Onze veelzijdige reuk

ROEPT HERINNERINGEN OP, VERSTERKT SMAKEN

WAT is uw lievelingsgeur? Toen verscheidene mensen deze vraag werd gesteld, was het boeiend hun antwoorden te horen. Spek in de koekepan. De zilte lucht die van de oceaan komt. Schone was wapperend in de wind. Versgemaaid hooi. Scherpe kruiden. De adem van een jonge hond. Toen verder geïnformeerd werd naar de reden waarom dit hun lievelingsgeur was, hadden allen een specifieke, levendige herinnering die hun bij het eerste vleugje van de geur te binnen schoot. Heel vaak waren het jeugdherinneringen.

Een jonge vrouw herinnert zich dat wanneer zij ’s ochtends in bed lag, de geur van spek in de koekepan die de kamer binnen kwam drijven haar het water in de mond deed lopen en haar als het ware wenkte om met haar familie te ontbijten.

Louise, 58, zei dat de geur van zeelucht haar herinnert aan de zomers uit haar jeugd aan de kust van Maine in de Verenigde Staten. „Het vrije leven dat wij er hadden,” vertelt zij, „hollend en spelend in het zand, gravend naar schelpdieren, die wij boven een open vuur kookten!”

Michele, 72, herinnert zich de keren dat zij als kind haar moeder hielp de was van de lijn te halen, waarbij zij haar gezicht in armen vol wasgoed begroef als zij die het huis indroeg en diep de frisse, schone geur inademde.

Versgemaaid hooi verspreidt de geur die Jeremy 55 jaar terugvoert, naar zijn dagen als kind op een boerderij in Iowa, rijdend op een wagen vol versgemaaid hooi dat naar de schuur werd gebracht voordat de regen viel die hij en zijn vader al in de verte konden ruiken.

„Scherpe kruiden” was het antwoord van de 76-jarige Jessie, die haar ogen dichtdeed en vertelde hoe haar familie in een ijzeren ketel buiten appelcrème kookte (een sterk gekruide soort jam die in de Verenigde Staten wordt gemaakt). Zeventig jaar geleden, maar de herinnering was nog springlevend.

Carol herinnert zich het snoezige jonge hondje dat zij op schoot hield toen zij vijf was en weet nog hoe de adem van het hondje rook. O ja, die geur geeft haar het gevoel van lekker warm in de zon zitten op een oude veranda in een jurkje van bobbeltjesstof.

En u? Bent u ooit net zo aangenaam door een geur getroffen als anderen — doordat hij herinneringen opriep, emoties wakker maakte? Hebt u zich ooit met nieuwe kracht bezield gevoeld door naar dennen ruikende berglucht of verkwikt door de pittige, prikkelende lucht van een briesje uit zee? Of misschien hebt u meegemaakt dat het water u in de mond liep nadat u in het voorbijgaan een vleugje uit een bakkerswinkel had opgesnoven. De neuroloog Gordon Shepherd verklaarde in National Geographic: „Wij denken dat ons leven wordt beheerst door ons gezichtsvermogen, maar hoe meer het avondeten naderbij komt, des te sterker u beseft hoezeer uw echte plezier in het leven wordt bepaald door de reukzin.”

De reuk heeft een opmerkelijke uitwerking op onze smaak. Terwijl smaakpapillen zout, zoet, bitter en zuur kunnen onderscheiden, merkt onze reuk andere, subtielere smaakelementen op. Als er geen geur aan appels en uien zat, zouden ze haast eender kunnen smaken. Of let bijvoorbeeld eens op hoeveel een stukje chocola aan smaak verliest wanneer u het opeet met dichtgeknepen neus.

Denk eens aan iets lekkers — een pasgebakken cake bijvoorbeeld. Die verlokkende aroma’s stijgen eruit op omdat hij moleculen afstaat en die op de luchtstromen weg laat drijven. Daar komt uw neus, begerig snuffelend. Hij snuift lucht op en stuurt die moleculen op weg door het verbazingwekkende mechanisme van onze reukzin.

Zie voor een gedetailleerder beschouwing van het reukproces het kader op bladzijde 24 en 25. De ingewikkeldheid en complexiteit van dit zintuig is werkelijk ontzag inboezemend.

