Satelliettelevisie — Iets voor u?
Drie van elke acht tv’s in de wereld staan in de Verenigde Staten. Het is daarom geen verrassing dat satelliettelevisie daar het eerst aansloeg. Amerikanen zijn dol op televisie. Met elkaar hebben zij 175 miljoen tv’s, en tv-kijken is hun favoriete vrijetijdsbesteding. Maar tv-verslaving is niet alleen een Amerikaans probleem.
Hoewel er in Frankrijk slechts 19 miljoen tv’s staan, is tv-kijken ook de favoriete vrijetijdsbesteding van de Fransen, populairder nog zelfs dan in de Verenigde Staten. In Canada, waar 97,3 procent van de huisgezinnen in het bezit is van een tv, wordt 23,7 uur per week gekeken. In Japan heeft vrijwel elk huisgezin een kleurentelevisie. En ook in West-Duitsland is televisie kijken de favoriete vrijetijdsbesteding.
Onder tv-kijkers wordt satelliettelevisie nu snel populair. Maar wat is satelliettelevisie, en welke uitwerking heeft ze op de kijkers?
HET aanzien van landelijk Noord-Amerika is aan het veranderen. Kronkelige onverharde weggetjes leiden nog steeds naar oude witte houten huizen, maar in de achtertuin staat nu vaak een grote schotelvormige antenne naar de hemel te gapen, als een of andere bezoeker uit de 21ste eeuw. En waar zijn de kinderen gebleven die men gewoonlijk op de landweggetjes zag spelen? Die zitten binnen naar satelliettelevisie te kijken.
Het tijdperk van de schotelantenne is aangebroken. Begin 1987 waren alleen al in de Verenigde Staten naar schatting 1.600.000 ontvangsystemen voor satelliettelevisie verkocht, en er waren er nog eens 175.000 in gebruik in Canada. De meeste van deze installaties staan op het platteland, waar men niet de gebruikelijke tv-signalen of kabeldistributie heeft. Maar satelliettelevisie breidt zich ook in stedelijke gebieden uit.
Explosieve groei — Waarom?
Alleen al in de Verenigde Staten werden in 1986 zo’n 250.000 ontvangsystemen voor satelliettelevisie verkocht voor prijzen variërend van onder de $1000 tot boven de $5000. Voor de meeste bedrijfstakken zou dat iets spectaculairs zijn, maar 1986 was in feite een minder goed jaar. Het topjaar voor de schotelantennes was 1985, toen er zo’n 625.000 systemen werden verkocht, ongeveer vier van elke tien die er momenteel in de Verenigde Staten staan. Als u iemand kent die een schotelantenne heeft, is de kans groot dat deze minder dan twee jaar oud is.
Er zijn twee fundamentele redenen voor de recente explosieve groei in de verkoopcijfers van systemen voor individuele satellietontvangst — de prijs en de keuze. De prijs voor een compleet systeem ligt nu onder de $2500, wat, hoewel niet goedkoop, vaak gefinancierd kan worden door de winkelier. Maar waarom zou iemand vijf of tien keer zoveel voor een tv-antenne willen uitgeven als hij voor zijn tv-toestel heeft betaald? Om al die kanalen te kunnen ontvangen — wel meer dan honderd. De keuze aan via de satelliet aangeboden programma’s overtreft verre wat men op een gewone tv of zelfs via de kabel krijgt aangeboden.
Begin 1987 bijvoorbeeld waren op de satelliet-tv 8 filmkanalen, 12 kanalen voor sport, 10 voor religie, 14 voor kunst en educatie, 6 voor nieuws en actualiteiten. Bovendien waren er 9 kanalen voor ’thuiswinkelen’, één weerkanaal en 12 kanalen voor anderstalige uitzendingen. De Nationale Technische Hogeschool in Amerika geeft zelfs cursussen per satelliet, wel meer dan 300! Radio-uitzendingen per satelliet bieden onder andere voorlezingen voor blinden en zowat iedere denkbare soort muziek.
