Glaucoom — Gluiperige dief van het gezichtsvermogen!

ZIJ is een opgewekte, actieve vrouw van even in de zestig. Al meer dan twintig jaar werkt zij met veel plezier in haar keuken en zij kent elke centimeter ervan.

Maar vandaag draait zij zich bij haar werk aan het aanrecht even om en stoot haar hoofd aan een open kastdeurtje. Zij mompelt bij zichzelf iets over de gevaren van verstrooidheid. Enkele minuten later struikelt zij over een paar schoenen die bij de achterdeur zijn blijven staan.

Dit is geen verstrooidheid en al evenmin een plotseling gebrek aan coördinatievermogen. Het is een gluiperige dief — glaucoom — die deze vrouw langzaam van haar gezichtsvermogen berooft! Als zij er niet voor behandeld wordt, zal zij haar gezichtsvermogen helemaal kwijtraken. Maar glaucoom kan een halt worden toegeroepen en zelfs voorkomen worden. Hoe?

Uw opmerkelijke ogen

Om te beginnen moet u iets begrijpen van de bouw van uw ogen. Uw oog is een bol van bindweefsel die met een heldere vloeistof gevuld is. Het ondoorschijnende witte gedeelte van deze bol is de sclera of harde oogrok. Door het doorzichtige deel, de cornea of het hoornvlies, kunt u het teer uitziende weefsel onderscheiden dat uw ogen hun kleur geeft — de iris of het regenboogvlies. Het licht dringt uw oog binnen via de pupil, die donkere opening midden in de iris.

Vlak achter uw pupil bevindt zich een heldere lens. Kleine spiertjes veranderen de vorm ervan om dat wat u ziet te projecteren op een beeldscherm van lichtgevoelige cellen achter in uw oog — de retina of het netvlies. Om goed te functioneren moeten uw ogen van binnen helder zijn en een inwendige druk bezitten om hun ronding te behouden.

Uw ogen zijn niet leeg. De Schepper heeft ze voorzien van heldere substanties die zichzelf voortdurend vervangen. Het grootste deel van het oog — het gedeelte achter de lens — is gevuld met het glasachtig lichaam, een heldere, geleiachtige vloeistof. Het voorste deel van uw oog, tussen het glasachtig lichaam en het hoornvlies, bevat het kamerwater — een waterige vloeistof zoals de naam suggereert. Uw iris verdeelt dit waterige deel van uw oog in twee vakken: de voorste en de achterste oogkamer.

Achter de iris produceert het ciliair lichaam of straallichaam voortdurend dit kamerwater. De vloeistof staat steeds onder een lichte druk, die enigszins wisselt naargelang de normale veranderingen in uw lichaam. De vloeistof stroomt geleidelijk door uw pupil naar de voorste kamer en daarna naar de rand van uw iris. Vandaar stroomt ze door een weefselnetwerk naar een afvoerkanaal.

Maar wat gebeurt er als door een aandoening de pupil, het netwerk of het kanaal wordt geblokkeerd? Wanneer de aanmaak de afvoer overtreft, wordt de druk langzaam groter. Het kamerwater drukt tegen het glasachtig lichaam. Het glasachtig lichaam drukt op zijn beurt met steeds grotere kracht op de bloedvaten en de fotoreceptoren van het netvlies.

Zenuwvezels uit deze zintuigcellen komen achter in het oog bijeen en vormen daar het komvormige begin van de oogzenuw, gewoonlijk de blinde vlek genoemd omdat zich in dit schijfje geen fotoreceptoren bevinden. Naarmate de druk groter wordt, wordt de bloedtoevoer minder. Deze gelijkmatige, roze blinde vlek wordt bleek en onregelmatig. Het ingezonken centrum ervan wordt dieper en breder. Van bloed verstoken verliezen zintuigcellen hun gevoeligheid en sterven af. De blinde vlek wordt groter en het gezichtsveld kleiner. Deze niet-omkeerbare beschadiging schrijdt jarenlang langzaam voort.

Wijdverbreid — en onopgemerkt

Van chronisch open-kamerhoek-glaucoom, veroorzaakt door vermindering van de vloeistofafvoer, is sprake bij 70 tot 95 procent van alle gevallen van glaucoom. De lijders eraan kunnen nog goed zien en lezen omdat de cellen in het centrum van hun ogen als laatste aangetast worden. In de vroege stadiums ontbreekt gewoonlijk elk symptoom.

Daar het proces bij chronisch glaucoom heel geleidelijk verloopt, zullen sommige personen vage klachten hebben over vermoeide of waterige ogen of denken dat zij nieuwe glazen nodig hebben. Het komt voor dat zij later een kring (halo) rond lichtbronnen zien en pijn rond hun ogen voelen. Maar bij velen komt de waarschuwing pas als de beperking van het gezichtsveld een onverklaarde „onhandigheid” veroorzaakt. Ten slotte openbaart zich zelfs in het centrum van het gezichtsveld een merkbare achteruitgang. Tegen die tijd heeft glaucoom de patiënt van het grootste deel van zijn gezichtsvermogen beroofd.