Geuren en de uitwerking die ze op u hebben

Parfumeurs, meesterkoks en wijnhandelaars erkennen al eeuwenlang het vermogen van aroma’s om de geest te boeien en de zintuigen te behagen. Tegenwoordig proberen geurpsychologen en -biochemici het vermogen van geuren op nieuwe manieren te benutten. Experimenterend met geuren variërend van lelietje-van-dalen tot appel met kruiden, hebben geurspecialisten geuren in scholen, kantoorgebouwen, verpleeghuizen en zelfs een ondergrondse trein gepompt om het effect ervan op de geest en het gedrag van de mens te bestuderen. Zij betogen dat bepaalde geuren stemmingen kunnen beïnvloeden, mensen vriendelijker kunnen maken, hun werkprestaties kunnen verbeteren en zelfs de mentale alertheid kunnen vergroten.

Volgens het blad The Futurist staan mensen bij een chic fitnesscentrum in Tokio in de rij voor een „aroma-cocktail” van dertig minuten die de stress van het leven in een grote stad zou verlichten. Japanse wetenschappers hebben ook de uitwerking van boslucht op mensen bestudeerd en doen de aanbeveling boswandelingen te maken als remedie voor gespannen zenuwen. De terpenen (dennegeur) die bomen afgeven, blijken een ontspannende uitwerking op niet alleen het lichaam maar vooral de geest te hebben.

Niet alle luchtjes zijn gezond; bij lange na niet. Door wat de een verrukkelijk vindt, zou een ander zich heel goed ellendig kunnen voelen. Al lang is bekend dat sterke geuren, zelfs van parfums, astma verergeren en bij sommige mensen allergische reacties veroorzaken. Dan zijn er ook de kwalijke luchtjes waarover iedereen het eens is — schadelijke gassen uitgebraakt door industriële fabrieksschoorstenen en uitlaten van motorvoertuigen, de ranzige lucht van vuilstortplaatsen en afvalwaterbassins, en dampen van vluchtige chemicaliën die in veel bedrijven worden gebruikt.

Natuurlijk komen er normaal ook gevaarlijke scheikundige verbindingen in ons milieu voor, maar meestal zo verspreid dat ze onschadelijk zijn. Komen zulke chemische stoffen echter in hoge concentraties voor, dan kunnen bij te lange blootstelling eraan zelfs de veerkrachtige reukcellen degenereren. Oplosmiddelen bijvoorbeeld zoals die welke in verven gebruikt worden, zijn evenals veel andere industriële chemicaliën door deskundigen genoemd als gevaarlijk voor het reukvermogen. Er bestaan ook lichamelijke aandoeningen die de reukzin kunnen belemmeren of verwoesten.

Waardeert u het geschenk?

De reuk is het beslist waard tegen zulke bedreigingen beschermd te worden indien dat maar enigszins mogelijk is. Stel u dus op de hoogte van de risico’s van eventuele chemicaliën waarmee u moet werken en neem alle redelijke voorzorgsmaatregelen die nodig zijn om uw gevoelige reukzin te beschermen. (Vergelijk 2 Korinthiërs 7:1.) Aan de andere kant is het goed u evenzeer te bekommeren om de gevoeligheden van anderen. Een hoge reinheidsnorm, ook voor ons huis en ons lichaam, kan op dat punt veel doen. Sommigen hebben er ook voor gekozen extra voorzichtig te zijn met het gebruik van parfums — vooral wanneer zij van plan zijn geruime tijd in de onmiddellijke nabijheid van veel anderen te verkeren, in een theater of een congreshal bijvoorbeeld. — Vergelijk Mattheüs 7:12.

Over het algemeen echter is het reukvermogen een geschenk dat weinig onderhoud vergt. Het vraagt weinig van ons op het gebied van verzorging en bescherming, maar bezorgt ons een dagelijkse overvloed van kleine genoegens. Wanneer u een geschenk krijgt dat u gelukkig maakt, komt dan de wens bij u op de gever te bedanken? Miljoenen mensen danken thans de Schepper in alle oprechtheid voor de wonderbare manier waarop het menselijk lichaam is gemaakt. (Vergelijk Psalm 139:14.) Laten wij hopen dat er nog veel meer dank en lof naar hem opgaat en dat die, net als de offers van de Israëlieten uit de oudheid, als „een rustig stemmende geur” voor onze liefdevolle, edelmoedige Schepper is. — Numeri 15:3; Hebreeën 13:15.

[Kader/Diagram op blz. 24, 25]

Hoe de reuk werkt

Fase één: De geur wordt bespeurd

LUCHTJES komen de neusgangen binnen wanneer u inademt. En als u voedsel inslikt, worden moleculen achter in de mond naar boven en de neusholte in gedreven. Eerst echter moet geurige lucht langs de „schildwachten” zien te komen. Langs de neusgaten loopt de trigeminus of drielingzenuw (1), die u laat niezen wanneer ze prikkelende of irriterende chemische stoffen waarneemt. Deze zenuw bezorgt u ook plezier doordat ze reageert op het pittige van sommige geuren.

