„Hoe kan ik met mijn verdriet leven?”

ACHTTIEN jaar geleden werden Bob en Diane Krych door een tragedie getroffen. Hun zesjarige zoontje David had een aangeboren hartafwijking. Diane vertelt:

„Een arts had geadviseerd dat wij binnen een jaar of zo een onderzoek moesten laten verrichten, en wij hadden daarmee ingestemd. David was heel levenslustig, bijna hyperactief. Ik herinner mij dat het 25 januari was, en David had zijn zus dwarsgezeten en haar kamer ondersteboven gehaald. Toen hij vroeg of hij buiten mocht spelen, liet ik hem gaan.

Enige tijd later hoorde ik een ziekenauto, en toen kwam een buurvrouw het pad op gerend die schreeuwde: ’Diane, het is David, kom alsjeblieft!’ Ik ging naar buiten en daar lag hij uitgestrekt over de kap van de auto die hem had aangereden. Ik was als aan de grond genageld. Ik voelde mij alsof ik verlamd was. Hij werd meegenomen in de ziekenauto. Maar het was allemaal tevergeefs. Zijn kleine hartje bezweek en hij was weg.”

Ontwaakt!: „Welke uitwerking had dit verschrikkelijke verlies?”

Diane: „Ik maakte een reeks reacties door — verdoofdheid, ongeloof, schuldgevoelens en boosheid jegens mijn man en de arts omdat zij de ernst van zijn situatie niet hadden beseft. Ik had mij die dag geërgerd aan David. Wij zouden mensen te eten krijgen en ik had ook nog de zorg voor een baby van tien weken. Het was gewoon te veel. En het volgende moment brachten ze mijn David naar het ziekenhuis.

Ik wilde niet geloven dat hij dood was. Ik wilde de woorden ’dood’ en ’gestorven’ niet aanvaarden. Wat mij betrof was hij weggegaan op een verre reis. ’Hij is levend in Gods herinnering en hij komt terug’, dacht ik. Ongeveer zeven weken nadat hij was gestorven, begon ik hem daarom brieven te schrijven. Die brieven heb ik dertien jaar lang geschreven!”

Hoe lang houdt droefheid aan?

Dianes lange rouwproces bevestigt wat dr. Arthur Freese in zijn boek Help for Your Grief verklaart: „De meeste deskundigen zijn van mening dat het verlies van een kind bij ouders een blijvend gevoel van diepe droefheid veroorzaakt, vooral bij de moeder.”

„Smart keert weerom met het keren van het jaar”, aldus de dichter Shelley. Jaarlijks terugkerende herinneringen aan de dierbaren die gestorven zijn, brengen de smart weer tot leven. Miljoenen mensen in deze tijd kunnen dit bevestigen en vragen zich af: ’Hoe kan ik met mijn verdriet leven?’ Niettemin is rouw een genezingsproces, hoewel dat proces wellicht nooit eindigt. De hevige smart neemt inderdaad af, hoewel het gevoel van verlies blijft.

Deze mening wordt bevestigd door Harold en Marjorie Bird uit Engeland die hun zoon van negentien verloren toen hij tien jaar geleden verdronk. Wat de zaak erger maakte, was dat Stephen hun enige kind was en dat zijn lichaam nooit werd gevonden. Harold zegt over het rouwproces: „Men zegt dat tijd alle wonden heelt, maar in feite stompt het slechts de herinnering aan de dierbare persoon af. De enige genezing komt wanneer wij hem in de opstanding weerzien.”

In een wetenschappelijke studie werd het rouwproces als volgt verklaard: „Degene die een dierbare in de dood heeft verloren, kan enorme en snelle stemmingswisselingen ondergaan, en het vermijden van elke herinnering aan de gestorvene kan worden afgewisseld met periodes van doelbewust koesteren van herinneringen. Mensen gaan gewoonlijk van een toestand van ongeloof over tot een geleidelijke aanvaarding van de realiteit van het verlies.”

