Het verlichten van de last bij een sterfgeval
BEGRAFENISGEBRUIKEN variëren aanzienlijk van land tot land en van cultuur tot cultuur. Vaak worden van regeringswege enkele te volgen procedures voorgeschreven. Maar de beslissendste factor is meestal de religieuze overtuiging van de familie en de gemeenschap. „De studie van overlijdensriten en -gebruiken illustreert op een indrukwekkende manier de samenhang tussen geloofsovertuiging en volksgebruik in het bijzijn van de doden”, zegt The New Encyclopædia Britannica.
Neem nu eens een hindoebegrafenis in India. Het lichaam wordt volgens de riten van de betreffende sekte gereedgemaakt voor crematie. „Heilig water”, bij voorkeur uit de Ganges, wordt op de vloer gesprenkeld. Dan wordt er een wit laken op deze plek gelegd en daarop komt het lichaam te liggen. Er wordt geurige wierook gebrand in de overtuiging dat daar reine geesten op af zullen komen. Op het gezicht worden sandelhoutpasta en een rood poeder aangebracht. Het lichaam wordt gebaad en dan bedekt met een witte doek waarop bloemen worden gestrooid. Vervolgens wordt het lichaam met het hoofd naar voren op een baar van bamboe naar de crematieplaats gedragen. Daar wordt de baar gekeerd, zodat het lichaam met de voeten naar voren ligt, in de richting van de crematieplaats, waarmee te kennen wordt gegeven dat het uitziet naar toekomstig leven. De brandstapel wordt aangestoken door de oudste zoon, want men gelooft dat alleen op die manier de „ziel” van de overledene rust vindt. Na afloop wordt de as verzameld en toevertrouwd aan een van India’s „heilige” rivieren.
In Papua New Guinea is het de gewoonte dat familieleden nauw contact houden met het dode lichaam, het kussen, het bewenen, er beloften aan doen en vergeving vragen voor tegen de overledene begane zonden. De rouw is intens en het zachtjes zingen van klaagzangen vergroot de droefheid. Het is de gewoonte enige tijd na de dood minstens twee overdadige feestmalen te houden om de „geest” van de dode te eren en een eventuele wraakactie af te wenden.
In Afrika leggen begrafenisgebruiken en -tradities de nadruk op het geloof in de onsterfelijkheid van de ziel. Men vindt het nodig de doden vredig te stemmen opdat hun familieleden geen kwaad wordt berokkend. In de hoop dat de doden de levenden gunst zullen betonen, wordt veel geld uitgegeven en menig offer gebracht. Velen geloven in reïncarnatie, dat de dode terug zal keren als een dier dat in aanbidding vereerd moet worden of als een ander familielid via een dan zwangere vrouw. „Daarom wordt er”, aldus een verslag uit Nigeria, „speciale zorg besteed aan het aankleden van een lijk om er zeker van te zijn dat alles in orde is. Zo gelooft men dat indien de hand van de dode niet recht ligt in de kist, dat zich zal openbaren als een geboortedefect wanneer de persoon in kwestie reïncarneert. Of een dode die niet behoorlijk gekleed is, zal reïncarneren als een waanzinnige.” Vrees voor de doden en hun veronderstelde macht over de levenden zijn vaak factoren die een rol spelen bij de gang van zaken op Afrikaanse begrafenissen.
In veel delen van het Griekse platteland vinden na een sterfgeval ook lange en ingewikkelde ceremoniën plaats. „In de vijf jaar die volgen, treffen vrouwelijke familieleden van de overledene voorbereidingen voor menige herdenkingsdienst en leiden die”, wordt in het blad Science opgemerkt. „Voor de echtgenotes, moeders en dochters wordt rouwen een vaste taak. Zij bezoeken elke avond het graf om kaarsen aan te steken, de grafsteen schoon te maken, tegen de dode te praten, klaagliederen te zingen en te huilen. Het volmaakt in acht nemen van dit ritueel zal, zo geloven zij, de ziel van de beminde de hemel in helpen.” Uiteindelijk worden de beenderen van de overledene opgegraven en in een gemeenschappelijke dorpsgrafkelder bijgezet.