Maar er zijn ook vier ’pornokanalen’, en andere kanalen brengen films die personen met een door de bijbel gevormd geweten afkeurenswaardig vinden. „Argeloze kijkers die wellicht dachten dat het thuis kunnen zien van films en concerten aangename nieuwe perspectieven zou openen, komen tot de ontdekking dat zij in sommige gevallen meer krijgen dan zij dachten — of willen”, merkt de tv-recensent van een in Los Angeles verschijnende krant op.
Gratis meeprofiteren voorbij
Het jaar 1986 zal de geschiedenis ingaan als een keerpunt in de geschiedenis van de satelliettelevisie. Op 15 januari 1986 begon het eerste grote filmkanaal zijn signalen op elektronische wijze te vervormen. Kabeltelevisiebedrijven die de film volgens afspraak herdistribueerden, waren in staat het signaal te decoderen, maar individuele schotelantennebezitters ontvingen alleen maar golvende lijnen op hun scherm. De tijd dat men voor niets kon meeprofiteren, liep ten einde. Tegen 1987 hadden nog eens 36 kanalen dat voorbeeld gevolgd — met inbegrip van de grote filmkanalen en voorlezingen voor blinden. Ironisch genoeg zond slechts één van de pornokanalen zijn signalen vervormd uit.
Nadat het coderen een onontkoombaar feit was geworden, kregen schotelantennebezitters de gelegenheid apparaten te kopen of te huren die de signalen uit de ruimte zouden decoderen. Het meest gangbare apparaat kost ongeveer evenveel als een kleuren-tv en zal 15 van de 37 „donkere” kanalen decoderen. Het addertje onder het gras is dat het apparaat slechts werkt zolang er voor elk kanaal een maandelijks abonnementsgeld is betaald. Deze abonnementsgelden kunnen aardig oplopen. Het is zelfs zo dat als een eigenaar van een schotelantenne al zijn kanalen zou willen decoderen, dit wel $1000 per jaar aan abonnementsgelden kan kosten! En daar is de aankoop of huur van de verschillende benodigde decoders niet bij inbegrepen. Schotelbezitters hopen dat concurrentie en op vele kanalen tegelijk werkende decodeerpakketten deze kosten zullen drukken, maar het is duidelijk dat de goede oude tijd voorbij is. De kosten voor satelliettelevisie stijgen — en de keuzemogelijkheden worden kleiner.
„Ik heb, zoals de meeste schotelbezitters, geen aansluiting op de kabel”, schreef een man uit Louisiana. „Ik wou dat dat wel het geval was; dan zou ik niet zo veel hoeven te betalen voor mijn satellietontvanger! Kabelabonnees hoeven slechts een kleine waarborgsom te betalen voor hun signaalomvormer om kabel-tv te ontvangen, en betalen slechts toeslag voor extra diensten. Ik heb een satellietontvanger moeten kopen en moet binnenkort een decoder kopen die hoogstwaarschijnlijk tegen de tijd dat ik hem ontvang, verouderd zal zijn. Dan kan ik hem op de schroothoop gooien en een nieuwe kopen.”
Ja, het vervormen of coderen van de signalen is waarschijnlijk de voornaamste oorzaak geweest voor de daling in de verkoop van ontvangsystemen voor satelliettelevisie in 1986. Waarom zou men al dat geld uitgeven voor een schotelantenne zonder te weten wat het gebruik over een jaar kost of wat men ermee zal kunnen zien? Door de fabrikanten van satellietontvangapparatuur wordt momenteel de nieuwe op tariefbasis verhuurde decoder opgehemeld als een soort vredesverdrag tussen de schotelbezitters en de omroepen of kanaalexploitanten, maar die lof heeft een holle klank.
Natuurlijk zijn er decodeerapparaten te krijgen waarmee op illegale wijze de maandelijkse betalingen kunnen worden ontdoken. In het januarinummer van het tijdschrift STV, een Amerikaans tijdschrift voor satelliettelevisiekijkers, werd in 1987 opgemerkt: „Wij [schotelbezitters] zullen weer verlaagd worden tot de status van dieven en piraten, terwijl wij zo ons best gedaan hebben dat soort benamingen te elimineren.”