Dr. Freese brengt een straaltje hoop in dit sombere onderwerp. „Men moet altijd het juiste perspectief behouden — inzien dat het merendeel van degenen die rouwen en een tijdlang in diepe droefheid gedompeld zijn . . . eruit te voorschijn komt, herstelt en in vrijwel dezelfde fysieke gesteldheid de draad oppakt als toen de pijn en smart van het verdriet begon.”

De persoon komt er in veel gevallen zelfs sterker uit te voorschijn. Hoe dat zo? Omdat het rouwen iemand empathie leert — een beter begrip van en inlevingsvermogen in degenen die een geliefde in de dood hebben verloren. En aangezien empathie veel verder gaat dan medeleven, wordt degene die verdriet te boven is gekomen, een waardevolle persoon, een raadgever, een vertrooster van anderen die gebukt gaan onder het verlies van geliefden. Bob, wiens zoontje David aan een hartafwijking overleed, zei bijvoorbeeld: „Wij bemerken dat wij door anderen te helpen hun verdriet te dragen, ook ons eigen verdriet hebben verzacht.”

Waarom schuldgevoelens, boosheid en verwijten?

Deskundigen op het gebied van rouw bevestigen dat de schuldgevoelens, boosheid en verwijten die vaak samengaan met een ernstig verlies, in dergelijke situaties normaal zijn. De nabestaanden trachten redenen te vinden, ook al zijn er vaak geen geldige of logische redenen. ’Waarom moest mij dat overkomen? Waaraan heb ik dat verdiend? Had ik maar . . . ’ zijn enkele veel voorkomende reacties. Anderen keren zich tegen God met gedachten zoals: ’Waarom liet God dit gebeuren? Waarom doet God mij dit aan?’

Hierbij schiet ons het bijbelse antwoord te binnen: „Tijd en onvoorziene gebeurtenissen treffen hen allen.” Ongelukken kunnen overal, op ieder moment gebeuren, en de dood is onpartijdig. Een God van liefde zoekt beslist niet iemand uit om hem zijn kind af te nemen. — Prediker 9:11; 1 Johannes 4:8.

Bij Agustín en Valentina die in ons beginartikel werden genoemd, welden ook nu nog de tranen op toen zij met Ontwaakt! over de dood van Jonathan spraken. Hebben zij elkaar nooit verwijten gemaakt? Valentina antwoordde: „Ik was het er nooit mee eens dat hij in de auto van iemand anders naar Long Island ging. En eerlijk gezegd, gaf ik Agustín de schuld. Nu weet ik dat het een irrationele reactie was, maar toen dacht ik telkens: ’Als Pappa het niet had goedgevonden, zou hij nu nog leven.’ Ik bleef het hem kwalijk nemen. Ik moest dat uiten omdat het mij pijn deed het voor me te houden.”

Diane Krychs boosheid over Davids voortijdige dood uitte zich zelfs in een afkeer van dieren. Zij vertelde Ontwaakt!: „Als ik een hond of een kat op straat zag lopen, dacht ik: ’In dat dier klopt een goed hart. Waarom kon ons zoontje geen goed hart hebben? Waarom zou een dier daar wel mogen rondlopen en mijn David niet?’”

De deskundigen verzekeren ons dat al deze reacties, hoewel vaak irrationeel, normaal zijn. Dit soort vragen stellen is een vorm van rationaliseren, en maakt deel uit van het proces dat men zich met de werkelijkheid gaat verzoenen. Uiteindelijk verkrijgt men een evenwichtige kijk en gaat gezond verstand de boventoon voeren. Zoals dr. Freese het stelt: „De test voor een goed rouwproces — dat de emotionele problemen van rouw en droefheid op juiste wijze worden verwerkt, de dood wordt aanvaard en alle ermee gepaard gaande gevoelens eerlijk onder de ogen worden gezien — is dat de treurende ten slotte deze moeilijke periodes verdraagt met voorbijgaande gevoelens van pijn of slechts ietwat droevige gedachten.”

