strook verschroeide aarde tussen de hier besproken tijd en de onze. Door het vernietigen van zoveel mensen, die van invloed zouden zijn geweest in de jaren die volgden, door het wegvagen van geloofsovertuigingen, het ontstaan van nieuwe ideeën en door het slaan van ongeneeslijke wonden bij talloze teleurgestelden, heeft deze oorlog een fysieke zowel als een psychologische kloof geslagen tussen twee tijdperken.” — Het voorwoord van De trotse toren, door Barbara W. Tuchman.

„De vier jaren die [na 1914] volgden waren, zoals Graham Wallas schreef, ’vier jaren van de meest intense en heldhaftige krachtsinspanning uit de historie van het menselijk ras’. Toen die krachtsinspanning voorbij was, verzonken de illusies en het enthousiasme, die tot 1914 mogelijk waren geweest, langzaam weg onder een oceaan van teleurstelling. Er was een enorme prijs voor betaald, maar de mensheid had op pijnlijke wijze idee gekregen van haar eigen grenzen.” — Slotwoord in hetzelfde werk.

[Verantwoording]

The Bettmann Archive

The Trustees of the Imperial War Museum, Londen

National Archives of Canada, P.A. 40136

[Kaart op blz. 7]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

Europa zoals het was — augustus 1914

1. Groot-Brittannië en Ierland 2. Frankrijk 3. Spanje 4. Duitse Rijk 5. Zwitserland 6. Italië 7. Rusland 8. Oostenrijk-Hongarije 9. Roemenië 10. Bulgarije 11. Servië 12. Montenegro 13. Albanië 14. Griekenland

[Illustratie op blz. 5]

Gavrilo Princip

[Verantwoording]

Foto Arhiva Vojni Muzej u Beogradu

[Illustratie op blz. 6]

Duitsers ontvangen bloemen op weg naar de oorlog

[Verantwoording]

The Bettmann Archive

[Illustratieverantwoording op blz. 3]

Culver Pictures