Wat wij over rassen weten

TOEN de Europeanen zo’n 500 jaar geleden de zeilen hesen om de aarde te verkennen, vroegen zij zich af wat voor mensen zij zouden tegenkomen. Er bestonden legenden over reuzen die de oceaan in konden waden en met één hand een schip konden verbrijzelen. Er bestonden verhalen over mensen met hondekoppen die vlammen uitbraakten. Zouden zij de rauw vlees etende fabelwezens tegenkomen van wie de grote vooruitstekende lip hen tegen de zon beschutte? Of zouden zij de mensen zonder mond zien, die leefden van het ruiken aan appels? En hoe stond het met de mensen met oren die groot genoeg waren om als vleugels te dienen, of met de zogenoemde „schaduwvoetmensen”, die in de schaduw van hun ene grote voet op hun rug lagen?

Mensen bevoeren de zeeën, beklommen bergen, hakten zich een weg door oerwouden en ploeterden door woestijnen, maar nergens vonden zij zulke vreemde creaturen. In plaats daarvan stuitten ontdekkingsreizigers tot hun verrassing op mensen die veel op henzelf leken. Christophorus Columbus schreef: „Tot dusver heb ik op deze eilanden [West-Indië] geen menselijke monsters gevonden, zoals velen verwachtten, integendeel, onder al deze volken wordt uiterlijke schoonheid op prijs gesteld. . . . Ik ben dan ook noch op monsters noch op enig bericht over eventuele monsters gestuit, met uitzondering van . . . een volk . . . dat mensenvlees eet . . . Zij zijn net zomin misvormd als de anderen.”

De indeling van de mensheid

Zo werd door het verkennen van de aarde de menselijke verscheidenheid uit het rijk der sprookjes en mythen gehaald. Volken konden waargenomen en bestudeerd worden. Na verloop van tijd probeerden geleerden hen te classificeren.

In 1735 publiceerde de Zweedse botanicus Carolus Linnaeus zijn Systema naturae. Daarin kreeg de mens de naam Homo sapiens, wat letterlijk „de wijze mens” betekent, een term die volgens één schrijver mogelijk de meest lomp-arrogante aanduiding was die ooit aan enige soort was gegeven! Linnaeus verdeelde de mensheid in vijf groepen, die hij als volgt beschreef:

AFRIKAAN: Zwart, flegmatisch, slap van bouw. Haar zwart, kroezig; huid zacht; neus plat; lippen dik; geslepen, traag, achteloos; smeert zich in met vet; laat zich leiden door willekeur.

AMERIKAAN: Koperkleurig, cholerisch, rechte houding; haar zwart, glad, dik; neusgaten breed; gezicht nors; baardgroei schaars; stijfkoppig, eigenzinnig; beschildert zich met dunne rode strepen; laat zich besturen door gebruiken.

AZIAAT: Melancholisch, stram; haar zwart; ogen donker; streng, hooghartig, hebzuchtig; hult zich in loshangende kleding; laat zich leiden door opvattingen.

EUROPEAAN: Blank, sanguinisch, gespierd; haar geel, bruin, golvend; ogen blauw; zachtaardig, schrander, vindingrijk; hult zich in nauwsluitende kleding; laat zich leiden door wetten.

WILDE: Viervoetig, stom, harig.

Merk op dat terwijl Linnaeus de mensheid indeelde naar erfelijk verworven kenmerken (huidkleur, haarvorm, enzovoort), hij zich ook een partijdig oordeel over de persoonlijkheid aanmatigde. Linnaeus beweerde dat Europeanen „zachtaardig, schrander, vindingrijk” waren, terwijl hij Aziaten kenschetste als „streng, hooghartig, hebzuchtig” en Afrikanen als „geslepen, traag, achteloos”!

Maar Linnaeus had het bij het verkeerde eind. Zulke karaktertrekken komen in moderne rassenclassificaties niet voor, daar uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat binnen elke menselijke populatie dezelfde variatie in persoonlijkheid en een overeenkomstige verscheidenheid in intelligentie bestaat. Met andere woorden, in elk mensenras treffen wij dezelfde positieve en negatieve eigenschappen aan.

Moderne systemen delen de mensen vaak in drie groepen in, waarbij strikt wordt uitgegaan van lichamelijke verschillen: (1) europiden, met een blanke huid en glad of golvend haar; (2) mongoliden, met een gelige huid en een mongolenplooi rond de ogen; en (3) negriden, met een donkere huid en kroeshaar. Maar niet iedereen past netjes in een van deze categorieën.

De San en de Khoi-Khoin uit zuidelijk Afrika bijvoorbeeld hebben een koperkleurige huid, kroeshaar en mongolide gelaatstrekken. Sommige volken in India hebben een donkere huid maar europide gelaatstrekken. De Aborigines in Australië hebben een donkere huid, maar hun kroeshaar is vaak blond. Sommige Mongolen hebben europide ogen. Er bestaat geen duidelijke scheidslijn.

Deze problemen zijn voor veel antropologen reden geweest hun pogingen om de mensheid in te delen op te geven; zij betogen dat de term „ras” geen wetenschappelijke betekenis of waarde heeft.