Bij de meeste begrafenissen in Japan wordt een boeddhistisch ritueel in acht genomen. Nadat het lichaam is gewassen en aangekleed, wordt het bedekt met een wit laken en wordt er een mes op de borst gelegd om boze geesten af te weren. Terwijl er kaarsen en wierook branden, zegt een priester aan het bed sutra’s (passages uit de boeddhistische canonieke literatuur) op en geeft de overledene een postume boeddhistische naam waarvoor, afhankelijk van het aantal gebruikte karakters, een grote som geld betaald moet worden. Vervolgens wordt het lichaam in een ongeverfde houten doodkist gelegd. Er wordt een wake gehouden die de hele of de halve nacht duurt om over de dode te rouwen en te bidden voor de rust van de ziel. Terwijl de priester sutra’s opzegt, branden rouwenden om beurten een snuifje wierook. Soortgelijke riten vinden de volgende dag tijdens de begrafenisdienst plaats voor een altaar waarop zich de doodkist, een foto van de overledene en andere boeddhistische rituele voorwerpen bevinden. Dan vindt de wettelijk voorgeschreven crematie plaats. Daarna wordt nog een tijdlang bij tussenpozen wierook gebrand en zegt een priester sutra’s op, totdat de ziel naar men gelooft haar invloed op de menselijke aangelegenheden heeft verloren en opgaat in de voorouderlijke ziel van de universele natuur.
Maak uw wensen kenbaar
In plaats van de spanningen waarmee de dood van een beminde gepaard gaat te verlichten, voegen begrafenisgebruiken zoals deze er vaak grotere lasten aan toe. Een ervan wordt gevormd door de kosten. Indrukwekkende begrafenissen zijn niet goedkoop. Priesters verwachten meestal grote schenkingen of betalingen voor hun diensten. Overdadige feestmalen en ceremoniën zijn ook erg duur. Soms wordt er zelfs sterk op aangedrongen verder te gaan dan de wensen van de overledene of een ritueel in acht te nemen waarin hij niet geloofde. Luid kan de klacht van familie of vrienden zijn dat de overledene naar plaatselijke normen geen gepaste en fatsoenlijke begrafenis zal krijgen. Mocht u wensen hebben ten aanzien van de gang van zaken bij uw begrafenis, dan zult u er wijs aan doen die schriftelijk vast te leggen en het document door getuigen te laten medeondertekenen.
Een Japanse huisvrouw leerde deze les toen haar 85-jarige vader stierf. Hij had gevraagd om een eenvoudige gedenkdienst waarbij alleen familieleden aanwezig zouden zijn. Dit ontlokte echter veel kritiek aan mensen die voorstanders waren van het traditionele begrafenisprogramma. Later schreef zijn dochter aan de Tokiose krant Asahi Sjimboen: „Als iemand een begrafenis wil die afwijkt van andere, hoe redelijk dat iemand zelf ook mag toelijken, is het het beste daar in gesprekken met de familie over te praten, zodat zij met het idee kunnen instemmen. Het is ook belangrijk de wensen schriftelijk na te laten, zodat de nabestaanden de kritiek kunnen opvangen.”
Het is nog belangrijker dat te doen als u een sterke religieuze overtuiging hebt die indruist tegen het plaatselijk gebruik. Zo kan een christen in Japan bang zijn dat als hij sterft, zijn niet-christelijke familieleden tijdens de begrafenis in aanbiddende verering voor zijn doodkist of foto zullen neerbuigen zoals zij dat voor een boeddhistisch altaar zouden doen. Hij zou dus vooraf in zijn schriftelijke instructies kunnen bepalen, dat zijn lichaam nadat mensen thuis afscheid van hem hebben genomen, gecremeerd wordt en er daarna een eenvoudige gedenkdienst wordt gehouden waarbij noch kist noch foto aanwezig is. Om problemen te voorkomen, kunnen de familieleden vooraf over de gang van zaken ingelicht worden.
