Waarom vormen rassen zo’n strijdpunt?
AL VANAF het begin van de opgetekende geschiedenis heeft het idee van „zij” en „wij” het denken van de mens beheerst. Velen hebben zichzelf ervan overtuigd dat zij de enige normale mensen zijn en alles op de juiste manier doen. Dat is wat wetenschappers etnocentrisme noemen, het denkbeeld dat iemands eigen volk en manier van doen het enige is wat telt.
De oude Grieken bijvoorbeeld hadden geen hoge dunk van de „barbaren”, een term die zij bezigden voor iedereen die geen Griek was. Het woord „barbaar” ontstond uit de manier waarop de vreemde talen de Grieken in de oren klonken, als een hoop onverstaanbaar „bar-bar”. De Egyptenaren voor hen en de Romeinen na hen voelden zich ook superieur aan andere volken.
Eeuwenlang noemden de Chinezen hun land Zhongguo, ofte wel het Rijk van het Midden, omdat zij ervan overtuigd waren dat China het middelpunt van de wereld zo niet van het universum was. Toen er later Europese missionarissen met rood haar, groene ogen en een roodachtige gelaatskleur naar China kwamen, betitelden de Chinezen hen als „vreemde duivels”. En toen er in Europa en Noord-Amerika voor het eerst Aziaten arriveerden, maakten hun spleetogen en wat men vreemde gewoonten vond, hen evenzo tot een voor de hand liggend mikpunt van spot en achterdocht.
Toch moet daarbij een veelzeggend feit in aanmerking worden genomen, zoals het boek The Kinds of Mankind zegt: „Geloven in je [raciale] superioriteit is één ding; proberen die te bewijzen, door gebruik te maken van de ontdekkingen van de wetenschap, is iets heel anders.” Pogingen om te bewijzen dat het ene ras superieur is aan het andere, zijn betrekkelijk nieuw. De antropoloog Ashley Montagu schreef dat „de opvatting dat er natuurlijke of biologische mensenrassen zijn die zowel fysiek als mentaal van elkaar verschillen, een denkbeeld is dat zich pas in de tweede helft van de achttiende eeuw heeft ontwikkeld”.
Hoe komt het dat de kwestie van de raciale superioriteit in de achttiende en negentiende eeuw zo’n belangrijke rol is gaan spelen?
Slavenhandel en de rassenkwestie
Een voorname reden is dat de winstgevende slavenhandel tegen die tijd zijn hoogtepunt had bereikt en honderdduizenden Afrikanen werden overmeesterd en tot slavernij in Europa en Amerika werden gedwongen. Vaak werden gezinnen uiteengerukt, werden mannen, vrouwen en kinderen naar verschillende delen van de wereld gestuurd, zodat zij elkaar nooit terugzagen. Hoe konden slavenhandelaars en slavenhouders, van wie de meesten beweerden christenen te zijn, zulke onmenselijke daden rechtvaardigen?
Door het denkbeeld te propageren dat zwarte Afrikanen van nature inferieur waren. „Ik ben geneigd te vrezen dat alle negers, en in het algemeen alle andere soorten mensen, van nature inferieur zijn aan de blanke”, schreef de achttiende-eeuwse Schotse filosoof David Hume. Hume beweerde zelfs dat er „bij [negers] geen vernuftige uitvindingen, geen kunstuitingen, geen wetenschappen” te vinden waren.
Die beweringen waren echter onjuist. In The World Book Encyclopedia (1973) werd opgemerkt: „Honderden jaren geleden bestonden er in verscheidene delen van Afrika hoogontwikkelde negerkoninkrijken. . . . Tussen 1200 en 1600 bloeide er een Negro-Arabische universiteit in het Westafrikaanse Timboektoe, die in heel Spanje, Noord-Afrika en het Midden-Oosten beroemd werd.” Niettemin waren degenen die bij de slavenhandel betrokken waren, er snel bij de mening over te nemen van filosofen als Hume dat negers een ras vormden dat inferieur was aan de blanken, ja, dierlijk zelfs.
Godsdienst en de rassenkwestie
De slavenhandelaars werden aanzienlijk gesterkt in hun racistische opvattingen door godsdienstige leiders. Reeds halverwege de vijftiende eeuw werden in de edicten van rooms-katholieke pausen de onderwerping en slavernij van „heidenen” en „ongelovigen” gesanctioneerd, opdat hun „ziel” gered mocht worden voor „het koninkrijk Gods”. Omdat de vroege Europese ontdekkingsreizigers en slavenhandelaars de zegen van de kerk hadden ontvangen, hadden zij geen wroeging over hun beestachtige behandeling van inheemse volken.
