De psychologische oorzaken
„IK HEB alles onderzocht, en het heeft niets opgeleverd”, zei de vriendelijke arts tegen Elizabeth. „Volgens mij bent u zwaar depressief, en met reden.”
Elizabeth, die dacht dat haar probleem van fysieke aard was, begon zich af te vragen of de arts gelijk had. Zij dacht na over de dagelijkse strijd die zij de afgelopen paar jaar gehad had met haar ongezeglijke, en vaak ontoombare, zesjarige zoontje, van wie later werd vastgesteld dat hij hyperactief was. „De dagelijkse, nimmer-aflatende stress en bezorgdheid eisten een enorme tol van mijn emoties”, bekende Elizabeth. „Ik had het punt bereikt dat ik geen uitweg meer zag en er een eind aan wilde maken.”
Veel depressieve personen hebben, net als Elizabeth, een uitzonderlijk zware emotionele druk te verduren gehad. Een belangrijk onderzoek door de Britse onderzoekers George Brown en Tirril Harris wees uit dat men bij depressieve vrouwen driemaal zoveel „ernstige moeilijkheden”, zoals slechte behuizing of gespannen gezinsverhoudingen, kon opmerken als bij niet-depressieve vrouwen. Deze moeilijkheden hadden gedurende ten minste twee jaar „aanzienlijk en vaak aanhoudend leed” veroorzaakt. Ook kwam het bij de depressieve vrouwen viermaal zo vaak voor dat zij een zware slag te verduren hadden gehad, zoals de dood van een nauwe bloedverwant of vriend, een ernstige ziekte of een ernstig ongeluk, slecht nieuws dat als een schok kwam of het verlies van een baan.
Toch bemerkten Brown en Harris dat het niet de tegenspoed op zich is die de depressie veroorzaakt. Veel hing af van de mentale reactie en emotionele kwetsbaarheid van de persoon in kwestie.
„Alles scheen uitzichtloos”
Sarah bijvoorbeeld, een hard werkende vrouw en de moeder van drie jonge kinderen, verdraaide haar rug bij een ongeluk op haar werk. Haar dokter zei dat zij het heel wat kalmer aan moest gaan doen omdat er een tussenwervelschijf beschadigd was. „Ik dacht dat mijn hele wereld instortte. Ik was altijd een actief, atletisch type geweest en ik deed veel met mijn kinderen aan sport. Ik piekerde over dit verlies en dacht dat de situatie nooit meer goed zou komen. Al gauw verloor ik alle levensvreugde. Alles scheen uitzichtloos”, bekende Sarah.
Haar reactie op het ongeluk leidde tot gedachten van wanhoop met betrekking tot haar leven in zijn geheel, en dit gaf voeding aan de depressie. Zoals Brown en Harris in hun boek Social Origins of Depression verklaren: „Het [inleidende voorval, zoals Sarah’s ongeluk] zou kunnen resulteren in gedachten over de uitzichtloosheid van iemands leven in het algemeen. Die generalisering van uitzichtloosheid vormt volgens ons de kern van een depressieve stoornis.”
Maar waarom voelen veel mensen zich niet in staat de schade van een pijnlijk verlies te boven te komen, met het gevolg dat zij ernstig depressief worden? Waarom was Sarah bijvoorbeeld gevoelig voor zo’n negatieve gedachtengang?
’Ik deug nergens voor’
„Ik heb altijd een gebrek aan zelfvertrouwen gehad”, legde Sarah uit. „Ik had een heel lage dunk van mezelf en voelde mij nietswaardig.” De pijnlijke gevoelens die samengaan met een gebrek aan zelfrespect, zijn vaak de kritieke factor. „Wegens de smart van het hart is er een terneergeslagen geest”, zegt Spreuken 15:13. De bijbel bevat het inzicht dat een depressieve geest niet alleen het gevolg hoeft te zijn van druk van buitenaf maar dat ook innerlijke onzekerheden een rol spelen. Wat kan de oorzaak zijn van een minderwaardigheidsgevoel?