Dit leidt ertoe dat emoties gelijkmatiger worden. Dr. Freese vervolgt: „Het ideaal is dat nostalgie en aangename herinneringen, een vermogen om eerlijk en met genegenheid over de overledene te spreken, ten slotte de plaats innemen van de schrijnende pijn en het verdriet en de smart.” Op dit punt gekomen, roepen de herinneringen meer genegenheid dan droefheid op.

Het verlies van een doodgeboren kind onder de ogen zien

Hoewel zij reeds andere kinderen had, was Monna heel verlangend naar de geboorte van het volgende kind. Zelfs vóór de geboorte was het een „baby waar ik mee speelde, waar ik tegen praatte, en waar ik van droomde”.

Het hechtingsproces tussen de moeder en het kind in haar buik was krachtig. Zij vervolgt: „Rachel Anne was een baby die een boek van mijn buik schopte, mij ’s nachts uit mijn slaap hield. Ik kan mij nog steeds de eerste kleine schopjes herinneren, als zachte, liefdevolle duwtjes. Elke keer dat zij bewoog, werd ik met zo’n liefde vervuld. Ik kende haar zo goed dat ik het wist toen zij pijn had, toen zij ziek was.”

Monna vervolgt: „De arts wilde mij niet geloven totdat het te laat was. Hij zei mij dat ik moest ophouden mij zorgen te maken. Ik geloof dat ik haar voelde doodgaan. Ze draaide zich plotseling met een ruk om. De volgende dag was zij dood.”

Monna’s ervaring staat niet alleen. Friedman en Gradstein schrijven in hun boek Surviving Pregnancy Loss dat alleen al in de Verenigde Staten jaarlijks één miljoen vrouwen een miskraam krijgen. Men beseft vaak niet dat een miskraam of een doodgeboren kind een tragedie is voor een vrouw. Zij rouwt erom — misschien haar hele leven lang. Veronica bijvoorbeeld, een vrouw van in de vijftig uit de stad New York, kan zich haar miskramen herinneren en vooral de doodgeboren baby die tot in de negende maand van de zwangerschap had geleefd en bij de geboorte een gewicht had van 12 pond. Zij had het kind de laatste twee weken dood in haar buik gedragen. Ze zei: „Een dode baby ter wereld brengen, is iets vreselijks voor een moeder.”

De reacties van deze teleurgestelde moeders worden niet altijd begrepen, zelfs niet door andere vrouwen. Een vrouwelijke psychiater die haar kind bij een miskraam verloor, schreef: „Wat ik op uiterst pijnlijke wijze heb geleerd, was dat ik, voordat dit mij overkwam, geen flauw idee had wat mijn vriendinnen moesten doormaken. Ik was net zo ongevoelig en stond net zo onwetend tegenover hen als ik nu voel dat andere mensen tegenover mij zijn.”

Een ander probleem voor de treurende moeder is de indruk dat haar man het verlies niet zo sterk voelt als zij. Eén vrouw drukte het als volgt uit: „Ik was destijds diep teleurgesteld in mijn man. Wat hem betrof, was er geen zwangerschap geweest. Hij kon niet hetzelfde verdriet voelen dat ik doormaakte. Hij had heel veel begrip voor mijn angsten maar niet voor mijn verdriet.”

Deze reactie is wellicht echtgenoten eigen — zij ervaren niet dezelfde lichamelijke en emotionele binding die hun zwangere vrouw ervaart. Niettemin is het ook voor hen een verlies. En het is van het grootste belang dat de man en vrouw beseffen dat zij beiden lijden, hoewel op verschillende manieren. Zij moeten hun verdriet tegenover elkaar uiten. Als de echtgenoot het verbergt, denkt zijn vrouw misschien dat hij ongevoelig is. (Zie blz. 12.) Deel daarom uw tranen, gedachten en omhelzingen. Toon als nooit tevoren dat u elkaar nodig hebt.

