Het Colosseum — „Amusementsgelegenheid” van het oude Rome
Door Ontwaakt!-correspondent in Italië
„HET Colosseum, een van de beroemdste oude monumenten van Rome; een symbool van Romes voorbije macht en glorie, en een getuige van barbaarse wreedheden”, zegt Luca, die als gids voor zijn vrienden Marco en Paolo optreedt.
Misschien zou ook u meer willen weten over het Colosseum — wanneer het werd gebouwd en welke schouwspelen er werden opgevoerd. Gingen sommige van de eerste christenen er wel eens heen? Zijn zij er gestorven, aan stukken gereten door wilde dieren, zoals wel gedacht wordt? Nu, luister eens mee naar wat Luca zijn vrienden te vertellen heeft.
Luca: „Het Colosseum werd oorspronkelijk het Amphitheatrum Flavium genoemd omdat het het gezamenlijke werk was van de keizers uit de familie Flavium: Vespasianus, Titus en Domitianus. Vespasianus begon met de bouw in de jaren 72 tot 75 G.T., zijn zoon Titus zette het werk voort en wijdde het bouwwerk in 80 G.T. in, en zijn broer Domitianus heeft het later voltooid.”
Paolo: „Maar waarom wordt het het Colosseum genoemd?”
Luca: „Dat is een interessante vraag, maar het antwoord daarop is niet met zekerheid te geven. Het schijnt dat de arena pas in de achtste eeuw G.T. het Colosseum werd genoemd. Sommigen denken dat het zijn naam ontleent aan zijn kolossale omvang. Anderen zeggen dat het zijn naam dankt aan de Colossus van Nero die er dichtbij heeft gestaan, een enorm beeld van zo’n 35 meter hoog dat Nero voorstelde als de zonnegod.
De eenvoudige vermelding dat het het grootste was van de Romeinse amfitheaters zegt niet veel zonder enkele details. Het werd bijvoorbeeld gebouwd in de vorm van een ovaal, met een grootste as van 188 meter en een kleinste van 156 meter. Het heeft een omtrek van 527 meter en is 57 meter hoog. Voor het werk waren tienduizenden tonnen travertijn nodig, een marmersoort die in de nabijgelegen stad Tivoli werd gewonnen, en 300 ton ijzer om de blokken marmer samen te voegen. De bouwers gebruikten ook veel van wat wij nu geprefabriceerde materialen zouden noemen. Blokken en zuilen van steen werden elders vervaardigd en vervolgens naar het bouwterrein vervoerd. Dit verklaart de snelheid waarmee het Colosseum werd gebouwd. Ga maar na, vijf à acht jaar was voldoende om dit reusachtige bouwwerk op te trekken.”
Marco: „Ik stond er net aan te denken, Luca, hoeveel slaven er wel aan het Colosseum gewerkt moeten hebben!”
Luca: „Het is mogelijk dat er krijgsgevangenen werden gebruikt voor het zware werk, maar dat is alles. De snelheid waarmee de bouw werd voltooid en de verscheidenheid van de gebruikte materialen duiden erop dat er geschoolde arbeiders en ambachtslieden werden gebruikt.”
Paolo: „Hoeveel etages telt het Colosseum?”
Luca: „Aan de buitenkant kun je drie etages zien met volmaakt symmetrische bogen. Oorspronkelijk stond onder elke boog een beeld, en elke etage telde tachtig bogen. Boven de derde etage zie je een vierde met grote rechthoekige vensters in de muur.”
Marco: „Aan hoeveel toeschouwers bood het plaats?”
Luca: „De meeste naslagwerken houden het erop dat er ongeveer 45.000 zitplaatsen en 5000 staanplaatsen waren. Volgens sommige bronnen kon het meer dan 70.000 toeschouwers bevatten. Het had in elk geval een enorme capaciteit. Het publiek werd beschermd door een enorm zonnescherm of velarium, dat de zitplaatsen overdekte.
Het amfitheater werd gebouwd op een betonnen verhoging van dertien meter dik, wat ertoe bijgedragen heeft dat het eeuwenlang stand heeft gehouden. Het bouwwerk dat jullie nu zien, heeft in de loop van zijn geschiedenis verscheidene branden en aardbevingen doorstaan. De grootste vijanden van het Colosseum echter zijn de bouwers uit de Renaissance en de baroktijd geweest, die het als een handige en goedkope bron van travertijn en marmer gebruikten. Enkele van de belangrijke gebouwen in Rome zijn gebouwd of gerestaureerd met materiaal dat hier weggehaald is. Maar laten wij nu naar binnen gaan.”