Omgaan met begrafenisondernemingen
Tot omstreeks honderd jaar geleden stierven de meeste mensen thuis, omgeven door vrienden en familie. Ook kinderen mochten bij het sterfbed aanwezig zijn en maakten zo kennis met de dood. Maar dit alles is veranderd in de vooruitstrevende, industriële landen van de wereld. Veel stervende mensen worden snel naar ziekenhuizen gebracht, waar pogingen worden gedaan om hun leven te verlengen. „In plaats van de dood als iets natuurlijks op te vatten, zijn de hedendaagse artsen de dood als iets slechts of vreemds gaan zien, als een nederlaag voor al hun geneeskundige krachtsinspanningen, soms bijna als een persoonlijke nederlaag”, verklaart The New Encyclopædia Britannica. „Ziekte wordt met alle mogelijke wapens behandeld, vaak zonder voldoende te denken aan de zieke mens — soms zelfs zonder erbij stil te staan of er eigenlijk nog wel een ’mens’ is.”
De gemiddelde begrafenis in de Verenigde Staten kost nu meer dan $3000 — en daarbij is de prijs van het stukje grond op de begraafplaats niet inbegrepen. In de contacten met een meelevende begrafenisondernemer is men geneigd te vergeten dat hij in het vak zit om geld te verdienen. „Het winstmotief speelt een heel grote rol in de lijkbezorging”, zegt het blad Changing Times. „En zoals op elk commercieel terrein loopt ook hier de koper de kans onder druk gezet, genept, overvraagd of bedrogen te worden door een verkoper zonder scrupules. In feite is die kans groter omdat de meeste mensen voor de eerste keer kopen, bedroefd zijn en snel moeten handelen.”
Er zijn echter alternatieven. In sommige landen, bijvoorbeeld in Nederland, is het gebruikelijk een begrafenisverzekering af te sluiten. Een andere mogelijkheid is dat u zelf het geld voor uw begrafenis opzij legt. In de Verenigde Staten gebeurt dit wel via een speciale spaarrekening die wordt beheerd voor een nabestaande. Volgens de daar geldende bankwetten kan het geld op zo’n rekening door de begunstigde worden opgenomen op vertoon van een identiteitsbewijs en een overlijdensakte. Ondertussen blijft u baas over het geld. Levensverzekeringspolissen bij een solide, betrouwbare maatschappij zijn nog een mogelijkheid. Bent u getrouwd, zorg er dan voor dat uw huwelijkspartner op de hoogte is, vooral wat de financiële kanten van de zaak betreft. Het maken van een testament is ook zeer nuttig. Het is niet waarschijnlijk dat u beiden tegelijk sterft. In de meeste gevallen leven vrouwen langer dan hun man. Vaak blijken vrouwen onkundig te zijn van deze dingen, wat hun hartzeer en verdriet nog vergroot. Stel het niet uit deze zaken met uw gezin te bespreken, want de dood kan zich onverwacht aandienen.
Omgaan met verdriet
Iemand die een beminde heeft verloren, heeft een zware slag te verduren gekregen. De behoefte om te huilen en te treuren zal zich steeds doen gelden totdat de dood geaccepteerd kan worden. De duur van het rouwproces varieert van mens tot mens. Sommigen verwerken hun verlies vrij snel, terwijl anderen er een jaar of langer voor nodig hebben. Een enkeling blijft treuren. Hoe leert men het verwerken?
Het is belangrijk dat u zich niet afzondert en u terugtrekt uit de samenleving. Terugkeren tot de routine van het leven en telefonisch of door bezoeken in contact blijven met vrienden en familieleden is onontbeerlijk om verdriet te boven te komen. Hoewel zich momenten voordoen dat u alleen moet zijn, mag dat geen gewoonte worden. Help mensen u op te vangen door zelf contact met hen te zoeken.
Een goede raad werd gegeven door een man die binnen drie jaar vijf naaste verwanten verloor, onder wie zijn moeder en de geliefde vrouw met wie hij 41 jaar getrouwd was geweest en die lang met kanker geworsteld had. Hij merkte op: „Ik heb zeker mijn portie verdriet gehad. Soms zou ik willen huilen. Maar je moet het leven realistisch bezien. Je moet het leven aanvaarden zoals het is, niet zoals je het graag zou hebben. Je moet berusten in de tegenslagen en de dood aanvaarden in plaats van eindeloos te treuren.”