Enkele van onze gedachtenpatronen worden bepaald door onze opvoeding. „Als kind werd ik nooit door mijn ouders geprezen”, vertelde Sarah. „Ik kan mij niet herinneren vóór m’n trouwen ooit een compliment te hebben gekregen. Dientengevolge zocht ik de goedkeuring van anderen. Ik ben ontzettend bang voor kritiek van andere mensen.”
Sarah’s intense behoefte aan goedkeuring is een element dat velen die ernstig depressief worden gemeen hebben. Onderzoek heeft onthuld dat zulke personen geneigd zijn hun zelfrespect te baseren op de liefde en goedkeuring die zij van anderen ontvangen, in plaats van op hun eigen prestaties. Zij beoordelen hun eigenwaarde naar de mate waarin zij sympathiek gevonden worden of iets betekenen voor een ander. „Het verlies van die steun”, zo bericht een team van onderzoekers, „zal leiden tot een keldering van hun gevoel van eigenwaarde, en dit werkt in hoge mate het ontstaan van depressiviteit in de hand.”
Perfectionisme
Een overdreven bezorgdheid om de goedkeuring van anderen te verwerven, uit zich dikwijls op een ongebruikelijke wijze. Sarah legt uit: „Ik streefde ernaar alles perfect te doen zodat ik de goedkeuring zou krijgen die ik als kind niet kreeg. Op mijn wereldse werk ging het net zo. Ik moest het ’volmaakte’ gezin hebben. Ik moest aan een bepaald beeld beantwoorden.” Toen zij dat ongeluk kreeg, scheen alles echter uitzichtloos. Zij zegt verder: „Ik dacht dat ik het gezin draaiende hield en was bang dat als ik niet meer kon functioneren, zij niet aan de verwachtingen zouden beantwoorden en de mensen zouden zeggen: ’Ze is een slechte moeder en echtgenote.’”
Sarah’s manier van denken leidde tot ernstige depressiviteit. Onderzoek naar de persoonlijkheid van depressieve personen onthult dat haar geval niet uniek is. Margaret, die ook aan zware depressiviteit leed, gaf toe: „Ik maakte mij zorgen over wat anderen van mij dachten. Ik was een perfectionistische, op de klok lettende, schematische piekeraarster.” Zich onrealistisch hoge doeleinden stellen of al te gewetensvol zijn, en toch niet aan de verwachtingen voldoen, vormt de grondslag voor veel depressies. Prediker 7:16 waarschuwt: „Word niet al te rechtvaardig, en betoon u niet bovenmate wijs. Waarom zoudt gij verwoesting over uzelf brengen?” Proberen u ten overstaan van anderen bijna „volmaakt” te betonen, kan emotioneel en fysiek verwoestend zijn. De frustraties kunnen ook leiden tot een destructieve vorm van zelfverwijt.
„Ik kan niets goed doen”
Zelfverwijt kan een positieve reactie zijn. Iemand zou bijvoorbeeld beroofd kunnen zijn doordat hij alleen in een gevaarlijke buurt liep. Hij zou zich verwijten kunnen maken dat hij zichzelf in zo’n situatie had gebracht, zich voornemen dat te veranderen en daardoor een herhaling van het gebeurde voorkomen. Maar iemand kan verder gaan en zichzelf de schuld geven van de soort persoon die hij is door te zeggen: ’Ik ben gewoon een zorgeloos iemand die wel in moeilijkheden móet komen.’ Deze vorm van zelfverwijt schuift de schuld op iemands karakter en ondermijnt het zelfrespect.
Een voorbeeld van zo’n destructief zelfverwijt zien wij bij de 32-jarige Maria. Zes maanden lang koesterde zij vanwege een misverstand wrok jegens haar oudere zuster. Op een avond gaf zij haar zuster door de telefoon de wind van voren. Toen hun moeder erachter kwam wat Maria gedaan had, belde zij haar op en wees haar streng terecht.
„Ik werd kwaad op mijn moeder, maar ik was nog meer ontdaan over mijzelf, want ik kwam erachter hoezeer ik mijn zuster gekwetst had”, legde Maria uit. Kort daarna schreeuwde zij tegen haar negenjarige zoontje, dat stout was. De jongen, die helemaal van slag raakte, zei later tegen haar: „Mamma, het klonk net of je me wilde vermoorden!”