Is het dat alles waard?
Misschien woont u in een landelijk gebied en kunt u geen goede tv-ontvangst of aansluiting op een kabelnet krijgen. Misschien ergert u zich aan de naar uw mening stompzinnige programma’s die de tv-omroepen presenteren en verlangt u meer keus. Maar voordat u uw geld in een satelliettelevisiesysteem steekt, zult u wellicht eerst de verborgen kosten en de onzekere toekomst ervan willen beschouwen.
Misschien hebt u deze zaken reeds beschouwd. En misschien bent u bereid om meer dan 1000 dollar te betalen voor een satellietschotel en bijbehorende apparatuur. U hebt u erop voorbereid om maandelijkse bijdragen te betalen voor de gedecodeerde kanalen die u wenst te zien. U bent ook bereid de schotelantenne — gewoonlijk met een doorsnede van tussen de 2,5 tot 3 meter — in uw tuin op te stellen. U begrijpt bovendien dat ongeacht welk satellietsysteem u koopt, het uiteindelijk onderhoud vergt. Bovendien bent u bereid om de schade voor uw rekening te nemen ten gevolge van wind, ijs en zelfs bliksem. U bent u bewust van de gevaren van immorele programma’s via de satelliet en hebt een apparaat gekocht om de slechte kanalen buiten te sluiten.
Er is echter nog een andere uiterst belangrijke overweging. Vraag uzelf af: ’Heb ik werkelijk de tijd om naar al die extra programma’s te kijken, of zullen ze tijd wegroven van verstandiger doeleinden, zoals het lezen van opbouwende lectuur, het verwerven van nuttige vaardigheden en het helpen van personen in nood?’
Vijfentwintig jaar geleden merkte Robert M. Hutchins, een bekende Amerikaanse onderwijskundige, op: „Tijdens mijn leven is de werkweek met een derde ingekrompen en zijn de jaren waarin men aan het arbeidsproces deelneemt, aan beide zijden verkort door het verbod op de kinderarbeid, de verlenging van het onderwijs en de voorzieningen voor de pensionering. Maar de op deze wijze vrijgekomen tijd is met welhaast mathematische precisie opgeslokt door de televisie. . . . Wij kunnen niet zeggen dat wij verstandig gebruik maken van de vrije tijd die wij nu hebben.”
Toen Robert Hutchins die woorden in 1963 optekende, was juist de eerste synchrone communicatiesatelliet, de Syncom 2 gelanceerd. Het jaar daarop zou de Syncom 3 voor de eerste maal vanuit een geostationaire baan een internationaal tv-signaal uitzenden. Dat waren de beelden van de openingsceremonie van de Olympische Spelen in Tokio die naar de Verenigde Staten werden overgeseind. Deze satellieten waren de voorlopers van de tientallen zeer geavanceerde instrumenten die zich momenteel in een geostationaire baan zo’n 35.900 kilometer boven ons bevinden. De technologische vooruitgang sinds 1963 is indrukwekkend geweest, maar gebruiken wij onze vrije tijd nu verstandiger?
Onze tv’s hebben meer kanalen, maar gebruiken wij ze — of gebruiken ze ons? Wie is werkelijk de baas?
[Kader op blz. 22]
De kroniek van de satelliettelevisie
1945 — De SF-auteur Arthur C. Clarke beschrijft hoe een satelliet op een hoogte van 35.900 kilometer boven de evenaar, van de aarde af gezien, onbeweeglijk aan de hemel zou lijken te staan en gebruikt zou kunnen worden om signalen die van de aarde worden gezonden, te relayeren.
1954 — Technici van de Amerikaanse marine experimenteren met van de maan teruggekaatste radiosignalen. Ten slotte worden via de maan stemgeluiden overgezonden van Washington D.C. naar Hawaii.