„In de jaren ’60 van de achttiende eeuw en menig decennium daarna werd de zwarte slavernij gesanctioneerd door katholieke, anglicaanse, lutherse, presbyteriaanse en gereformeerde predikanten en theologen”, schrijft het boek Slavery and Human Progress. „Geen hedendaagse kerk of sekte had getracht haar lidmaten ervan af te brengen zwarte slaven in eigendom te hebben of er zelfs handel in te drijven.”
Hoewel sommige van de kerken spraken van een universele christelijke broederschap, propageerden ze ook leerstellingen die de raciale controverse verscherpten. Zo staat in de Encyclopaedia Judaica te lezen dat „pas na langdurige schermutselingen en theologische discussies, de Spanjaarden de inheemse rassen die zij in Amerika aantroffen als met een ziel begiftigde mensen erkenden”.
Dat impliceerde dat zolang de „ziel” van de leden van zulke inheemse rassen werd „gered” door bekering tot het christendom, het onbelangrijk was hoe zij fysiek behandeld werden. En als het op de situatie van negers aankwam, beweerden veel godsdienstige leiders dat zij hoe dan ook door God vervloekt waren. Schriftplaatsen werden verkeerd toegepast in een poging dit te bewijzen. De predikanten Robert Jamieson, A. R. Fausset en David Brown stellen in hun commentaar op de bijbel: „Vervloekt zij Kanaän [Genesis 9:25] — deze vloek heeft zijn vervulling gekregen in de vernietiging van de Kanaänieten — in het verval van Egypte en in de slavernij van de Afrikanen, de afstammelingen van Cham.” — Commentary, Critical and Explanatory, on the Whole Bible.
De leerstelling dat de voorvader van het zwarte ras werd vervloekt, wordt gewoon niet geleerd in de bijbel. In feite stamt het zwarte ras af van Kusch, niet van Kanaän. In de achttiende eeuw betoogde John Woolman dat de veronderstelling dat deze bijbelse vervloeking gebruikt kon worden ter rechtvaardiging van het in slavernij brengen van negers, waarbij zij beroofd werden van hun natuurlijke rechten, „te erg is om toegelaten te worden in de geest van iemand die zich in alle oprechtheid door deugdelijke beginselen wil laten leiden”.
Pseudo-wetenschap en de rassenkwestie
De pseudo-wetenschap heeft ook haar stem laten horen in een poging kracht bij te zetten aan de theorie dat het zwarte ras inferieur is. In het boek Essai sur l’inégalité des races humaines van de negentiende-eeuwse Franse schrijver Joseph de Gobineau werd het fundament gelegd voor veel werken van dat slag die nog zouden volgen. In zijn boek verdeelde Gobineau de mensheid in drie afzonderlijke rassen, in neergaande volgorde van uitnemendheid: blank, geel en zwart. Hij beweerde dat de unieke eigenschappen van elk ras huisden in het bloed en dat derhalve elke vermenging door een gemengd huwelijk zou leiden tot verwording en verlies van de superieure kwaliteiten.
Gobineau betoogde dat er eens een zuiver ras van blanke, lange mensen met blond haar en blauwe ogen had bestaan die hij Ariërs noemde. Het waren de Ariërs, zo beweerde hij, die de beschaving en het Sanskriet in India hadden ingevoerd en het waren de Ariërs aan wie het oude Griekenland en Rome hun beschavingen te danken hadden. Maar door gemengde huwelijken met de inferieure lokale bevolking waren deze eens glorierijke beschavingen verloren gegaan, samen met de genialiteit en de voortreffelijke eigenschappen van het Arische ras. De mensen die nu het zuivere Arisch nog het dichtst benaderden, aldus Gobineau, waren te vinden in Noord-Europa, en wel onder de Noordse en, bij uitbreiding, de Germaanse volken.
