Wie krijgen eetstoornissen?
Terwijl een redelijke belangstelling voor het eigen uiterlijk normaal is, kan zich een eetstoornis ontwikkelen als iemands uiterlijk een obsessie wordt. Dit wordt door het volgende interview geïllustreerd.
ONTWAAKT!: Was je te zwaar, Ann, toen je problemen begonnen?
ANN: Nee, maar ik begon met jongens uit te gaan en ik wilde er goed uitzien.
ONTWAAKT!: Werd je gevoel van eigenwaarde bepaald door je uiterlijk?
ANN: Dat zeker. Als mensen naar me keken, vroeg ik me altijd af: ’Wat denken ze?’ Steeds weer ging het door mijn hoofd: ’Als je aantrekkelijk wilt zijn, moet je een goed figuur hebben.’
ONTWAAKT!: Dus als je het idee had dat je er goed uitzag, was je met jezelf ingenomen?
ANN: Absoluut! Als ik aankwam, had ik een hekel aan mezelf. Als ik in de spiegel keek, dacht ik niet aan innerlijke kwaliteiten.
Niemand weet waarom sommige mensen wel een eetstoornis krijgen en andere in een soortgelijke situatie niet. Cultuur, erfelijkheid, gezondheidsproblemen, biochemische afwijkingen en het gezinsmilieu spelen daarbij kennelijk allemaal een rol. Toch zijn er bepaalde karaktertrekken die kenmerkend schijnen te zijn voor de meesten die eraan lijden.
Streven naar volmaaktheid
Als groep zijn de meeste mensen met eetstoornissen sterk prestatiegerichte perfectionisten die op school of op hun werk uitblinken. Na ruim 130 patiënten met anorexia behandeld te hebben, beschrijft dr. Hilde Bruch in haar boek The Golden Cage de gevoelens die typerend zijn voor zulke mensen: „Je hebt één grote angst, namelijk gewoon of middelmatig te zijn — net niet goed genoeg. . . . Je denkt dat je alleen de moeite waard bent als je iets heel bijzonders doet, iets wat zo geweldig en verbluffend is dat je ouders en anderen om wie je geeft onder de indruk zullen zijn en je zullen bewonderen omdat je superbijzonder bent.”
Lee, die anorexia kreeg, gaf toe: „Ik probeerde alles uitmuntend te doen, probeerde de beste te zijn bij alles wat ik deed.” Vaak blijkt dit streven naar volmaaktheid uit een vurig verlangen anderen te behagen, het ’beste meisje van de hele wereld’ te zijn.
Hoe een vrouw haar rol in de maatschappij ziet, kan haar ook bijzonder gevoelig voor eetstoornissen maken. Ofschoon ook mannen wel eetstoornissen krijgen, zijn de patiënten overwegend vrouwen. Het boek Surviving an Eating Disorder verklaart: „Meisjes die eetstoornissen krijgen, zijn vaak opgegroeid met de overtuiging dat zij niets van anderen mogen verlangen. Het goede meisje is het rustige meisje dat men niet ziet, dat leert niet te laten merken wat haar dwarszit.” Door zo’n opvoeding krijgen sommigen echter het gevoel dat zij niets over hun eigen leven te zeggen hebben.
Bij sommige vrouwen die altijd proberen anderen te behagen terwijl zij terzelfder tijd hun verlangen om hun leven zelf in de hand te nemen onderdrukken, ontstaat daardoor een innerlijk conflict dat tot een eetstoornis kan leiden. Dawn, die nu van haar dwangmatig te veel eten en boulimie genezen is, legt uit: „Mijn familie verwachtte van me dat ik alles op hun manier deed, dat ik was wat zij wilden. Hoewel ik uiterlijk erg zeker en erg intelligent leek, was ik inwendig heel anders. Ik had nooit het gevoel dat ik aan hun verwachtingen beantwoordde. Ik kon het niemand naar de zin maken — mijn vrienden niet en mijn ouders niet. Toen besefte ik dat ik mijn gewicht kon beheersen! Ik kon aankomen, ik kon afvallen, ik kon met mijn gewicht doen wat ik wilde. Dat gaf me het gevoel dat ik baas was over mijn leven. Als ik dat kon beheersen, kon ik alles beheersen.”
