De hand — ’Het sierlijkste en veelzijdigste orgaan’

HET was een noodsituatie. Een jong meisje lag hevig bloedend bij de ingang van het ziekenhuis. Bij een motorongeluk was de slagader in haar rechterbeen doorgesneden. Er waren geen chirurgische instrumenten voorhanden om de gutsende bloedstroom te stelpen. Wat kon de arts doen?

„Ik gebruikte mijn hand als klem”, verhaalt professor Napier in zijn boek Hands, „en kneep de slagader zo goed ik kon met duim en wijsvinger dicht. Ten slotte lukte het mij de slagader af te binden met een stukje touw, het enige wat voorhanden was. De bloeding was gestuit. . . . Uitsluitend de handen hadden die noodsituatie zo snel en doeltreffend kunnen oplossen. Weinig patiënten . . . zullen ooit beseffen dat zij, tijdens een operatie, aan een op de juiste plek geplaatste vinger hun leven te danken hebben.”

Dergelijke handelingen zouden onmogelijk zijn zonder het zadelgewricht van de duim. (Zie de illustratie.) Het ontwerp stelt het in staat bijna evenveel bewegingen te maken als het kogelgewricht van de schouder, maar in tegenstelling daarmee heeft het zadelgewricht geen ondersteuning nodig van een omringende spiermassa. De duim kan daarom in samenwerking met de vingertoppen heel precieze bewegingen uitvoeren.

Probeert u maar eens een klein voorwerp op te pakken of de bladzijden van dit tijdschrift om te slaan zonder uw duim te gebruiken. Zo zei een Zuidafrikaanse arts: „Ik heb heel wat gekwetste duimen gespalkt, en wanneer de patiënten terugkomen zeggen zij mij bijna altijd dat zij niet hadden beseft hoe hard zij hun duim nodig hadden.”

De menselijke hand met haar opponeerbare duim is een opmerkelijk veelzijdig instrument. Hoe zou u een brief schrijven, een foto nemen, een spijker inslaan, een telefoon gebruiken of een draad in een naald steken zonder uw handen? Dank zij de hand kunnen pianisten prachtige stukken spelen, kunstenaars prachtige schilderijen maken en chirurgen minutieuze operaties uitvoeren. „De apen, die korte duimen en lange vingers hebben, zijn, als het op precieze handbewegingen aan komt, gehandicapt”, verklaart The New Encyclopædia Britannica.

Er is nog een belangrijk verschil tussen de hand van een mens en die van een aap. Ongeveer een kwart van de motorische hersenschors van de mens wordt gebruikt voor de spieren van uw handen. De motorische hersenschors van de mens, zo legt professor Guyton in zijn Textbook of Medical Physiology uit, „is heel anders dan die van de lagere dieren” en verleent ons „een uitzonderlijke bekwaamheid de hand, de vingers en de duim te gebruiken voor het verrichten van taken waarvoor zeer precieze handbewegingen nodig zijn”.

Bovendien hebben neurochirurgen nog een ander deel van de menselijke hersenen ontdekt dat zij „een centrum voor handvaardigheden” noemen. Voor vaardige handen zijn receptoren nodig die prikkels kunnen doorgeven. Deze minuscule zenuwuiteinden komen overvloedig in de menselijke hand voor, vooral in de duim. Een door Ontwaakt! geïnterviewde arts zei: „Wanneer mensen ook maar iets van het gevoel in het topje van hun duim kwijtraken, vinden zij het moeilijk om kleine voorwerpen zoals schroefjes op de juiste plaats aan te brengen.” Uw armen hebben andere soorten receptoren die u in staat stellen uw handen zelfs in het pikkedonker naar de juiste plaats te brengen. Daardoor kunt u als u ’s nachts in bed ligt aan uw neus krabben zonder uzelf in het gezicht te stompen.

Zelfs een simpele handeling als een glas water pakken is iets waar u zich over kunt verwonderen. Als u het glas niet stevig genoeg vasthoudt, zou het uit uw hand kunnen vallen. Als u te veel kracht gebruikt, zou het glas kunnen breken en zou u zich in de vingers kunnen snijden. Hoe speelt u het klaar het glas met precies de juiste stevigheid vast te houden? De receptoren in uw hand die gevoelig zijn voor veranderingen in druk, zenden boodschappen naar uw hersenen, die op hun beurt de juiste instructies naar de spieren van uw uitgestrekte arm en hand zenden.

Het duurt niet lang voordat het glas, zonder dat u hoeft te kijken, zachtjes tegen uw lippen rust. Ondertussen is uw aandacht misschien gericht op een televisieprogramma of een gesprek met vrienden. „Het feit dat het glas aan de lippen wordt gebracht zonder dat het met een smak in het gezicht terechtkomt,” verklaart dr. Miller in zijn boek The Body in Question, „getuigt van de subtiele weegvermogens van de gestrekte arm. En het feit dat het glas aan de mond blijft terwijl het gewicht afneemt naarmate het geleegd wordt, laat zien hoe prompt de nieuwste informatie wordt doorgezonden.”

Geen wonder dat weldenkende mensen zich over de menselijke hand hebben verbaasd! „Als er geen ander bewijs voorhanden was,” schreef de befaamde geleerde Sir Isaac Newton, „zou alleen al de duim mij overtuigen van Gods bestaan.” „Wij kunnen mensen op de maan zetten,” zegt professor Napier, „maar ondanks al onze mechanische en elektronische toverkunsten kunnen wij geen kunstwijsvinger maken die niet alleen kan wenken maar ook voelen.” De hand van de mens, zo verklaart The New Encyclopædia Britannica, is waarschijnlijk „het sierlijkste en veelzijdigste biologische orgaan” en een dat „hem onderscheidt van alle andere levende primaten”.

[Illustraties op blz. 5]

Het zadelgewricht van de duim is uniek in vergelijking met de overeenkomstige vingergewrichten

[Illustraties op blz. 6]

De menselijke hand met haar opponeerbare duim is een opmerkelijk veelzijdig instrument

[Illustratie op blz. 6]

Receptoren in uw hand en arm stellen uw hersenen in staat ingewikkelde handelingen te coördineren