Vervolgens worden geurmoleculen naar boven gedreven door wervelingen die ontstaan wanneer luchtstromen rond drie benige, op een rol gelijkende uitstulpingen draaien, de zogenoemde neusschelpen (2). De luchtstroom, onderweg bevochtigd en verwarmd, vervoert de moleculen naar het reukepitheel (3), het primaire ontvangstgebied. Dit hoog in de neus in een nauwe spleet gelegen stukje weefsel ter grootte van een duimnagel is bezet met zo’n tien miljoen zintuigcellen (4), boven op elk waarvan zich talrijke haarachtige uitsteeksels bevinden, cilia of trilharen genoemd, gelegen in een dun laagje slijm. Het reukepitheel is zo gevoelig, dat het 1⁄460.000.000 milligram van bepaalde reukstoffen in één vleugje lucht kan bespeuren.

Maar hoe geuren precies worden bespeurd, is nog in raadselen gehuld. Per slot van rekening kunnen mensen wel 10.000 geuren onderscheiden. En er bevinden zich meer dan 400.000 geurige stoffen in ons milieu, terwijl scheikundigen voortdurend nieuwe creëren. Hoe kan onze neus dan wijs uit al dat reukgeweld? Er bestaan ruim twintig verschillende theorieën ter verklaring van het mysterie.

Zeer onlangs hebben wetenschappers vorderingen geboekt bij het oplossen van een deel van deze puzzel. In 1991 werden er aanwijzingen gevonden dat er minuscule eiwitten zijn, reukreceptoren genoemd, waarmee de celmembranen in de cilia doorweven zijn. Kennelijk gaan zulke receptoren op verschillende manieren een binding aan met uiteenlopende soorten geurmoleculen en geven ze daarmee elke geur een onderscheiden „vingerafdruk”.

Fase twee: De geur wordt doorgegeven

Om deze inlichtingen door te geven aan de hersenen, worden gecodeerde elektrochemische boodschappen snel langs de reukcellen (4)geleid. Dr. Lewis Thomas, wetenschappelijk essayist, noemt deze neuronen het ’Vijfde wonder van de hedendaagse wereld’. Het zijn de enige primaire zenuwcellen die zich om de paar weken vermenigvuldigen door deling. Ook bestaat er geen beschermende barrière tussen de cellen en de stimuli eromheen, zoals bij de zintuigcellen die beschermd in het oog en het oor verborgen liggen. In plaats daarvan steken de reukzenuwen uit de hersenen zelf en komen in rechtstreeks contact met de buitenwereld. Daardoor is de neus een plaats waar hersenen en omgeving elkaar ontmoeten.

Deze neuronen leiden allemaal naar dezelfde bestemming: twee kolfachtige verdikkingen (5) aan de onderzijde van de hersenen. Deze reukkolven zijn het voornaamste relaisstation naar andere delen van de hersenen. Eerst bewerken ze de stroom reukinformatie echter, schrappen alles wat niet noodzakelijk is en geven de rest door.

Fase drie: De geur wordt waargenomen

Van de reukkolven lopen ingewikkelde verbindingen naar het limbische systeem van de hersenen (6), een uit diverse onderdelen bestaand systeem dat sierlijke lussen beschrijft en een sleutelrol speelt bij het opslaan van herinneringen en het oproepen van emotionele reacties. Hier „wordt de koude wereld der realiteit getransformeerd in een bruisende ketel met menselijke gevoelens”, aldus het boek The Human Body. Het limbische systeem is zo nauw verbonden met de reukzin dat het lang aangeduid is als de rhinencephalon ofte wel „reukhersenen”. Dit nauwe verband tussen neus en limbisch systeem kan verklaren waarom wij zo emotioneel en nostalgisch op geuren reageren. Aha! Het spek dat ligt te bakken! De schone was! Het versgemaaide hooi! De adem van de jonge hond!

Afhankelijk van de waargenomen geur kan het limbische systeem de hypothalamus (7) activeren, die op zijn beurt de meesterklier van de hersenen, de hypofyse (8), opdracht kan geven allerlei hormonen te produceren — de hormonen bijvoorbeeld die de eetlust of het seksuele gedrag regelen. Geen wonder dus dat de geur van voedsel ons plotseling een gevoel van honger kan geven of dat een parfum gezien kan worden als een belangrijke factor bij de seksuele aantrekkingskracht.