Het mysterie en verdriet van de wiegedood

Miljoenen moeders leven dagelijks met een stille vrees. Eén moeder zei het zo: „Ik bid elke avond dat ik ’s morgens mijn baby levend zal aantreffen.” Wat zij vrezen is de wiegedood of SIDS (Sudden Infant Death Syndrome). Dr. Marie Valdes-Dapena, hoogleraar in de pathologie aan de Universiteit van Miami (Florida), verklaart dat er alleen al in de Verenigde Staten jaarlijks tussen de 6000 en 7000 gevallen van SIDS voorkomen. Zij voegt eraan toe: „Er bestaat geen twijfel over dat wij hier een voor de volksgezondheid heel wezenlijk probleem hebben.”

De wiegedood overvalt de baby’s ’s nachts, vaak wanneer ze tussen de twee en vier maanden oud zijn. De wetenschap heeft er nog steeds geen bevredigende verklaring voor kunnen geven en zelfs met sectie kan de oorzaak voor de plotselinge dood niet worden vastgesteld. Het blijft een mysterie.a

Op de wiegedood volgt vaak een verschrikkelijk schuldgevoel. Wat zal ouders derhalve helpen wanneer de wiegedood in hun gezin toeslaat? In de eerste plaats moeten zij inzien dat zij de tragedie niet hadden kunnen voorkomen. SIDS is onvoorspelbaar en gewoonlijk niet te voorkomen. Derhalve bestaat er geen enkele reden voor schuldgevoelens. In de tweede plaats zal de wederzijdse steun, het wederzijds vertrouwen en begrip van de ouders beiden helpen het hoofd te bieden aan hun verdriet. Spreek met anderen over uw baby. Maak hen deelgenoot van uw gevoelens.

Grootouders rouwen ook

Grootouders lijden ook, op hun speciale wijze. Zoals één door de dood van een kind getroffen vader zei: „Zij reageren niet alleen op de dood van een kleinkind, maar ook op het verdriet van hun eigen kind.”

Er bestaan echter manieren om het verlies voor de grootouders draaglijker te maken. Houd in de eerste plaats ook met hen rekening. Hun kleinkind was ook een stukje van hen. Daarom moet de grootouders worden toegestaan eveneens op hun eigen specifieke wijze aan het rouwproces deel te nemen. Dat betekent natuurlijk niet dat zij de ouders zonder toestemming dingen uit de handen moeten nemen. Maar als zij erbij betrokken willen zijn, en gewoonlijk is dat zo, dienen zij te worden verwelkomd.

In deze korte beschouwing van rouw hebben wij geprobeerd inzicht te krijgen in de gevoelens van de nabestaanden. Maar er moet nog een ander aspect worden beschouwd. Hoe kunnen anderen helpen, vooral door wat zij zeggen? En hoe kunnen echtgenoten hun verdriet uiten? Lees daarover in het volgende artikel.

[Voetnoten]

[Kader op blz. 7]

Het rouwproces

Hiermee is niet gezegd dat rouw volgens een vast schema verloopt. De reacties in het rouwproces kunnen, afhankelijk van de persoon, gedeeltelijk samenvallen en verschillen in lengte.

Vroege reacties:

Aanvankelijke shock; ongeloof, ontkenning; verdoofdheid; schuldgevoelens; boosheid

Hevig verdriet omvat wellicht:

Geheugenverlies en slapeloosheid; extreme vermoeidheid; plotselinge stemmingswisselingen; verminderd oordeels- en denkvermogen; huilbuien; verandering van eetlust met daaruit voortvloeiend gewichtstoename of -verlies; een verscheidenheid van symptomen van een verstoorde gezondheid; lethargie; verminderd vermogen tot werken; hallucinaties — het voelen, horen en zien van de overledene

Periode van stabilisering:

Bedroefdheid vermengd met nostalgie; meer prettige herinneringen aan de gestorvene, zelfs vermengd met wat humor

(Gebaseerd op Help for Your Grief, door dr. Arthur Freese, blz. 23-26.)