Het gevoel te kort te schieten
Dawns onzekerheid is typerend voor het gebrek aan zelfvertrouwen dat veel mensen met eetstoornissen hebben. Zij hebben wel degelijk talenten, maar de meesten ontbreekt het in wezen aan een gevoel van eigenwaarde. Te veel eten kan soms duiden op weinig zelfrespect. Hij of zij zegt in feite: ’Ik ben waardeloos. Waarom zou ik me om mezelf of mijn gewicht bekommeren?’ Zulke gevoelens zijn een voedingsbodem voor neerslachtigheid, waarmee bijna iedereen kampt die eetstoornissen heeft.
Waardoor ontstaat dit gevoel waardeloos te zijn? De bijbel antwoordt: „Wegens de smart van het hart is er een terneergeslagen geest” (Spreuken 15:13). Innerlijke smart kan allerlei oorzaken hebben — bittere teleurstellingen, afwijzing, een milieu waar iemands emotionele behoeften worden genegeerd, traumatische jeugdervaringen, om er slechts enkele te noemen. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat een verbazingwekkend aantal patiënten met eetstoornissen seksueel misbruikt is, verkracht zelfs.
Maar een gebrek aan zelfrespect kan zich ook ontwikkelen door de houding van anderen. „Zo lang ik me kan herinneren, ben ik te dik geweest en mijn moeder zeurde daar altijd over”, verklaarde een jonge vrouw. „Er werd van alles gedaan om mij slanker te maken; dat was het enige wat ertoe deed. Daarom heb ik een hekel aan mezelf en aan mijn lichaam.” Het huidige maatschappelijke klimaat, waarin slank-zijn in alle toonaarden wordt bezongen, draagt bij tot de zelfverachting van sommigen die te zwaar zijn.
In andere gevallen verliezen mensen door de eetstoornis zelf hun zelfrespect. Lynn, die wel tienmaal per dag braakte, bekende: „Als ik opzettelijk gebraakt had, keek ik in de spiegel naar mijn gezicht en zei: ’Ik haat je’, en dan huilde ik. Ik voelde me totaal waardeloos.”
De meeste mensen met eetstoornissen zijn er in hun hart van overtuigd dat er fundamenteel van alles aan hun karakter mankeert. Derhalve zijn al hun pogingen erop gericht dat fatale, elementaire te kort schieten te verbergen en manieren te zoeken om hun zelfrespect te vergroten. Degenen die anorexia krijgen, proberen dit op een opmerkelijke manier te doen. Hun poging om een gevoel van eigenwaarde op te bouwen, maakt anorexia zo gevaarlijk — en dodelijk.
Toen Lee werd afgewezen door een man van wie zij hield, was het met haar zelfrespect gedaan. „Ik wilde bewijzen dat hij iets goeds aan zijn neus voorbij had laten gaan”, zei ze. „Dus was ik vastbesloten superslank en superintelligent te worden.” Om af te slanken, hield zij op met eten en werd intens bedrijvig. „Ik begon met mezelf ingenomen te raken. Ik had het idee dat ik echt iets bijzonders was omdat ik iets kon wat anderen niet konden. Ik dacht: ’Ik ben sterk.’”
Lee’s gewicht daalde van 73 kilo tot een verontrustende 47 kilo. Stilstaand bij degenen die trachtten haar tot eten te bewegen, zei ze: „Ik dacht dat al die mensen mijn leven en mijn geluk probeerden te ruïneren door mij al mijn zelfrespect te ontnemen. Ik dacht dat ik dan uiteindelijk net als ieder ander zou zijn.” Die houding van Lee is typerend voor anorexiapatiënten, die proberen een gevoel van eigenwaarde te krijgen door hun verlangens te onderdrukken en te doen wat anderen niet kunnen.
Als er misbruik is gemaakt van de gevoelens van een meisje, kunnen haar pogingen om haar broze zelfrespect te beschermen tegen verdere aantasting ook tot anorexia leiden. Shirley bijvoorbeeld was verontrust door de manier waarop jongens haar behandelden vanwege haar pasontwikkelde vrouwelijke vormen. Toen begon haar eigen vader haar ongepaste avances te maken. „Ik was zo van streek en met afschuw vervuld dat ik naar mijn moeder ging en huilde en huilde”, zei Shirley. „Nadat ik was afgevallen en mijn rondingen was kwijtgeraakt, viel niemand me meer lastig. De aandacht van het andere geslacht bleef me bespaard.”
