De kafferbuffel — Een behulpzaam dier

Door Ontwaakt!-correspondent in Kenia

U RIJDT over de Afrikaanse savanne. Uw wagen komt nogal abrupt over een heuveltje en opeens doemt er op slechts enkele meters afstand een rij vreesaanjagende dieren op. Het zijn zware kolossen die elk een schouderhoogte van zo’n 1,5 meter hebben en bijna een ton wegen. Opgeschrikt door uw plotselinge verschijning staan ze als aan de grond genageld, hun kop in de lucht om uw geur op te vangen, en staren u dreigend aan.

Uw ogen kunnen zich echter niet losmaken van hun gigantische hoorns, die naar beneden en opzij gebogen zijn. Van punt tot punt hebben die hoorns wel een spanwijdte van bijna 1,5 meter. De geribbelde bases van de hoorns zijn bij sommige dieren verbreed; ze lopen over de bovenkant van het hele voorhoofd en vormen zo een enorme helm. U vraagt u af tegen hoeveel dreunen van zo’n stormram uw voertuig bestand zal zijn.

Gezien de reputatie van deze dieren zijn zulke angsten begrijpelijk. Het zijn per slot van rekening kafferbuffels en die hebben de naam zeer gevaarlijk te zijn, geneigd om bij het minste of geringste tot de aanval over te gaan. Ja, naar verluidt hebben kafferbuffels meer mensen — en leeuwen — verwond of gedood dan enige andere herbivoor op aarde. Geen wonder dat hun aanblik u misschien schrik aanjaagt! Als een van de beesten plotseling een krachtig gesnuif laat horen, bereidt u zich dan ook voor op het ergste. Maar tot uw verbazing en opluchting volgt er geen aanval. In plaats daarvan keert de hele rij bullen zich om en draaft weg!

Nee, het is u niet gelukt deze dieren met uw strakke blik te intimideren. Want hoewel het geen dier is dat met zich laat sollen, is de kafferbuffel van nature een verbazingwekkend rustig dier. Hij eet gras — geen vlees (van dieren noch mensen). Zijn reputatie agressief te zijn, spruit voort uit volksverhalen en jagerslatijn, niet uit wetenschappelijk onderzoek. In werkelijkheid zal hij in plaats van op een confrontatie aan te sturen, die eerder uit de weg gaan. En verre van een kregelige woesteling te zijn, is de kafferbuffel een voorbeeld van behulpzaamheid.

Behulpzaamheid nodig voor overleving

De kafferbuffel is een uitzonderlijk sociaal dier. Hij komt voor in vrijwel geheel Afrika ten zuiden van de Sahara en neemt genoegen met praktisch elk soort terrein, zolang het maar in de buurt van water is. In de regentijd, als er water en voedsel in overvloed is, trekken kafferbuffels in grote kudden rond. Terwijl in sommige gebieden de gemiddelde kudde ongeveer 350 dieren telt, zijn er kudden die uit wel duizenden individuen bestaan. In het droge seizoen slinken de kudden tot groepen van twee tot twintig dieren. Elke dag — eenmaal ’s morgens en eenmaal ’s avonds — trekt de kudde naar een nabije drinkplaats. Eén enkele buffel drinkt wel dertig tot veertig liter.

Deze gezellige viervoeters vinden het heerlijk gedurende de hitte van de dag in het water te liggen en zich in de modder te wentelen. Die gewoonte is niet alleen verkoelend en verkwikkend maar helpt hen ook zich te ontdoen van irritante parasieten. Of ze liggen gewoon in schijnbare meditatie in de schaduw terwijl ze langzaam het gras, de struiken en de bladeren herkauwen die ze ’s nachts grazend naar binnen hebben gewerkt.

Als er gevaar dreigt, treedt de teamgeest al gauw aan het licht. Een buffel zal alarm slaan door een luid gesnuif te laten horen. Weldra verenigt de hele kudde zich om hem te verdedigen. Het is van buffels bekend dat ze zich verzamelen om een leeuw aan te vallen! Dit instinct om elkaar te beschermen, is heel ongewoon onder herbivoren, die er meestal alleen voor staan als er gevaar dreigt. Het gevolg is dat kreupele en blinde buffels het redden zolang ze maar dicht bij de kudde blijven.

Deze saamhorigheid is ook als er geen gevaar dreigt aanwezig. Stel dat er een verandering in activiteit komt, dat er bijvoorbeeld van grazen op luieren wordt overgegaan, dan sluit de hele kudde zich daar snel, binnen enkele minuten, bij aan. Onderzoekers dachten eerst dat de kudde hierbij één dier volgde dat de leiding nam, maar later is de gedachte geopperd dat ze het dier navolgen dat het gebied waarin ze zich bevinden het beste kent. Over het algemeen zal dat een ouder wijfje zijn. Volwassen mannetjes hebben de neiging hun eigen weg te gaan en zich van de kudde af te zonderen. De kudden wordt dus geen gehoorzaamheid afgedwongen door een dominerende aanvoerder, maar ze blijken van nature heel meegaand te zijn.

De solitaire stier — een eenling?

Waarom zonderen stieren zich echter van de kudden af? Zijn ze asociaal geworden? Beslist niet. Hun betrekkelijk solitaire bestaan is kennelijk toe te schrijven aan hun enorme omvang. Omdat ze te zwaar zijn om zich net zo vaak te verplaatsen als de kudde, gaan ze de voorkeur geven aan een wat honkvaster levensstijl. Elk bakent daarom een persoonlijk territorium af — een gebied met schaduw, vegetatie om ’s nachts te kunnen grazen en een drinkplaats in de buurt. Toch blijft hij zo dicht mogelijk bij de wissel die de kudde volgt bij haar dagelijkse tochten naar het water. Af en toe graast hij samen met zijn oude vrienden. Als in de droge tijd de watervoorraden slinken, sluiten verscheidene bullen zich op hun tweemaal daagse tochten naar hun drinkplaats aaneen.

Wat als de kudde gedwongen is door het persoonlijke territorium van een stier te trekken? Leidt dat tot een hevig gevecht? Beslist niet. De stier zal de kudde tot aan de grens van zijn „domein” tegemoetgaan en ze persoonlijk naar de grens van het territorium van een naburige stier escorteren. Deze neemt op zijn beurt de leiding over en begeleidt ze naar het volgende territorium. Het gebeuren herhaalt zich totdat de kudde haar drinkplaats heeft bereikt. Als de kudde wordt bedreigd, zullen de stieren de rol van beschermers van de koeien en kalveren op zich nemen. Ze zullen automatisch de achterhoede vormen — en daarmee de gevaarlijkste positie innemen — en zullen de laatste zijn die vluchten.

De reputatie van de kafferbuffel als vreesaanjagend beest is dus onterecht. Nu wij dit dier wat beter hebben leren kennen, kunnen wij het in plaats van als een dom agressieve kolos als een vreedzaam voorbeeld van behulpzaamheid zien dat het overdenken — en misschien zelfs het navolgen — waard is.

[Illustraties op blz. 24, 25]

Het is van buffels bekend dat ze zich verzamelen om een leeuw aan te vallen

Hoewel stieren zich van de kudde afzonderen, blijven ze heel sociaal