Paolo: „Wat een indrukwekkende ruïne! Vertel me eens, Luca, wat was daar beneden in het midden?”
Luca: „Dat was de ondergrondse ruimte voor het materiaal dat bij de schouwspelen werd gebruikt. De toneeldecors werden daar bewaard, en ook de kooien voor de wilde dieren, de wapens en de liften met contragewichten waarmee de wilde dieren en de gladiatoren ter hoogte van de arena werden gebracht. De vloer van de arena, die het ondergrondse gedeelte bedekte, was van hout gemaakt. Dat verklaart waarom er geen spoor van over is. De arena zelf was omgeven met een hoog net of beschermend metalen rasterwerk. Op dit net, dat door palen werd opgehouden, zaten scherpe pinnen en ivoren rollers om te voorkomen dat de wilde dieren eroverheen klommen. Als verdere voorzorgsmaatregel schijnen er talrijke boogschutters rond de arena opgesteld gestaan te hebben.”
Paolo: „Moesten de toeschouwers betalen om erin te kunnen?”
Luca: „Nee, de toegang tot het Colosseum was gratis. Dat maakte deel uit van het beleid van de keizers, die voor gratis amusement zorgden om de mensen in toom te houden. In feite waren deze schouwspelen te vergelijken met een verdovend middel dat het geweten van de mensen corrumpeerde. De Romeinse dichter Juvenalis gebruikte de beroemde zinsnede ’panem et circenses’, ’brood en spelen’, toen hij het gedrag van de inwoners van Rome betreurde, die voornamelijk leefden om te eten en zich te vermaken.
De Romeinse samenleving was verdeeld in klassen, zoals uit de zitplaatsindeling in het amfitheater blijkt. De voorste zitplaatsen waren gereserveerd voor de senatoren. Daarachter waren de zitplaatsen voor de heren, en de overige, meer naar boven, waren voor vrouwen en slaven.”
Marco: „Vochten hier de gladiatoren?”
Luca: „Ja. Er waren in hoofdzaak twee soorten schouwspelen, de munera of het gevecht tussen twee gladiatoren, en de venationes, het jagen op wilde dieren. Ook werden hier misdadigers ter dood gebracht, die ongewapend aan de gladiatoren werden overgeleverd of voor de wilde dieren werden geworpen. Hun dood bood een afschuwelijk schouwspel tot ’vermaak’ van het publiek.”
Paolo: „Als ik me goed herinner, waren de gladiatoren slaven. Klopt dat?”
Luca: „Ja, slaven die meestal gekozen waren uit de krijgsgevangenen, die elk werk accepteerden om hun hachje te redden. Sommigen waren misdadigers die, om de doodstraf te ontlopen, hun kans waagden in een gladiatorengevecht. Anderen meldden zich vrijwillig als gladiator. Er bestonden scholen waar zij werden opgeleid voordat zij aan hun loopbaan begonnen. Zij mochten verschillende strijdwerktuigen gebruiken, zoals het zwaard, of de speer en het schild, of het net en de drietand. De evenementen werden dan wel ludi gladiatorii of gladiatorenspelen genoemd, maar die gevechten waren tragische schouwspelen die vaak eindigden met de dood van een van de strijders.”
Marco: „Ik herinner me zelfs dat als de gladiatoren de arena binnengingen, zij de keizer groetten met de woorden: ’Ave, Caesar, morituri te salutant’, wat betekent ’Gegroet, Caesar! Zij die gaan sterven, wensen u heil.’”
Paolo: „Hoe staat het met die scène in de films waar de keizer zijn hand uitsteekt met de duim naar beneden om de dood van de verslagen gladiator te verordenen — gebeurde dat echt?”