In sommige gevallen is anorexia een vlucht voor de plichten van de volwassenheid. „Ik wilde niet volwassen worden en met gezinsverantwoordelijkheden te maken krijgen”, vertelde Shirley. „Hoe kon ik mezelf ooit laten aankomen? Nooit! Voor niemand!” Droevig genoeg leidde haar obsessie om de tijd stil te laten staan tot een pijnlijke dood doordat zij zichzelf had uitgehongerd.
Niet alle anorexiapatiënten voldoen aan deze beschrijvingen. Het lijkt er echter op dat zij allemaal een gevoel van kracht verwerven door zich tot iemand te maken die zij kunnen bewonderen. Daaraan ontlenen zij wat zelfrespect. Slank-zijn wordt alles voor hen.
Het verwerken van pijnlijke emoties
Daar voedsel troost en kalmeert, kan het misbruikt worden om eenzaamheid, spanningen, verveling, kwaadheid, neerslachtigheid en het gevoel afgewezen of verraden te zijn te verwerken. „Toen ik nog op school zat, overkwam mij iets afschuwelijks, iets wat te pijnlijk was om erover te praten”, verklaarde Dawn. „Telkens wanneer ik aan dat voorval dacht of er zich een situatie voordeed die ik niet aankon, ging ik me te buiten aan eten. Ik probeerde die gevoelens gewoon met eten het zwijgen op te leggen.” Het voedsel verzachtte haar emotionele pijn. Maar haar dwangmatig te veel eten leidde ertoe dat zij 45 kilo aankwam.
Soms wordt de eetstoornis een middel om aan de druk van het leven te ontsnappen. Anne bijvoorbeeld groeide op in een gezin met een alcoholische vader en werd voortdurend met haar gewicht geplaagd. Zij legde uit hoe het kwam dat zij boulimie kreeg: „Het was mijn manier om de dagelijkse spanningen te verwerken, en het werkte, want als je van iets bezeten bent, hoef je niet aan je werkelijke problemen te denken. Je wijt alles aan je overgewicht en maakt jezelf wijs dat als je afgevallen bent, het leven geweldig zal zijn.”
Hoewel wij allemaal misschien wat meer eten als wij van streek zijn of ons eenzaam voelen, gebruikt iemand die gevaar loopt een eetstoornis te krijgen, niet de normale middelen om iets aan zijn innerlijke onrust te doen. De persoon in kwestie zal bijvoorbeeld een onderliggende afkeer hebben van iemand of van een bepaalde situatie, maar hij zal liever eten om zijn afkeer te sussen dan dat hij die weerzin verwoordt.
De rol van een dieet
Het volgen van een streng dieet is volgens wetenschappelijk onderzoek de meest voorkomende reden die mensen opgeven voor eetbuien. Een in 1989 ingesteld onderzoek naar de oorzaken van zwaarlijvigheid onthulde: „Dieet houden als reactie op gewichtsproblemen blijkt, hoe vreemd ook, mede debet te zijn aan het toenemen van het overgewicht.” Hoe dat zo?
Als mensen zich aan een streng dieet proberen te houden, laten zij gewoonlijk zoetigheden en andere lekkere dingen staan. Deze „verboden” dingen worden een voortdurende temptatie. Zijn zij dan een keer van streek, gespannen of eenzaam, dan krijgen zij medelijden met zichzelf. Om hun stemming te verbeteren, proppen zij zich vol met de dingen die zij zich juist ontzegd hebben. Dan volgt er een nog strenger dieet, met hetzelfde gevolg — een eetaanval. Deze vicieuze cirkel leidt tot gewichtstoename en eetstoornissen. Lee legde uit hoe door dieet houden de basis voor haar anorexia werd gelegd: „Ik had allerlei diëten geprobeerd. Ik viel wat af en dan kwam het er weer aan. Deze keer wilde ik het eraf houden.”
Hoewel het kennen van de oorzaken van een eetstoornis niet voldoende is om die de baas te worden, kan die wetenschap wel een hulp zijn om ervan af te komen. Ze kan ook helpen voorkomen dat zich problemen gaan voordoen. Maar stel nu dat u enkele van deze persoonlijkheidskenmerken bij uzelf, uw gezin of een vriend of vriendin herkent? Hoe zijn zulke trekken te overwinnen?
[Illustratie op blz. 7]
Een intense bezorgdheid voor het eigen uiterlijk kan tot een eetstoornis leiden
[Illustratie op blz. 8]
Sommigen gaan zich aan eten te buiten om pijnlijke emoties te verwerken