Maria was verpletterd. Zij berichtte: „Ik had het gevoel dat ik een vreselijk persoon was. Ik dacht: ’Ik kan niets goed doen!’ Dat was alles waar ik aan kon denken. Toen begon de diepe depressie echt.” Haar zelfverwijt bleek verwoestend te zijn.
Betekent dit alles dat iedereen met een zware depressie een minderwaardigheidscomplex heeft? Natuurlijk niet. De oorzaken zijn complex en verschillend. Zelfs wanneer het resultaat is wat de bijbel „smart van het hart” noemt, zijn er vele emoties die dit veroorzaken, waaronder opgekropte woede, wrok, schuldgevoelens — reële of irreële — en onopgeloste conflicten met anderen (Spreuken 15:13). Al deze emoties kunnen een terneergeslagen geest, of depressiviteit, teweegbrengen.
Toen Sarah zich realiseerde dat haar denkwijze in belangrijke mate debet was aan haar depressiviteit, voelde zij zich eerst verslagen. „Maar daarna voelde ik een mate van verlichting,” vertelde zij, „want ik besefte dat als mijn denkwijze de oorzaak was, mijn denkwijze mij ook de oplossing kon bieden.” Sarah zei dat deze gedachte opwindend voor haar was, en zij legde uit: „Ik besefte dat als ik de wijze waarop ik over bepaalde dingen dacht, veranderde, dit mijn leven vanaf dat moment ten goede kon beïnvloeden.”
Sarah bracht de nodige veranderingen aan en haar depressiviteit verdween. Maria, Margaret en Elizabeth hebben eveneens de strijd gewonnen. Welke veranderingen brachten zij aan?
[Inzet op blz. 10]
’Toen ik besefte dat mijn denkwijze de oorzaak was van mijn depressiviteit, schonk dit mij wat verlichting en troost omdat ik toen ook in een oplossing kon geloven.’
[Kader op blz. 8, 9]
Depressiviteit bij kinderen: „Ik wou dat ik dood was”
Een interview met dr. Donald McKnew van het National Institute of Mental Health, die dit onderwerp twintig jaar lang bestudeerd heeft.
Ontwaakt!: Hoe wijd verbreid is dit probleem volgens u?
McKnew: Een onlangs in Nieuw-Zeeland gehouden onderzoek onder 1000 kinderen bracht aan het licht dat circa 10 procent van de kinderen op de leeftijd van negen jaar al een depressieve episode achter de rug had. En wij krijgen de indruk dat 10 tot 15 procent van de schoolkinderen gemoedsstoornissen heeft. Een kleiner aantal lijdt aan ernstige depressiviteit.
Ontwaakt!: Waaraan ziet men dat kinderen ernstig depressief zijn?
McKnew: Een van de belangrijkste symptomen is dat zij nergens plezier in hebben. Zij willen niet buiten spelen en niet bij hun vriendjes of vriendinnetjes zijn. Zij hebben geen belangstelling voor het gezin. Er is sprake van concentratieverlies; zij kunnen hun aandacht zelfs niet bij televisieprogramma’s houden, laat staan bij hun huiswerk. Zij geven blijk van een gevoel van onwaardigheid, een persoonlijk schuldgevoel. Zij zeggen telkens maar weer dat zij denken dat zij nergens voor deugen en dat niemand van hen houdt. Òf zij kunnen niet slapen, òf zij verslapen zich steeds; zij verliezen hun eetlust of eten te veel. En bovendien laten zij gedachten horen over zelfmoord, zoals: „Ik wou dat ik dood was.” Als zich meerdere van deze symptomen tegelijkertijd voordoen en ze houden langer dan één of twee weken aan, dan spreekt men van een ernstig depressief kind.
Ontwaakt!: Wat zijn de voornaamste aanleidingen voor depressiviteit bij kinderen?
