Echtscheiding — Waar Oost en West elkaar ontmoeten
Door Ontwaakt!-correspondent in Japan
„LAAT mij ook maar met pensioen gaan.” Deze woorden kwamen als een volslagen verrassing voor een afdelingshoofd bij een grote Japanse handelmaatschappij die met pensioen ging. Zijn vrouw wilde niet langer zijn partner en huisvrouw zijn. Hun land geeft een plotselinge toename van het aantal echtscheidingen te zien, waarin verbazingwekkend genoeg ook mensen van middelbare leeftijd en ouderen worden meegesleept. In de leeftijdsgroep van vijftig tot zeventig jaar is het aantal echtscheidingen in twintig jaar verdrievoudigd. Uit hun huwelijk stappen schijnt hun laatste mogelijkheid om een gelukkiger leven te vinden, geworden te zijn.
Aan de andere kant van de leeftijdsschaal besluiten jongere echtparen die op hun huwelijksreis in elkaar teleurgesteld raken, tot een Narita rikon (Narita-echtscheiding). Narita is de internationale luchthaven van Tokio, en met de uitdrukking wordt op pasgetrouwde paren gedoeld die bij hun terugkeer op Narita afscheid van elkaar en hun huwelijk nemen. In feite vraagt één op de vier à vijf echtparen in Japan echtscheiding aan. Zij bezien echtscheiding als de deur naar een gelukkiger leven.
Zelfs in Hong Kong, waar nog steeds veel waarde wordt gehecht aan oude Chinese normen, is het echtscheidingscijfer in de zes jaar tussen 1981 en 1987 meer dan verdubbeld. In Singapore is het aantal echtscheidingen onder zowel moslims als niet-moslims tussen 1980 en 1988 met bijna zeventig procent gestegen.
Toegegeven, de meningen van vrouwen zijn in het Verre Oosten lang in de kiem gesmoord. Een Japanse echtgenoot bijvoorbeeld kon zich in vroeger tijden van zijn vrouw laten scheiden met slechts „drie en een halve regel” schrift. Hij kon volstaan met het schrijven van een verklaring van drie en een halve regel waarin hij de echtscheiding vastlegde en het overhandigen van het stuk papier aan zijn vrouw. Voor zijn vrouw daarentegen was het niet zo gemakkelijk zich te laten scheiden. Haar enige mogelijkheid was het zoeken van toevlucht in een tempel die bescherming bood aan vrouwen die bij een tirannieke echtgenoot waren weggelopen. Zonder mogelijkheden om in hun eigen levensonderhoud te voorzien, moesten vrouwen een liefdeloos huwelijk en zelfs de buitenechtelijke verhoudingen van hun man verdragen.
Tegenwoordig laat menige echtgenoot die zich helemaal door zijn werk in beslag laat nemen, zijn gezin nagenoeg in de steek. Hij ziet er niets verkeerds in voor zijn bedrijf te leven. Door zo in zijn werk op te gaan, veronachtzaamt hij de behoefte van zijn vrouw aan een horend oor en beziet hij haar als een onbetaald dienstmeisje dat voor hem kookt, schoonmaakt en wast.
De toevloed van westerse denkbeelden brengt echter verandering in de manier waarop oosterse vrouwen het huwelijk en het huwelijksleven bezien. „De emancipatie van de vrouw”, wordt in Asia Magazine opgemerkt, „is ontegenzeglijk de belangrijkste opzichzelfstaande factor die aan het stijgende echtscheidingscijfer in Azië ten grondslag ligt.” Anthony Yeo, hoofd van het Advies- en Verzorgingscentrum in Singapore, zei: „Vrouwen zijn meer op hun rechten gaan staan en zijn zich bewuster geworden van hun waardigheid. Zij zijn niet langer bereid alles maar kalm en gelaten te nemen. De vrouwen van tegenwoordig hebben meer mogelijkheden en zijn minder geneigd verwaarlozing en mishandeling te accepteren. En echtscheiding is een reëel alternatief voor vrouwen die een ongelukkig huwelijk hebben, vooral nu de smet die erop rustte grotendeels weggenomen is en niet meer is wat ze 25 jaar geleden was.”
Ook westerse landen hebben de afgelopen kwart eeuw een ingrijpende verandering ondergaan. Samuel H. Preston noemde deze verandering „de aardbeving die het Amerikaanse gezin de afgelopen twintig jaar op zijn grondvesten heeft doen schudden”. In 1985 was bijna een kwart van alle gezinnen met kinderen onder de achttien een eenoudergezin, voornamelijk door echtscheiding. Voorspeld wordt dat zestig procent van de kinderen die in 1984 geboren zijn, wel eens vóór hun achttiende tot een eenoudergezin zou kunnen behoren.
Is, nu het huwelijk als instituut terrein verliest, echtscheiding werkelijk de deur naar een gelukkiger leven? Laten wij voor het antwoord op die vraag eerst eens nagaan wat mensen ertoe gebracht heeft echtscheiding als de panacee voor hun gezinsproblemen te zien.
[Kader op blz. 4]
Een uitvloeisel van „echtscheiding binnenshuis”
ACHTER het aantal feitelijke echtscheidingen gaan „verborgen” echtscheidingen schuil. In Japan, waar veel vrouwen nog financieel van hun man afhankelijk zijn en onderhevig aan de hardnekkige traditie van mannelijke overheersing, leven echtparen soms met tegenzin onder hetzelfde dak in een situatie die men „echtscheiding binnenshuis” noemt. Onder die omstandigheden zijn vrouwen geneigd al hun energie in het grootbrengen van de kinderen te steken. Deze moeders zijn vaak al te beschermend, waardoor zij het de kinderen moeilijk maken later op eigen benen te staan.
Het gevolg is dat wanneer zulke moederszoontjes volwassen zijn en trouwen, velen van hen lijden aan een „niet-aanraken-syndroom”. Nooit zullen zij hun vrouw liefdevol aanraken, ook na verscheidene jaren getrouwd te zijn niet. Zij lijden aan wat men als het „Ik hou van Mammie”-probleem heeft bestempeld en zijn vaak getrouwd in opdracht van hun moeder. Volgens de Asahi Evening News zegt dr. Jasoesji Narabajasji, die gespecialiseerd is in hulpverlening bij echtelijke moeilijkheden, dat het probleem de laatste tien jaar is toegenomen en dat tienduizenden mannen bang zijn om advies in te winnen omdat zij zich schamen.