Van acuut of kamerhoekafsluitingsglaucoom is in ongeveer 10 procent van de in de Verenigde Staten gemelde gevallen sprake. Dit is voornamelijk een aandoening die bij bejaarden voorkomt omdat onze lens groter wordt als wij ouder worden, vooral wanneer er lenstroebeling optreedt. Bij ogen met een ondiepe voorste oogkamer en een nauwe hoek tussen het hoornvlies en de iris, komt de vergrote lens geleidelijk naar voren zodat de waterafvoer via de pupil geblokkeerd raakt. De druk achter de iris neemt toe. De iris puilt nu naar voren en drukt het afvoernetwerk in de hoek van de voorste oogkamer en het afvoerkanaal dicht.

Kamerhoekafsluitingsglaucoom is gewoonlijk niet chronisch maar acuut. In plaats van een langzame toename van de druk is er een plotselinge aanval van toenemende pijn, soms vergezeld van onscherp zien, misselijkheid en braken. Hier is snelle medische behandeling dringend vereist! Indien de druk binnen 48 tot 72 uur niet wordt verlicht, kan er blijvende beschadiging van het trabekel- of afvoersysteem optreden, en dat zal tot onherstelbare schade aan de oogzenuw leiden.

Bij andere vormen van glaucoom kan het trabekelsysteem geblokkeerd zijn door een ontsteking, een ziekte of los pigment uit de iris. Oogletsel als gevolg van bijvoorbeeld een klap op het oog kan glaucoom teweegbrengen. Sommige kinderen worden met congenitaal glaucoom geboren en moeten op jeugdige leeftijd behandeld worden. Omdat zij niet zo goed kunnen zien of lezen als anderen, wordt wel eens ten onrechte gedacht dat zij leerstoornissen hebben.

Een vroege diagnose zeer belangrijk

Het goede nieuws in verband met glaucoom is dat de meeste gevallen te behandelen zijn als de diagnose vroegtijdig wordt gesteld. Regelmatige oogcontrole is vooral voor iedereen boven de veertig uiterst belangrijk.

Bij één methode voor het controleren van de oogdruk maakt de oogarts uw ogen met druppels ongevoelig en drukt dan zachtjes een instrument dat een tonometer wordt genoemd tegen uw hoornvlies. De tonometer meet de druk in uw oog door het uitoefenen van enige kracht op het hoornvlies. Dit is de basistest voor glaucoom. Maar die is niet altijd voldoende om er zeker van te zijn dat er geen sprake is van glaucoom.

„Ik dacht dat ik iets in m’n oog had”, zei een vrouw van middelbare leeftijd. „Ik trok oogharen uit omdat ik dacht dat ze mijn oog irriteerden. Toen begon ik een tintelend gevoel in mijn hoofdhuid te krijgen en mijn ogen gingen pijn doen.” Zij werd onderzocht door haar huisarts, door een oogarts die haar oogdruk controleerde en door een neuroloog. Zij schreven de symptomen aan nervositeit toe.

Zij en haar man raadpleegden daarop een andere oogarts, die een hele reeks tests bij haar deed. Een provocerende test — het achter elkaar opdrinken van een liter water — dreef haar oogdruk hoog genoeg op om haar symptomen te reproduceren. Vastgesteld werd dat zij aan chronisch kamerhoekafsluitingsglaucoom leed. Haar gezichtsvermogen werd gered.

Waarom was de eerste oogarts er niet in geslaagd glaucoom vast te stellen? Allereerst kan de oogdruk in de loop van een dag en een maand variëren. Bovendien kunnen sommige mensen zelfs bij normale druk last van glaucoom hebben. Slechts met een reeks tests kan onomstotelijk worden vastgesteld dat er geen sprake is van glaucoom.

„Bij het vaststellen van glaucoom gaat het om drie voorname factoren”, zegt een oogchirurg. „Dat zijn de oogdruk, het uiterlijk van de oogzenuw, en het gezichtsveld. Indien ze alle drie abnormaal zijn, gaan wij ons afvragen: ’Welke vorm van glaucoom is het?’”

Als de diagnose glaucoom wordt gesteld, zal de oogarts de rand van uw iris bekijken en de diepte van uw voorste kamers meten. Hij zal ook vragen stellen over uw algehele gezondheid, die van grote invloed is op uw ogen. Hoge bloeddruk is daar een voorbeeld van. „Iedereen bij wie glaucoom in de familie voorkomt, moet vóór een behandeling ter verlaging van de bloeddruk zijn ogen laten controleren”, zegt een arts. De reden: Hoge bloeddruk verhoogt de oogdruk. De irritatie van de ogen hindert de patiënt, en bloeddruk en oogdruk jagen elkaar in een vicieuze cirkel op.

