De asbest-story — Van mensenredder tot dodelijke bedreiging

NOG niet zo lang geleden moesten alle bewoners van een caravanpark in de Amerikaanse staat Arizona hun wagen en bezittingen aan de regering verkopen en vertrekken. Alles op het terrein, van caravans en meubilair tot kinderspeelgoed toe, werd systematisch vernietigd — platgewalst en begraven onder lagen filtreerpapier, kiezel en bovengrond. Waarom? Vanwege straling? Giftige chemicaliën? Verontreinigd water? Nee; het caravanpark lag op een terrein dat vervuild was met asbest.

Het is een woelige eeuw geweest voor asbest, met die duizelingwekkende val van het toppunt van populariteit naar de diepten van smadelijke verfoeiing. Eens was asbest de lieveling van de industrie en de vereerde redder van talloze mensenlevens bij brand, maar nu wordt het beschuldigd van medeplichtigheid aan de dood van letterlijk honderdduizenden mensen. Naar asbest gaat de dubieuze onderscheiding een revolutie in de bouwnijverheid ontketend te hebben — niet eenmaal maar tweemaal: de eerste keer met de wereldomvattende tendens het in gebouwen te verwerken; de tweede keer met de soms dwaze haast om het er weer uit te krijgen.

Scholen, kantoren en flatgebouwen zijn gesloten, wat de belastingbetalers, de eigenaars van onroerend goed en de bewoners gigantische bedragen heeft gekost. Een vloedgolf van rechtszaken heeft het gerechtelijk apparaat overspoeld. En de angst heeft levens veranderd — allemaal door asbest.

Maar wat is asbest? Waar komt het vandaan? Is het werkelijk zo verschrikkelijk gevaarlijk?

Een rijk geschakeerd verleden

In tegenstelling tot wat sommigen misschien denken, is asbest niet zo maar een van de vele fiasco’s van de moderne technologie, een van de amok makende geesteskinderen uit het laboratorium. Nee, asbest is een mineraal dat uit de aarde wordt gewonnen. Of nauwkeuriger gezegd, asbest is een klasse mineralen — er zijn zes variëteiten, allemaal heel verschillend. Maar ze zijn allemaal vezelvormig van structuur en allemaal uitermate hittebestendig.

Asbest wordt al duizenden jaren gebruikt. Vele eeuwen voor Christus verwerkten Finse boeren het in aardewerk en stopten er spleten in hun blokhutten mee dicht. De oude Grieken gebruikten het om er lonten voor lampen van te maken. De oude Romeinen weefden asbestvezels tot stoffen waarvan handdoeken, netten en zelfs hoofdbedekkingen voor vrouwen werden gemaakt. Deze stoffen waren gemakkelijk te reinigen: ze werden eenvoudig in een fel brandend vuur gegooid en er helder en wit uit gehaald!

In de middeleeuwen overtuigde keizer Karel de Grote er naar verluidt enkele barbaarse gasten van dat hij over bovennatuurlijke krachten beschikte toen hij een asbest tafelkleed in het vuur gooide en het er ongeschroeid uit trok. Sommige ondernemende middeleeuwse kooplieden verkochten zelfs asbest kruisen en voerden hun vuurbestendigheid aan als bewijs dat ze gemaakt waren van het hout van „het echte kruis”!

Tot laat in de negentiende eeuw was asbest echter weinig meer dan een curiositeit. Dat veranderde door het industriële tijdperk. In de vorige eeuw besefte men in de industrie dat asbest niet alleen vuurvast is, maar ook bestand is tegen corrosie en goed isoleert. Asbest werd al gauw verwerkt in dakvilt, plafondtegels, vloertegels, isolatiemateriaal, betonmengsels, cementbuizen, asfalt, theatergordijnen, remvoeringen en zelfs filters. Uiteindelijk werden er zo’n 3000 toepassingen voor gevonden.

Het duurde niet lang of asbest was de pijler van een bloeiende wereldomvattende industrie. Uitgestrekte aders werden ontdekt in de Oeral in de Sovjet-Unie, in de Alpen van Noord-Italië, in Vermont in de Verenigde Staten, en in Zuid-Afrika. Tegen het midden van de jaren ’70 bedroeg de wereldproduktie van asbest bijna zes miljoen ton per jaar.

De verschrikkelijke tol

Tijdens deze bliksemsnelle stijging in populariteit klonken er echter al wat onheilspellende geluiden. In feite had zo’n negentien eeuwen geleden de Romeinse historicus Plinius al opgemerkt dat slaven die in asbestmijnen werkten, ademhalingsproblemen schenen te hebben. Dat was nog maar de eerste van veel waarschuwende stemmen.