[Kader op blz. 9]

Dingen die u helpen uw verdriet te overwinnen

Elkeen moet het verdriet op zijn of haar eigen wijze verwerken. Het belangrijkste is het vermijden van zelfmedelijden en stilstand door helemaal in zichzelf op te gaan. Hier volgen enkele suggesties, gebaseerd op de ervaringen van de door Ontwaakt! geïnterviewde personen:

◼ Blijf druk bezig en ga ermee voort uw gewone werkzaamheden en activiteiten te verrichten. Degenen die Jehovah’s Getuigen zijn, beklemtoonden vooral de waarde van het bijwonen van christelijke vergaderingen en het deelnemen aan de bediening. Velen hadden het erover dat gebed een grote hulp voor hen was.

◼ Geef uw verdriet de kans zich te uiten; probeer het niet in te houden. Hoe sneller u rouwt en huilt, hoe sneller u de periode van hevige smart gepasseerd zult zijn.

◼ Isoleer uzelf niet; ga met mensen om en sta hun toe met u om te gaan. Praat vrijuit over degene die u dierbaar was wanneer dat u helpt.

◼ Vat zo snel mogelijk weer belangstelling op voor andere personen en hun problemen. Probeer anderen te helpen, en u zult uzelf helpen.

[Kader op blz. 10]

Wat kunnen anderen doen om te helpen?

Ontwaakt!-correspondenten hebben in diverse landen vele ouders geïnterviewd die een kind hebben verloren. Hier volgen enkele van de suggesties die werden gedaan om bedroefde gezinnen te helpen. Het is duidelijk dat bij het toepassen ervan plooibaarheid nodig is, afhankelijk van de gevoelens van de nabestaanden.

1. Bezoek het gezin vanaf de allereerste dag, en nodig hen ook bij u thuis uit. Maak maaltijden voor hen klaar. Blijf dit doen zolang dat nodig is, niet slechts de eerste paar weken.

2. Laat de ouders beslissen of zij de kleren en andere herinneringen aan het gestorven kind willen behouden of ergens anders opgeborgen willen hebben.

3. Praat over het gestorven kind en noem zijn naam indien de ouder te kennen geeft dat hij dat graag wil. Spreek over de gelukkige en humoristische aspecten van de persoonlijkheid en het leven van het kind. Zwijg er niet over. De ouders willen misschien over hun geliefde kind spreken.

4. Als u te ver weg woont om persoonlijk hulp te bieden, kunt u aanmoedigende en vertroostende brieven schrijven. Vermijd het niet om over de overledene te schrijven.

5. Wanneer dat passend is, kunt u de ouders aanmoedigen actief te zijn en in hun vroegere routine voort te gaan. Zorg dat zij het huis uit komen en dingen voor andere mensen doen.

[Kader op blz. 10]

Een grootmoeder schrijft:

„Nadat de dood mij mijn geliefde ouders heeft ontnomen, een broer, een zuster, mijn toegewijde levensgezel, mijn jeugdvriend die mijn man werd, mijn Jim, die ik op mijn dertiende leerde kennen en liefhad, en nu mijn dierbare jonge kleinzoon Stuart Jamie — kan ik zeggen dat er geen groter leed, geen erger pijn, geen kwellender verdriet bestaat, dat mij zelfs onder het schrijven overspoelt, dan de dood van een kind.”

— Edna Green, Engeland, over de dood van haar kleinzoon op een leeftijd van twee jaar en negen maanden.

[Illustratie op blz. 8]

Door openlijk uw verdriet tegenover elkaar te uiten, helpt u elkaar het te kunnen dragen