Verklaringen van de UNESCO

Misschien zijn de gezaghebbendste wetenschappelijke uitspraken over rassen wel gedaan door een groep deskundigen bijeengebracht door de UNESCO (de organisatie van de Verenigde Naties voor onderwijs, wetenschap en cultuur). Er werden bijeenkomsten gehouden in 1950, 1951, 1964 en 1967, waarop een internationaal panel van antropologen, zoölogen, artsen, anatomen en anderen gezamenlijk vier verklaringen over rassen opstelde. In de slotverklaring werden de volgende drie punten beklemtoond:

A „Alle thans levende mensen behoren tot dezelfde soort en zijn van dezelfde origine.” Dit punt wordt bevestigd door een nog uitnemender autoriteit. De bijbel zegt: „[God] heeft uit één mens [Adam] elke natie van mensen gemaakt om op de gehele oppervlakte der aarde te wonen.” — Handelingen 17:26.

De UNESCO-verklaring vervolgt:

B „De verdeling van de menselijke soort in ’rassen’ is gedeeltelijk conventioneel en gedeeltelijk willekeurig en impliceert geen enkele hiërarchie. . . .

C De huidige biologische kennis staat ons niet toe culturele prestaties toe te schrijven aan verschillen in genetisch potentieel. Verschillen in de prestaties van verschillende volken mogen uitsluitend toegeschreven worden aan hun culturele geschiedenis. De volken der wereld blijken thans een gelijk biologisch potentieel te bezitten voor het bereiken van elk beschavingspeil.”

De gesel van het racisme

Er is dus geen basis voor de mening dat enig ras inherent superieur is aan een ander ras of het recht heeft een ander ras te overheersen. Maar mensen hebben niet altijd in harmonie met de feiten gehandeld. Sta bijvoorbeeld eens stil bij de Afrikaanse slavenhandel.

Toen de Europese naties koloniale rijken gingen opbouwen, was het voor hen economisch winstgevend de inlandse bevolking te exploiteren. Maar daarbij was sprake van een paradox. Miljoenen Afrikanen werden uit hun huizen gerukt, van hun dierbaren gescheiden, geketend, gegeseld, gebrandmerkt, verkocht als dieren, en gedwongen zonder loon te werken tot de dag dat zij stierven. Hoe was dit moreel te rechtvaardigen voor naties die beweerden christelijk te zijn en die werden geacht hun naaste lief te hebben als zichzelf? — Lukas 10:27.

De oplossing waarvoor zij kozen was de dehumanisering van hun slachtoffers. Hier volgt de redenatie van een antropoloog omstreeks 1840:

„Als de neger en de Australiër niet onze medeschepselen zijn en niet tot dezelfde familie als wij behoren maar wezens van een lagere orde zijn, en indien onze verplichtingen tegenover hen niet beoogd werden . . . in een van de positieve geboden waarop de moraal van de christelijke wereld is gebaseerd, dan zullen onze relaties met deze stammen niet erg blijken af te wijken van die welke denkbaar zouden zijn tussen ons en een ras van orang-oetans.”

Zij die een ondersteuning zochten voor het idee dat niet-blanken minder dan mensen waren, grepen Darwins evolutietheorie aan. De koloniale volken, zo redeneerden zij, stonden op een lagere sport van de evolutionaire ladder dan de blanken. Anderen beweerden dat niet-blanken het resultaat waren van een ander evolutieproces en niet geheel en al mens waren. Weer anderen citeerden de bijbel en verdraaiden teksten om hun racistische opvattingen te staven.

Natuurlijk slikten veel mensen deze denkwijze niet. In de meeste landen van de wereld is de slavernij afgeschaft. Maar discriminatie, vooroordeel en racisme zijn gebleven en etnische groepen die slechts in de verbeelding van mensen rassen waren, zijn er het slachtoffer van geworden. Een hoogleraar in de zoölogie zei daarover: „Daar het er veel van weg heeft dat iedereen het recht heeft rassen te creëren naar het hem goeddunkt, hebben politici, pleitbezorgers en doodgewone avonturiers zich beziggehouden met de indeling in rassen. Zij hebben misleidende raciale etiketten verzonnen om hun stokpaardjes en vooroordelen een aureool van ’wetenschappelijke’ respectabiliteit te verlenen.”

De racistische politiek van nazi-Duitsland is daar een voorbeeld bij uitstek van. Hoewel Adolf Hitler het Arische ras verheerlijkte, bestaat dat biologisch niet. En het heeft ook nooit bestaan. Er zijn blonde, blauwogige joden in Zweden, zwarte joden in Ethiopië en mongolide joden in China. Niettemin waren de joden en anderen het slachtoffer van een racistische politiek. Die politiek leidde tot concentratiekampen, gaskamers en de moord op zes miljoen joden en vele anderen, onder wie Slavische volken uit Polen en de Sovjet-Unie.

[Inzet op blz. 5]

Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat binnen elke menselijke populatie dezelfde variatie in intelligentie bestaat

[Inzet op blz. 6]

’Politici, pleitbezorgers en doodgewone avonturiers hebben misleidende raciale etiketten verzonnen om hun stokpaardjes en vooroordelen een aureool van „wetenschappelijke” respectabiliteit te verlenen’

[Illustraties op blz. 7]

Zoals deze aankondigingen laten zien, werden Afrikanen aangeprezen en verkocht alsof zij vee waren