Het limbische systeem reikt ook tot in de neocortex (9), een nogal verstandelijke, analytische buurt binnen de hersenen. Hier kan het van de neus afkomstige nieuws worden vergeleken met via de andere zintuigen binnenkomende informatie. In een oogwenk zou u gegevens als een scherpe lucht, een knisperend geluid en iets van een waas in de lucht kunnen combineren om zo tot een conclusie te komen — brand!

De thalamus (10) speelt ook een rol, misschien als schakel tussen die zeer verschillende onderdelen, het „emotionele” limbische systeem en de „verstandelijke” neocortex. Het reukveld van de hersenschors (11) helpt bij het onderscheiden van op elkaar lijkende geuren. Diverse delen van de hersenen kunnen ook boodschappen terugsturen naar de transmissiestations, de reukkolven. Waarom? Opdat dit primaire reukcentrum het waarnemen van geuren kan aanpassen, ze in feite kan afzwakken of zelfs uitschakelen.

Misschien hebt u wel eens gemerkt dat het eten niet zo uitnodigend ruikt als u verzadigd bent. Of bent u ooit blootgesteld geweest aan een doordringende, onontkoombare lucht die mettertijd scheen te vervagen? De reukkolven, geïnformeerd door de hersenen, brengen deze veranderingen tot stand. Ze kunnen daarbij geassisteerd worden door de receptorcellen op de cilia, die naar verluidt snel vermoeid raken. Dit is een nuttige bijzonderheid, zeker in het geval van sterke vieze luchtjes.

Wat een opmerkelijk systeem, vindt u niet? Toch hebben wij het nauwelijks aangeroerd! Er zijn hele boeken gewijd aan dit ingewikkelde en verfijnde zintuig.

[Diagram]

(Zie publicatie)

[Kader op blz. 26]

Reukstoornissen

Miljoenen mensen hebben last van reukstoornissen. De geur van het voorjaar of van smakelijk voedsel doet hun weinig of niets. Een vrouw beschreef haar plotselinge totale reukverlies als volgt: „Wij weten allemaal iets van blindheid en doofheid, en ik zou mijn aandoening beslist nooit willen ruilen tegen die handicaps. Toch vinden wij het heerlijke aroma van koffie en de zoete geur van sinaasappelen zo vanzelfsprekend, dat wanneer wij deze [reuk- en smaakzin] verliezen, het bijna is of wij vergeten zijn hoe wij moeten ademen.” — Het blad Newsweek.

Reukstoornissen kunnen zelfs levensbedreigend zijn. Een zekere Eva legt uit: „Omdat ik geen reuk heb, moet ik erg voorzichtig zijn. Ik huiver al bij de gedachte dat de winter er weer aankomt, omdat ik dan alle ramen en deuren van mijn flat dicht moet houden. Zonder frisse lucht zou ik gemakkelijk bedwelmd kunnen raken door ontsnapte gassen als de waakvlam van het gasfornuis uit zou gaan.”

Waardoor ontstaan reukstoornissen? Hoewel er meer dan twintig oorzaken aan te wijzen zijn, komen drie oorzaken het meest voor: hoofdletsel, een virusinfectie van de bovenste luchtwegen en een sinusaandoening. Als de zenuwbanen doorgesneden zijn, als het reukepitheel ongevoelig is geworden of als de lucht het reukepitheel niet kan bereiken door een verstopping of ontsteking, verdwijnt de reukzin. Omdat erkend wordt dat zulke stoornissen een groot probleem zijn, heeft men klinische onderzoekscentra voor het bestuderen van de smaak en de reuk opgezet.

In een interview vertelde dr. Maxwell Mozell van het in Syracuse gevestigde Centrum voor Gezondheid en Wetenschap van de State University of New York: „Wij hebben hier patiënten gehad die [een vieze lucht ruiken die alleen zijzelf waarnemen]. Zij ruiken verschrikkelijke dingen. Eén vrouw rook voortdurend vis. Stel u eens voor dat u elke minuut van elke dag vis of brandend rubber rook.” Na elf jaar lang last gehad te hebben van een onaangename geur in haar neus en daardoor van neerslachtigheid, vond een vrouw onmiddellijke verlichting na chirurgische verwijdering van een van de reukkolven.

[Illustratie op blz. 23]

De adem van een jonge hond

[Illustratie op blz. 23]

Spek in de koekepan

[Illustratie op blz. 23]

Versgemaaid hooi