Het is belangrijk treurenden steun en aanmoediging te geven. Helaas voelen de meesten van ons zich daar niet toe in staat en weten wij eigenlijk niet wat wij moeten zeggen. Wij voelen ons misschien zelfs opgelaten als de emoties een uitweg zoeken. Daarom bestaat de neiging de treurende uit de weg te gaan — juist wanneer hij of zij ons het hardst nodig heeft. Sommigen is zelfs in de schoenen geschoven dat zij de straat overstaken en aan de overkant verder liepen, alleen om het te vermijden met iemand te moeten praten die een beminde verloren heeft! Een weduwe zei in dat verband: „Ik moest mijn verdriet alleen verwerken. Ik snakte ernaar te praten, maar niemand wilde naar me luisteren.”
Anderen die wel toe komen snellen en een hulp zijn als er iemand sterft, laten het vaak net zo snel weer afweten. „Na een sterfgeval duurt het soms weken of maanden voordat een nabestaande over de eerste schok heen kan komen. Juist dan is steun het belangrijkst en het minst beschikbaar”, zegt de hoogleraar in de psychologie Patricia Minnes. En het is een vergissing te concluderen dat degenen die niet van intens verdriet blijk geven, koud en liefdeloos zijn, het verlies niet voelen of er al overheen zijn. Sommigen hebben misschien gewoon meer innerlijke kracht om hun verdriet te dragen, maar ook zij hebben behoefte aan troost en steun.
Wat geweldig is het dan als vrienden te hulp schieten om de nabestaande te helpen bij het treffen van regelingen en het zorgen voor de nodige papieren! Wat geruststellend is het iemands sterke, steunende hand en heldere hoofd aanwezig te weten wanneer de begrafenis wordt geregeld! Wat wordt het gewaardeerd als iemand helpt met de kinderen, en bezoekende familieleden en vrienden van het nodige voorziet! Wat attent is het wanneer vrienden en buren dag in dag uit eten aandragen en aanbieden karweitjes te doen of treurenden ergens te brengen waar zij heen willen! Wat heerlijk is het iemand te hebben met wie verdrietige mensen over hun gevoelens kunnen praten! Wat een troost zijn woorden van medeleven en een hartelijke aanraking! Wat goed is het als er, maanden later nog, wordt geïnformeerd hoe het met de treurenden is en er iets liefdevols wordt gezegd!
Het hebben van een hoop voor de toekomst helpt echter nog het meest. Is er zo’n hoop?
[Inzet op blz. 5]
„Je moet het leven aanvaarden zoals het is, niet zoals je het graag zou hebben”
[Kader/Illustratie op blz. 7]
Wat moeten wij de kinderen vertellen?
Vertel hun de waarheid, afgestemd op wat zij kunnen begrijpen. Noem de dood en doodgaan gewoon bij de naam en vermijd dubbelzinnige termen. Als u zegt: „Opa is weg” of „Wij zijn Opa kwijt”, kan het kind verwachten dat Opa terugkomt of wordt „gevonden”. Help het kind de realiteit van de dood te begrijpen en geef een schriftuurlijk antwoord op vragen. Een kind kan via de natuur met de dood in kennis worden gebracht. U zou de dood van vogels, kevers of andere dieren kunnen uitleggen. Wees geduldig en corrigeer verkeerde gedachten die een kind door films of tv opgedaan kan hebben. Een kind totaal voor de dood afschermen, kan boosheid of angst voor het onbekende teweegbrengen.
Een jong kind kan zich verantwoordelijk voelen voor het sterfgeval, vooral als hij kwaad was op de overledene. Help het kind te begrijpen dat hem geen schuld treft, om schuldgevoelens te voorkomen.
Vrees aan hun lot overgelaten te worden, is heel reëel voor kinderen die een ouder verloren hebben. Kalmeer hen zo veel mogelijk en laat hen weten dat zij bemind en verzorgd zullen worden. Een kind kan ook boos zijn. Als hem wordt verteld dat God zijn ouder heeft weggenomen, kan hij haatgevoelens tegenover God hebben. Het kennen van de bijbelse waarheid helpt hierbij. Stel het kind gerust en geef hem liefde en steun.
[Illustratie op blz. 8]
Geef bedroefden steun en aanmoediging