In het begin van deze eeuw begon het artsen in Europa op te vallen dat asbestwerkers aan aandoeningen van de ademhalingswegen stierven. Tegen 1918 weigerden sommige verzekeringsmaatschappijen al asbestwerkers te verzekeren gezien hun ongewoon korte levensduur. Tegen 1930 was bij lijkschouwingen vastgesteld dat blootstelling op grote schaal aan asbest inderdaad fataal kon zijn. De minuscule, naaldvormige kristallen van veel soorten asbest kunnen zich een weg banen tot diep in de longen of zelfs tot in de buikholte, waar ze dan blijven en soms decennia later aandoeningen veroorzaken. Hier volgen enkele van de meest voorkomende met asbest verband houdende ziekten:

Asbestose. De meest voorkomende aandoening, vooral onder personen die lang aan asbest blootgesteld zijn geweest. Een verlittekening van longweefsel, waardoor de long geleidelijk stijf wordt en de luchtruimten in de long verstopt raken. Asbestose bemoeilijkt de ademhaling en maakt longen kwetsbaarder voor infectieziekten als longontsteking en bronchitis, die op hun beurt veel gevaarlijker zijn voor mensen met de aandoening. Asbestose is ongeneeslijk en kan dodelijk zijn.

Longkanker. Komt ook veel voor en er sterven meer mensen aan dan aan asbestose. Interessant is echter dat wanneer blootstelling aan asbest samengaat met de rookgewoonte, de frequentie van longkanker werkelijk omhoogvliegt — veel sterker dan indien de risico’s van roken en van blootstelling aan asbest eenvoudig bij elkaar opgeteld zouden worden.

Mesothelioom. Een zeldzame maar uiterst dodelijke vorm van kanker, die het vlies aantast dat de borst- of buikholte bekleedt. Het kan zich zelfs na beperkte blootstelling aan het mineraal voordoen en nog na een periode van wel veertig jaar de kop opsteken.

Volgens de International Journal of Health Services zullen er tussen 1986 en het jaar 2000 alleen al in de Verenigde Staten twee- tot driehonderdduizend slachtoffers van een voortijdige en pijnlijke dood door asbest te betreuren zijn. Als dat bewaarheid wordt, zou dat ongeveer het aantal Amerikaanse militairen evenaren die in de Tweede Wereldoorlog gesneuveld zijn.

Een overdreven reactie?

Een aantal wetenschappers beweert echter dat er ontzettend overdreven op de gevaren van asbest is gereageerd. Volgens hen hebben sommige wetenschappers de risico’s aangedikt, wat tot een wijdverbreide „vezelfobie” heeft geleid, een paniek die meer kwaad dan goed heeft gedaan.

Zo leidde Brooke Mossman van de Medische Faculteit van de University of Vermont een team wetenschappers bij het opstellen van een verslag dat in het blad Science verscheen. Mossman en haar collega’s hekelen de enorme bedragen die besteed worden aan het verwijderen van asbest uit kantoorgebouwen en scholen, vaak om blootstellingsniveaus te voorkomen die, zeggen zij, zo laag zijn dat ze nagenoeg onschadelijk zijn.

Zij betogen zelfs dat er bij sommige van de gebouwen waarvoor asbestverwijdering op het programma staat, in feite binnen minder asbest in de lucht zit dan buiten! Er worden cijfers geciteerd waaruit blijkt dat kinderen veel meer gevaar lopen bij het fietsen of door een enkele onverwachte bliksemflits dan door zulke lage asbestconcentraties. Daar komt nog bij dat veel asbestverwijderingsprojecten overhaast ondernomen en slordig uitgevoerd zijn, zodat de asbestconcentraties in gebouwen in feite zijn gestegen doordat al het stof is opgewerveld. In zulke gevallen zou het veiliger geweest zijn als het asbest gewoon was blijven zitten en veilig afgedekt was.

Bovendien hebben, zoals veel Europese landen in hun wetten inzake asbest erkennen, niet alle variëteiten van het mineraal dezelfde naaldvormige vezels. Chrysotielasbest bestaat uit langere, krullende vezels, die gemakkelijker door de longen worden opgevangen en naar buiten gewerkt. Zo’n 95 procent van de op de wereld geproduceerde asbest behoort tot deze variëteit. Amfiboolasbest, de soort die de meeste gevallen van mesothelioom schijnt te veroorzaken, wordt slechts zelden gebruikt.

Mossman en haar collega’s wijzen ook de ’één-vezel-theorie’ af — het idee dat één enkele asbestvezel al dodelijk kan zijn. Per slot van rekening komt asbest in de natuur voor. Volgens een redacteur van het blad Science ademen wij allemaal ongeveer een miljoen asbestvezels per jaar in!

Toch bevredigen deze punten niet alle wetenschappers. Dr. Irving J. Selikoff, die in 1964 baanbrekend onderzoek naar de gevaren van asbest verrichtte, houdt vol dat lage niveaus van blootstelling aan asbest wel degelijk gevaarlijk kunnen zijn. Veel wetenschappers scharen zich aan zijn kant. Zij maken zich vooral zorgen over schoolgebouwen. Het eenvoudig meten van het asbestgehalte in de lucht in zulke gebouwen is zinloos, zeggen zij, daar het gevaar alleen schuilt in zeer specifieke asbestbronnen, zoals geïsoleerde buizen en boilers. Nieuwsgierige of ondeugende kinderen zullen zulke bronnen waarschijnlijk vinden en verstoren; conciërges en onderhoudspersoneel kunnen er regelmatig aan blootstaan.