Gobineaus basisdenkbeelden — de indeling in drie rassen, het bloed zou rasbepalend zijn en het Arische ras — waren zeker niet wetenschappelijk gefundeerd en er wordt door de hedendaagse wetenschappelijke wereld geen enkel geloof aan gehecht. Niettemin werden ze door anderen snel overgenomen. Een van hen was een Engelsman, Houston Stewart Chamberlain, die zo gecharmeerd was van Gobineaus denkbeelden dat hij in Duitsland ging wonen en de gedachte bepleitte dat men alleen via de Germanen de zuiverheid van het Arische ras mocht hopen te bewaren. Onnodig te zeggen dat Chamberlains geschriften in Duitsland alom gelezen werden, met afschuwelijke gevolgen.
De afschuwelijke gevolgen van het racisme
In zijn boek Mein Kampf betoogde Adolf Hitler dat het Germaanse ras het Arische superras was dat voorbestemd was om de wereld te regeren. Hitler vond dat de joden, die naar zijn zeggen verantwoordelijk waren voor het saboteren van de Duitse economie, deze glorieuze bestemming in de weg stonden. En dus volgde de uitroeiing van de joden en andere minderheden in Europa, wat ontegenzeglijk een van de zwartste bladzijden in de menselijke geschiedenis is geweest. Dit was het rampzalige gevolg van racistische denkbeelden, die van Gobineau en Chamberlain inbegrepen.
De afschuwelijke gevolgen waren echter niet tot Europa beperkt. Aan de andere kant van de oceaan, in de zogenoemde nieuwe wereld, brachten gelijksoortige ongefundeerde denkbeelden onzegbaar lijden over generaties onschuldige mensen. Hoewel de Afrikaanse slaven in de Verenigde Staten na de Burgeroorlog uiteindelijk hun vrijheid kregen, werden er in veel staten wetten aangenomen waarbij negers veel van de voorrechten ontzegd werden die andere staatsburgers genoten. Waarom? Omdat blanke burgers dachten dat het zwarte ras niet de intellectuele vermogens bezat om deel te hebben aan burgerplichten en de regering.
Hoe diep zulke raciale sentimenten wel geworteld waren, wordt geïllustreerd door een rechtszaak tegen een echtpaar dat een wet had overtreden waarbij huwelijken tussen zwart en blank verboden waren. De rechter motiveerde zijn uitspraak als volgt: „De almachtige God heeft de rassen blank, zwart, geel, bruin en rood geschapen en Hij heeft hen op afzonderlijke continenten geplaatst, en was er geen inbreuk gemaakt op Zijn regeling, dan zou er geen aanleiding tot zulke huwelijken zijn.”
De rechter zei dit niet in de negentiende eeuw en niet in een achtergebleven gebied, maar in 1958 — en op nog geen honderd kilometer van het Amerikaanse Capitool! Ja, pas in 1967 heeft het Amerikaanse Hooggerechtshof alle wetten tegen interraciale huwelijken ongeldig verklaard.
Dergelijke discriminerende wetten hebben mét de segregatie op scholen, in kerken en andere openbare instellingen en de discriminatie op het gebied van werkgelegenheid en huisvesting, tot de burgerlijke onrust, protesten en gewelddadigheden geleid die in de Verenigde Staten en talrijke andere landen tot de orde van de dag zijn gaan behoren. Nog afgezien van de vernietiging van levens en eigendommen, kunnen de eruit voortgevloeide angst, haat, persoonlijke vernederingen en smart alleen maar worden beschouwd als een schandvlek voor een zogenaamd beschaafde samenleving.
Zo is het racisme een van de bedroevende krachten geworden die de meeste tweedracht in de menselijke samenleving teweegbrengen. Het zou beslist terecht zijn als wij allemaal ons eigen hart zouden onderzoeken en ons zouden afvragen: Wijs ik alle leerstellingen af die erop neerkomen dat het ene ras superieur is aan het andere? Heb ik mijzelf proberen te ontdoen van alle mogelijke overgebleven gevoelens van raciale superioriteit?
Het is ook passend dat wij ons afvragen: Welke hoop is er dat raciale vooroordelen en spanningen, die thans zo algemeen zijn, ooit uitgeroeid zullen worden? Kunnen mensen van verschillende nationaliteiten, talen en gewoonten in vrede samenleven?
[Illustratie op blz. 7]
Negers werden door veel blanken als dieren beschouwd
[Verantwoording]
Overgenomen uit: DESPOTISM — A Pictorial History of Tyranny
[Illustratie op blz. 8]
De vernietigingskampen van de nazi’s waren een rampzalig uitvloeisel van racistische denkbeelden
[Verantwoording]
Foto: U.S. National Archives