Luca: „Zeker. In eerdere periodes was het de winnaar die over het lot van de verliezer besliste. Later werd dit recht aan de keizer zelf verleend, die besliste na naar het oordeel van de menigte geluisterd te hebben. Als de toeschouwers vonden dat de verliezer dapper had gevochten, staken zij hun duim omhoog en riepen ’Mitte!’ (Laat hem!), waarmee zij vroegen zijn leven te sparen, en als de keizer ook zijn duim opstak, mocht de verliezer blijven leven. Vonden de toeschouwers echter dat de verliezer zich lafhartig gedragen had, dan hielden zij hun duim omlaag en riepen: ’Iugula!’ (Slacht hem af!) Als de keizer dat gebaar overnam, was het doodvonnis over de verslagen gladiator uitgesproken. Het enige wat hem dan nog restte, was zijn keel aan de overwinnaar aan te bieden voor de doodsteek. Dit alles onder het applaus en de toejuichingen van de menigte. De winnaar kreeg dan kostbare geschenken en gouden munten.”
Marco: „Wat een wreed schouwspel!”
Luca: „O ja! Het mensenbloed vloeide letterlijk, om nog maar niet te spreken van het bloed van de wilde dieren die gedood werden. De schouwspelen met dieren waren vaak simpele vertoningen van getrainde wilde dieren die de bevelen van hun dompteur gehoorzaamden, ongeveer zoals hetgeen wij in een hedendaagse circuspiste zien. Maar vaker vochten er wilde dieren met elkaar of werden ze opgedreven en gedood. Het was een ware slachting. Ga maar na: toen het Colosseum werd ingewijd, werden er op één dag 5000 wilde dieren gedood!”
Paolo: „Ik vraag me af hoe mensen van zulke dingen konden genieten.”
Luca: „Och, denk maar eens aan de bokswedstrijden in deze tijd. Het publiek brult goedkeurend als het de verliezer met bebloed gezicht knock-out tegen de grond ziet gaan. Of wat te zeggen van mensen die graag naar films kijken waarin men met bloed, moord en doodslag probeert het publiek te laten huiveren? De mensen zijn nu misschien wel even hardvochtig.
De arena’s waren dus plaatsen van geweld en verderf. Om die reden zorgden de eerste christenen er wel voor er niet heen te gaan. De derde-eeuwse schrijver Tertullianus duidde dat wat er in de arena gebeurde in zijn werk De spectaculis dan ook aan als ’schaamteloosheid’ en beklemtoonde dat de arena christenen ’vreemd’ was.”
Marco: „Is het mogelijk dat sommige christenen een marteldood zijn gestorven in het Colosseum?”
Luca: „Er zijn zonder twijfel christenen in Romeinse arena’s gestorven, in stukken gescheurd door wilde dieren. Dat wordt door historische bronnen bewezen. Het kan zijn dat de apostel Paulus in 1 Korinthiërs 15:32 wil zeggen dat hij in de arena in Efeze blootgesteld is geweest aan gevaarlijke wilde dieren.
Het is zeker dat ergens in Rome christenen de marteldood zijn gestorven, maar het is onmogelijk te zeggen of dat in het Colosseum is gebeurd. In de Enciclopedia Universale, Deel 4, staat: ’Het is niet historisch bewezen dat het Colosseum een plaats was waar christenen de marteldood stierven.’ Verscheidene katholieke schrijvers betogen echter dat dit het geval was. Zij baseren hun mening kennelijk op legenden die in daaropvolgende periodes zijn ontstaan en die door de katholieke hiërarchie als waar aanvaard zijn.
Wat echter opbouwend is voor hedendaagse christenen, is het feit dat volgelingen van Christus uit de oudheid tot in de dood getrouw neutraal bleven in een gewelddadige wereld. Het gaat niet zozeer om de wetenschap waar hun martelaarschap plaatsvond, als wel om de wetenschap dat zij hun rechtschapenheid tot het uiterste bewaard hebben.
Is het bezoek aan deze kolos van Romeinse bouwkunst jullie goed bevallen?”
„Zeker,” antwoorden Paolo en Marco, „en wij willen jou bedanken voor je geweldige uitleg.”
De stenen die vanuit het verleden tot ons spreken, kunnen veel interessants onthullen. Het Colosseum laat de buitengewone talenten van de oude Romeinen op het gebied van architectuur en bouwkunde uitkomen. Het waren bouwers van bruggen, wegen, aquaducten, theaters, arena’s, tempels en paleizen. Het Colosseum was echter het toneel van afgrijselijke schouwspelen waarmee christenen in het verleden, evenals thans, niets te maken wilden hebben, noch als toeschouwers, noch als gewillige deelnemers.
[Illustratie op blz. 25]
Zoals het Colosseum er nu van binnen uitziet
[Illustratie op blz. 26]
Het Colosseum — Vergane glorie