1955 — De Amerikaanse ingenieur J. R. Pierce analyseert in een belangrijk artikel een aantal systemen van satellietverbindingen waarmee wordt aangetoond dat een miniem zendvermogen reeds voldoende is voor overzeese communicatie door middel van satellieten.
1960 — Echo, een met aluminium beklede ballon met een doorsnede van 30 meter, wordt in een baan om de aarde gebracht en gebruikt om radiosignalen door te verbinden.
1963 — Syncom 2 wordt de eerste communicatiesatelliet die een synchrone omloopbaan krijgt in wat nu de Clarke-gordel wordt genoemd, 35.900 kilometer boven de evenaar.
1964 — Syncom 3 relayeert vanuit de ruimte het eerste tv-signaal over de Stille Oceaan; 11 landen komen overeen een wereldomspannend communicatienetwerk op te zetten — Intelsat.
1965 — Intelsat 1 wordt gelanceerd, met slechts één transponder (zender-ontvanger), die in staat is om één tv-kanaal of 240 telefoongesprekken tegelijkertijd door te sturen; de Sovjet-Unie begint met de lancering van de serie Molniya-satellieten die niet geostationair zijn maar banen beschrijven vanwaar ze signalen kunnen zenden naar gebieden in Noord-Rusland die geen signalen kunnen opvangen van satellieten in een baan boven de evenaar.
1975 — Het eerste kabeltelevisienet met satellietontvangst begint.
1982 — De industrie gericht op satellietontvangst door particulieren komt op.
[Kader/Illustratie op blz. 21]
Hoe satelliettelevisie werkt
Een satelliettelevisieprogramma begin net zoals ieder ander tv-programma — in een tv-studio. Deze studio is uitgerust met een grote schotelantenne die het studiosignaal naar een satelliet kan zenden. Dit is de signaaloverdracht van grond naar ruimte.
De satelliet die het signaal ontvangt, bevindt zich in een heel speciaal gebied van de hemel, die de Clarke-gordel wordt genoemd, zo’n 35.900 kilometer boven de evenaar. Waarschijnlijk weet u dat hoe verder een satelliet van de aarde verwijderd is, hoe langer het duurt om één omloop te voltooien. Satellieten die zich op enkele honderden kilometers hoogte bevinden, kunnen een baan rond de aarde beschrijven in slechts zo’n 90 minuten, maar een satelliet die zich op 35.900 kilometer hoogte bevindt, heeft 24 uur nodig om een baan om de aarde te beschrijven. Aangezien de aarde zelf elke 24 uur eenmaal omwentelt, lijkt de satelliet onbeweeglijk in de ruimte te hangen. Zo’n omloopbaan wordt geostationair, of synchroon genoemd. Het is alsof de satelliet zich op het topje van een 35.900 kilometer hoge zendmast bevindt, behalve dan dat er geen zendmast is.
De taak van de satelliet is het tv-signaal te relayeren naar de aarde. Het gerelayeerde signaal (de ruimte-grondverbinding) heeft een iets lagere frequentie en is veel minder krachtig dan het signaal dat van de grond naar de ruimte wordt gestuurd. De meeste satellieten zenden slechts met een vermogen van ongeveer 5 tot 12 watt per kanaal uit — veel minder dan een gewone gloeilamp zou gebruiken. Toch wordt met dit zwakke signaal — in de meeste gevallen — het hele Noordamerikaanse vasteland bestreken.
Hoe kan zo’n zwak signaal ooit beneden worden waargenomen? Door middel van een speciale schotel, een zogeheten parabolische antenne, ontworpen om alle erop vallende signalen in één enkel punt samen te bundelen op een manier die veel weg heeft van de wijze waarop een brandglas de zonnestralen versterkt. In feite is dit apparaat een achtertuinversie van de geavanceerde radiotelescopen die geleerden gebruiken om afgelegen melkwegstelsels te bestuderen. Het signaal wordt verzameld door een klein apparaat dat de straler wordt genoemd. Van hier uit wordt het signaal verder versterkt, en wordt de frequentie verlaagd zodat het signaal via kabels naar de tv kan worden gezonden.