McKnew: Wanneer men de specifieke factoren in het leven van elk kind onder de loep neemt, is de voornaamste factor ongetwijfeld een geleden verlies. Hoewel het gewoonlijk om het verlies van één of beide ouders gaat, zou daar ook het verlies van vriendjes, nauwe verwanten of zelfs een huisdier onder kunnen vallen. Op de tweede plaats zou ik kleinering en verwerping willen zetten. Een ontzaglijke hoeveelheid kinderen wordt door de ouders voortdurend bekritiseerd en krijgt het gevoel dat zij klein of onbeduidend zijn. Soms wordt een kind tot zondebok gemaakt. Hij krijgt de schuld van alles wat er verkeerd gaat in het gezin, of hij er nu schuld aan heeft of niet. Dat maakt dat hij zich onwaardig voelt. Nog een factor is een gemoedsstoornis bij een ouder.
Ontwaakt!: Het boek Why Isn’t Johnny Crying? (Waarom huilt Johnny niet?), waarvan u medeauteur bent, zegt dat sommige kinderen die depressief zijn, betrokken raken bij drug- en alcoholmisbruik of zelfs bij misdadig gedrag. Waarom is dat zo?
McKnew: Wij geloven dat zij de depressie trachten weg te duwen, zelfs voor zichzelf. Hun manier om ermee om te gaan, komt vaak neer op bezig blijven met andere dingen, zoals het stelen van auto’s, het gebruik van verdovende middelen of drinken. Op deze manier maskeren zij hoe ellendig zij zich voelen. In feite is een van de duidelijkste manieren waarop kinderen van volwassenen verschillen, dat zij proberen hun depressiviteit te verbergen.
Ontwaakt!: Hoe weet men wanneer het depressiviteit is en niet slechts wangedrag van een kind?
McKnew: Door met deze kinderen te praten, hen ertoe te brengen zich te uiten, zal men vaak de depressiviteit ontdekken. En als de depressie op de juiste wijze behandeld wordt, verbetert hun gedrag. Hoewel iets anders op de voorgrond trad, was de depressiviteit er op de achtergrond aldoor al.
Ontwaakt!: Hoe brengt men een depressief kind ertoe zich te uiten?
McKnew: Kies allereerst een rustig moment en een rustige plaats. Stel dan specifieke vragen als: ’Zit je iets dwars?’ ’Voel je je verdrietig of neerslachtig?’ ’Ben je van streek?’ Als hij een verlies geleden heeft, zou je, afhankelijk van de omstandigheden, kunnen vragen: ’Mis je oma net zo erg als ik?’ Geef het kind de kans zijn hart te luchten.
Ontwaakt!: Wat zou u ernstig depressieve kinderen aanraden te doen?
McKnew: Ik zou hun aanraden er met hun ouders over te praten. Dat is een belangrijke zaak omdat gewoonlijk alleen het kind weet dat het depressief is. Ouders en leraren zien het meestal niet. Ik heb tieners meegemaakt die naar hun ouders zijn gegaan en gezegd hebben: „Ik ben depressief, ik heb hulp nodig”, en zij hebben ook hulp gekregen.
Ontwaakt!: Hoe kan een ouder een depressief kind helpen?
McKnew: Als de depressie de gezondheid van het kind schijnt te ondermijnen, is het net zomin iets om thuis te behandelen als een longontsteking. In geval van een afmattende depressie moet men deskundige hulp inroepen omdat er wellicht medicijnen nodig zijn. Wij maken in meer dan de helft van de gevallen gebruik van medicijnen, zelfs al bij kinderen vanaf vijf jaar. Wij proberen tevens de denkwijze van de kinderen te corrigeren. En met deze middelen is de depressie uitstekend te behandelen.
Ontwaakt!: Wat kan een ouder doen als de ziekte geen ondermijnende uitwerking heeft?
McKnew: Neem uzelf en uw gezin eerlijk onder de loep. Is er een ernstig verlies geweest waarover gepraat moet worden en dat verwerkt moet worden? Wanneer een verlies geleden wordt, denk dan niet te licht over het verdriet van een kind. Geef hem de mogelijkheid zijn verdriet op zijn eigen manier te verwerken. Geef een depressief kind extra veel aandacht, complimentjes en emotionele steun. Breng extra tijd met hem alleen door. Uw warme betrokkenheid is de beste vorm van behandeling.