Wetenschappers verschillen ook van mening over de gevaren van chrysotielasbest. Op een in het voorjaar van 1990 gehouden internationale conferentie van geleerden werd op het verslag van Mossman in Science gereageerd met de verklaring dat chrysotiel even gevaarlijk is als andere asbestsoorten. Verder hebben sommigen de beschuldiging geuit dat wetenschappers die de gevaren van asbest bagatelliseren, gewoon gebruikt worden door de asbestindustrie, die sommigen van hen betaalt om voor de rechtbank te getuigen.

De factor hebzucht

Als zulke beschuldigingen op waarheid berusten, brandmerken ze de verdachten als hebzuchtig. Het is echter een feit dat hebzucht een steeds terugkerend thema is in de geschiedenis van asbest in deze eeuw.

De asbestindustrie is beschuldigd van misdadige hebzucht omdat ze de arbeiders onkundig heeft gelaten van de gevaren van blootstelling aan asbest. Bij veel vonnissen zijn asbestfabrikanten veroordeeld tot het betalen van hoge schadevergoedingen wegens het in gebreke blijven werknemers in kennis te stellen van de risico’s die zij liepen. En ondanks alle beroering exporteren asbestondernemingen hun produkten nog steeds naar minder ontwikkelde landen waar het materiaal nog niet verboden is — en waar fabrieksarbeiders er niet altijd behoorlijk tegen beschermd zijn.

Beschuldigingen van hebzucht zijn ook geuit aan het adres van de asbestverwijderingsindustrie. Critici gispen de buitensporige kosten, die vaak variëren van ƒ 425 tot ƒ 850 per m², ruim het honderdvoudige van wat het heeft gekost om het asbest oorspronkelijk aan te brengen. Er zijn ook berichten over corruptie. Veel asbestverwijderingsfirma’s zijn betrapt op het omkopen van regeringsfunctionarissen om hen ertoe te brengen illegale en gevaarlijke verwijder- en opruimmethoden door de vingers te zien. Bekend is dat corrupte eigenaars van onroerend goed firma’s zonder scrupules hebben ingehuurd om asbest op ongeoorloofde manieren te verwijderen, alleen om geld te besparen. De arbeiders die zij in dienst nemen, hebben vaak geen idee van de gevaren van hun werk, dragen geen beschermingsmiddelen en hebben het asbest naar bekend is wel illegaal gedumpt — in parken zelfs.

Asbest en u

Niettemin schuilt er in dit akelige verhaal nog enige hoop. Het bewustzijn van de verschillende gevaren die er aan asbest kleven, verbreidt zich over de wereld. Veel regeringen beperken het gebruik van asbest of zorgen er op zijn minst voor dat arbeiders die met het mineraal omgaan beschermingsmiddelen dragen.

Wat te doen als u denkt dat zich in uw huis of op de plaats waar u werkt asbest bevindt? In de eerste plaats, slechts een laboratoriumtest kan zekerheid geven of het werkelijk asbest is of niet. In de tweede plaats, raak niet in paniek. Paniek heeft sommigen zover gebracht dat zij probeerden zelf het asbest te verwijderen, wat vaak in strijd is met de wet en veel gevaarlijker dan het te laten waar het is. Win het advies van een deskundige in voordat u iets onderneemt. Slechts een goed bekendstaande, erkende firma mag toegestaan worden het asbest te verwijderen of het af te dekken, afhankelijk van de omstandigheden.

Als u wel met asbest móet werken, is het dragen van beschermingsmiddelen van essentieel belang, evenals het nat houden van het materiaal om verstuiving van de vezels te voorkomen — hoe lastig dit alles ook mag lijken. Bij een onderzoek onder 405 arbeiders in Egypte werd geconstateerd dat slechts 31,4 procent van hen hun beschermingsmiddelen droeg als zij met asbest werkten.

Tot slot, rook niet! Bij een Amerikaans onderzoek bleek 34 procent van de asbestwerkers te roken, ondanks hun grote bezorgdheid ten aanzien van kanker en ondanks het feit dat rokers een ongeveer vijftigmaal zo grote kans lopen met asbest verband houdende kwalen op te lopen.

Natuurlijk zijn de deskundigen het er nog steeds niet over eens hoe gevaarlijk asbest nu precies is en of blootstelling eraan ooit veilig is. Misschien zullen zij het wel nooit eens worden en elkaar kwaad met cijfers en rapporten om de oren blijven slaan, tot de dag dat de mens eindelijk ophoudt met het ’verderven van de aarde’ en het misbruiken van haar hulpbronnen (Openbaring 11:18). Maar tot dan is het misschien het verstandigste het zekere voor het onzekere te nemen.

[Illustratie op blz. 12]

Kenmerkende asbestverwerkingszone, met zuiveringskamers. Van links naar rechts: 1. werkplaats; 2. uitrustingskamer; 3. sluis; 4. douche; 5. sluis; 6. schone ruimte