Wat is er met de moraal gebeurd?

REGERINGSFUNCTIONARISSEN. Politieke kandidaten. Religieuze leiders. Wij verwachten van mannen van dat kaliber dat hun gedrag voorbeeldig is. In recente tijden hebben vertegenwoordigers van deze categorieën echter de hoofdrol gespeeld in een reeks zeer onfrisse schandalen. Hun misdragingen doorliepen het hele scala van ondeugden — van overspel en schaamteloos liegen tot slinkse financiële manipulaties en verduistering.

In het boek The Death of Ethics in America wordt de weeklacht geuit: „Terwijl de natie zich volledig in beslag liet nemen door het dodelijke immuundeficiëntiesyndroom . . . schijnt een ander soort AIDS, een integriteitsdeficiëntiesyndroom, epidemische proporties te hebben aangenomen. Toch heeft dat niet geleid tot een soortgelijke urgente roep om een remedie.” (Wij cursiveren.) Het tijdschrift Time stelt dat de Verenigde Staten „zich wentelen in een moreel moeras”.

Dat morele moeras is beslist niet beperkt tot de Verenigde Staten. Onlangs zijn ook China, Duitsland, Frankrijk, Griekenland, India, Indonesië, Israël en Japan geschokt door schandalen waar prominente mannen in figureerden. En het zal geen verwondering wekken dat het onethische gedrag van de leiders van de samenleving gewoon een weerspiegeling is van dat van het algemene publiek. De premier van Thailand noemde de corruptie in zijn land „een kanker”. Hij voegde eraan toe dat de hele maatschappij lijdt aan een ziekte die geworteld is in hebzucht en verwrongen maatschappelijke waarden.

Mensen vragen zich met recht af: ’Wat steekt er achter dit wereldwijde afglijden van morele waarden? En, belangrijker nog, waar gaat het allemaal naar toe?’

Wanneer ’stelen geen stelen is’

In Columbus in de Amerikaanse staat Ohio schoot de achterklep van een gepantserde geldauto open en vielen er twee geldzakken uit. Terwijl er naar schatting zo’n twee miljoen dollar wegwapperde en zich over de snelweg verspreidde, doken tientallen automobilisten hun wagen uit om zich de zakken en portefeuilles vol te proppen met bankbiljetten. Sommigen riepen zelfs via hun CB-radio anderen op om ook aan de plundering deel te nemen.

Officiële verzoeken en een beloning van tien procent voor teruggave van het geld werden praktisch genegeerd. De meesten verkozen te handelen volgens de stelregel ’wie het vindt, mag het houden’. Slechts een fractie van het geld is ooit teruggekomen. Eén man rechtvaardigde de diefstal zelfs met de uitspraak dat het geld „een geschenk van God” was. Dit soort voorvallen staat echter niet op zich. Voorbijgangers legden een soortgelijke hebzucht aan de dag toen er geld uit transportauto’s viel in San Francisco (Californië) en in het Canadese Toronto.

Dat doorgaans eerlijke en fatsoenlijke mensen zich zo gemakkelijk verlagen tot diefstal heeft verontrustende implicaties. Op zijn minst toont het aan hoe verwrongen de algemene ideeën over de moraal zijn. Thomas Pogge, die filosofie doceert aan de Columbia University in New York, betoogt dat de meeste mensen het weliswaar als immoreel beschouwen om iemand — een persoon — te bestelen, maar dat zij het op de een of andere manier veel minder verwerpelijk vinden om een instelling te bestelen.

Seksuele normen op drift

Een verwrongen kijk op moraal ziet men ook op seksueel gebied. Uit een recent onderzoek bleek dat mensen verrassend tolerant staan tegenover politieke kandidaten die overspel bedrijven. Eén schrijver suggereert dat zulke kiezers misschien aarzelen overspel te veroordelen omdat ’zij er zelf zo druk mee bezig zijn’.

Inderdaad onthullen recente statistieken dat 31 procent van alle gehuwden in de Verenigde Staten verwikkeld is of is geweest in een buitenechtelijke affaire. In meerderheid — 62 procent — denken de Amerikanen „dat er niets kwaads in steekt”. De opvattingen over voorechtelijke seks zijn al even soepel. Een onderzoek in 1969 gaf te zien dat 68 procent van het Amerikaanse publiek toen voorechtelijke gemeenschap afkeurde. Nu staat slechts 36 procent daar afwijzend tegenover. In de jaren ’60 was volgens een enquête ongeveer de helft van de vrouwen maagd op hun trouwdag. Nu slechts 20 procent.

Wat is ethisch juist?

Een afglijden is ook op zakengebied merkbaar. Twee decennia geleden meende slechts 39 procent van de geënquêteerde eerstejaars dat „financieel succes belangrijk of essentieel was”. In 1989 was dat aantal praktisch verdubbeld. Het is duidelijk dat geld verdienen het denken van veel jonge mensen beheerst — met alarmerende morele consequenties.

Toen 1093 leerlingen van de hoogste klas van het middelbaar onderwijs werden geënquêteerd, verklaarde 59 procent zich bereid een illegale transactie af te sluiten die tien miljoen dollar zou opleveren — zelfs met het risico van zes maanden voorwaardelijk! Bovendien zei 67 procent dat zij een onkostendeclaratie met fictieve posten zouden verhogen, en verklaarde 66 procent te zullen liegen om een zakelijk doel te bereiken. Toch laten jongeren slechts een echo horen van de morele toon die door de ouderen om hen heen wordt aangegeven. Toen 671 bedrijfsleiders werd gevraagd naar hun ideeën over zakenethiek, stelde bijna een kwart dat ethische normen hen kunnen hinderen in hun streven naar een succesvolle carrière. Meer dan de helft gaf toe dat zij om vooruit te komen het niet te nauw namen met allerlei voorschriften.

In een poging deze verontrustende trend om te buigen bieden sommige universiteiten leergangen ethiek. Maar velen staan sceptisch tegenover de doeltreffendheid van dit soort inspanningen. „Ik zie gewoon niet hoe colleges ethiek effect moeten sorteren”, verklaarde een prominent Canadees zakenman. „Studenten met gezonde beginselen zullen er niet veel nieuws opsteken, en de studenten die toch al niet integer zijn, zullen met wat zij er wijzer van worden, misschien alleen een andere methode kiezen voor de immorele daden die zij hoe dan ook zullen begaan.”

In dezelfde trant hebben veel bedrijven officiële ethische gedragsregels opgesteld. Deskundigen beweren echter dat zo’n gedragscode louter een fraaie façade is voor de buitenwacht en dat er zelden aandacht aan wordt geschonken — behalve in de nasleep van een vervelend schandaal. Het ironische feit doet zich voor dat blijkens een recent onderzoek firma’s met een op schrift gestelde ethische code vaker beschuldigd werden van onethisch gedrag dan firma’s zonder zo’n geschrift!

Ja, op alle fronten zijn de morele normen duidelijk op drift, en niemand schijnt te weten waar het met de moraal naar toe gaat. Een topman bij een groot bedrijf zegt erover: „De grenstekens die ons vroeger het onderscheid tussen goed en kwaad aangaven, zijn er niet meer. Ze zijn geleidelijk vernield.” Waarom zijn zulke morele grenstekens verdwenen? Wat komt ervoor in de plaats? Deze kwesties worden in de volgende artikelen onder de loep genomen.