„Een dame die ik ken werd met een kritieke hypertensie [hoge bloeddruk] in het ziekenhuis opgenomen”, vervolgt de arts. „Haar ogen deden pijn en dus werd er een oogarts bij geroepen. Hij behandelde haar glaucoom snel met laserchirurgie. Haar oogdruk daalde onmiddellijk — en haar bloeddruk eveneens.” Als de artsen eerst haar bloeddruk omlaag hadden gebracht, had zij blind kunnen worden. De hoge vloeistofdruk in haar ogen had kunnen verhinderen dat de bloedtoevoer haar oogzenuwen had bereikt.

Vorderingen in de behandeling

De behandeling voor glaucoom is er altijd op gericht de druk in de oogbol te verminderen om de beschadiging van de oogzenuw een halt toe te roepen. De afgelopen jaren zijn er bij die behandeling grote vorderingen geboekt. Bij open-kamerhoek-glaucoom bestaat de behandeling vaak in het dagelijks gebruik van oogdruppels. Ook orale geneesmiddelen kunnen worden voorgeschreven om de produktie van kamerwater te verlagen of de afvoer te vergroten. Soms is operatief ingrijpen nodig. Een bepaalde laserbehandeling, die poliklinisch plaats kan vinden, verbetert de afvoer aanzienlijk en vermindert de druk in de meeste gevallen met wel 25 procent.

Bij kamerhoekafsluitingsglaucoom zorgen medicijnen voor tijdelijke verlichting. De druk kan gewoonlijk blijvend worden verlicht door iridotomie — het maken van openingen in de iris. Tegenwoordig kunnen die in een paar minuten tijd aangebracht worden. De oogchirurg verdooft elk oog met druppels en maakt dan met een laser kleine maar zichtbare perforaties in de iris. Vaak kan de chirurg bij de eerste opening die hij maakt, de vloeistof al snel naar buiten zien stromen.

Er zijn speciale chirurgische technieken ontwikkeld om de zeldzamer vormen van glaucoom te behandelen. Bij neovasculair glaucoom blokkeert een overmaat aan bloedvaten het afvoernetwerk. De oogchirurg kan een laser gebruiken om een deel van het vloeistof producerend weefsel te vernietigen of kan kleine buisjes implanteren die de vloeistof langs het netwerk leiden. Hij kan ook gebruik maken van ultrageluid, cryochirurgie (bevriezing) of van lasermethoden om de rand van het netvlies te verstoren. De bloedtoevoer naar dat gebied zal toenemen, zodat de blokkerende bloedvaten zullen verschrompelen. Slechts een klein percentage van de gevallen van glaucoom is nog onbehandelbaar.

Hoe u uw gezichtsvermogen kunt beschermen

Preventieve zorg is uitermate belangrijk. Laat uw ogen om de twee jaar controleren. Als u de veertig gepasseerd bent en er in uw geval sprake is van een risicofactor, waaronder suikerziekte, staar, oogontsteking, grote bijziendheid, coronaire hartziekte, of glaucoom in de familie, is het goed minstens eenmaal per jaar voor controle te gaan.

Bagatelliseer de symptomen niet. Consulteer onmiddellijk een oogarts.

Consulteer een tweede arts als u twijfelt. Informeer bij vrienden naar oogartsen die zij kennen en vraag of deze artsen over een verscheidenheid van moderne apparatuur beschikken. Was hun onderzoek grondig?

Is bij u glaucoom vastgesteld? Houd u nauwgezet aan de raad van uw arts. In een medisch tijdschrift wordt gezegd dat nalatigheid van de patiënt oorzaak nummer één is van het mislukken van de glaucoombehandeling.

Sla nooit een afspraak over. De meeste artsen plannen de controle voor glaucoompatiënten om de drie tot zes maanden omdat hun ogen in die periode belangrijke veranderingen kunnen ondergaan. Bovendien ontwikkelen de meeste mensen na ongeveer een jaar een tolerantie voor hun oogdruppels en hebben zij vaak een nieuw recept nodig.

Neem uw medicijnen trouw in. Gebruik ze niet meer na de uiterste datum die erop vermeld staat. Zorg ervoor dat andere artsen bij wie u onder behandeling bent van uw medicijnen op de hoogte zijn, vooral als u hartproblemen hebt. Draag een kaartje bij u waarop staat dat u glaucoom hebt en waarop ook de naam van uw oogarts, de naam van uw medicijnen en de dosering wordt vermeld.

Vergeet niet dat glaucoom bijna altijd overwonnen kan worden — als wij weten wat wij eraan kunnen doen en wij moeite doen om onszelf te beschermen.

[Diagram op blz. 15]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

Glasachtig lichaam

Kamerwater

Pupil

Hoornvlies

Iris

Lens

Straallichaam

Blinde vlek

Netvlies

Harde oogrok

[Illustratie op blz. 17]

Optometrist controleert op glaucoom