Winterregens zetten de woestijn in bloei — en vullen plantenreservoirs weer aan

SOMMIGE zaden van woestijnplanten schijnen de hoeveelheid regen te meten. Ze zullen niet ontkiemen voordat er zo’n anderhalve centimeter regen valt. Ook met minder dan dat kunnen ze kletsnat worden, maar ze zullen niet ontkiemen. Ze schijnen ook te weten uit welke richting het water komt. Als er voldoende van boven komt, zullen ze wortel schieten; als ze van onderaf worden gedrenkt, vertikken ze het. Ze zijn niet pietluttig; ze geven van grote wijsheid blijk. Uit deze slimme zaden komen de bloeiende eenjarige planten die in de lente de woestijn kunnen bedekken met een tapijt van verblindende kleuren.

Maar hoe meten ze de regen? Soms zitten in de woestijnbodem bepaalde zouten en zolang die aanwezig zijn, weigeren de zaden te ontkiemen. De zouten zijn in water oplosbaar. Lichte regenbuitjes drenken de zaden wellicht in water, maar zullen niet de zouten uitlogen. Er zijn herhaalde slagregens nodig om de zouten op te lossen en ze dieper de bodem in te spoelen, weg van de zaden. En de regen moet de bodem van bovenaf doordrenken; water dat de bodem van onderaf drenkt, kan misschien wel de zouten oplossen, maar zal ze niet wegspoelen.

Soms levert de bodem geen problemen op maar ligt het aan de zaden. In het omhulsel van sommige woestijnzaden zitten in water oplosbare chemische stoffen die ontkieming tegengaan. Een lichte regen kan de zaden doordrenken, maar er zijn verscheidene zware buien nodig om alle remmende chemicaliën te verwijderen. Sommige remmende stoffen in de zaadomhulsels worden zelfs niet door hevige regenval verwijderd; daarvoor is de hulp van bepaalde bacteriën nodig. Maar deze bacteriën verrichten hun werk alleen wanneer het zaad langere tijd vochtig blijft. Dus opnieuw is er veel regen nodig.

Waarom zijn de zaden van woestijnbloemen hier zo pietepeuterig precies in? Als ze bij het eerste regenbuitje al ontkiemen en beginnen te groeien, zullen hun wortels dieper in de grond geen water vinden. De hete woestijnzon zal de planten verzengen voordat ze bloeien en zaad dragen. Maar als de zaden gedwongen worden te wachten totdat de bodem tot op grotere diepte is doordrenkt, zullen de wortels zelfs als de grond aan de oppervlakte droog is, vocht vinden.

Het voortbestaan van de planten is dus de reden dat de zouten in de bodem de zaden laten wachten totdat ze door hevige regenval zijn uitgeloogd. De ontkiemingsremmers in de zaadomhulsels verrichten dezelfde taak. Andere stoffen in de zaadomhulsels voorkomen dat het zaad uitspruit maar worden verwijderd door bacteriën die hun werk niet doen voordat de regen de zaden doordrenkt heeft. Door deze uiteenlopende middelen wachten de zaden op herhaalde slagregens alvorens uit te spruiten.

Wanneer de overvloedige winterregens uitblijven, zullen de woestijnen ook niet bloeien als een roos. Maar wanneer ze wel komen, barst de lente in de woestijn los met een kleurenpracht die oh’s en ah’s ontlokt aan drommen bezoekers die van mijlenver komen kijken. En zouden die bewonderende menigten geen dankbaarheid moeten tonen jegens de Schepper die deze wijsheid in deze zaden heeft gelegd en die de winterregens zendt die de woestijnbloemen voortbrengen?

In dit alles steekt een les voor ons. Wanneer de kiemen van deze eenjarige woestijnplanten opkomen, kunnen dat er wel duizenden per vierkante meter zijn. Ze roeien elkaar niet uit — niets van dat meedogenloze evolutionaire „overleving van de sterkste”-gedoe! Ze passen zich aan. Elke plant wordt gewoon minder groot, waardoor hij minder nodig heeft, en deelt de beschikbare ruimte en waterhoeveelheid. In één klein gebied werden 3000 planten gevonden die tot 10 verschillende soorten behoorden. Elk had op zijn minst één bloem en bracht op zijn minst één zaad voort. Als mensen zoveel wijzer zijn dan bloeiende planten, waarom kunnen de verschillende rassen dan niet samenleven en met elkaar delen?

Planten die er reservoirs op na houden

Dan zijn er de sappige cactussen die de lange droogteperiodes in de woestijn overleven door water op te slaan gedurende de zeldzame dagen waarop het regent. Sommige gebruiken ondergrondse reservoirs, terwijl andere het water in dikke stammen opslaan. Voor het proces van fotosynthese in deze groene stammen moet via de geopende stomata of ademmondjes kooldioxide opgenomen worden. Dit zou echter rampzalige gevolgen kunnen hebben omdat dan kostbaar water ontsnapt in de vorm van waterdamp. Het verlies wordt tot een minimum beperkt doordat de stomata dicht blijven tijdens de hitte overdag, en slechts in de koelte van de nacht opengaan. Bovendien zijn de stomata bij woestijncactussen in het oppervlak van de stam verzonken, hetgeen het verlies van water nog verder beperkt.

De sporadische regenval in de woestijn dringt zelden diep in de bodem door, zodat cactuswortels het gewoonlijk niet in de diepte zoeken, maar over een groot gebied uitwaaieren om zo veel mogelijk water op te zuigen. Als hun inwendige reservoirs gevuld worden, zwellen de planten op, en naarmate het water wordt opgebruikt tijdens de droogteperiodes, schrompelen ze ineen. Bij veel van zulke planten zijn de bladeren gereduceerd tot stekels, die ook hongerige of dorstige dieren afweren.

De meest markante bewoner van deze woestijngemeenschap is de reusachtige saguaro. Hij kan een leeftijd bereiken van wel 200 jaar, een hoogte van 15 meter, een gewicht van 10 ton en bestaat voor vier vijfde uit water. Met al zijn omvang heeft hij maar een gering vochtdoorlatend oppervlak en hij is geplooid als een accordeon — wat hem in staat stelt op te zwellen of in te krimpen naarmate zijn watervoorraad wordt aangevuld of opgebruikt. Deze geplooide huid voorkomt ook dat er grote platte vlakken worden blootgesteld aan directe zonnestraling en voorziet feitelijk zichzelf van schaduw.

Ten slotte geven deze woestijncactussen hun omgeving elk jaar een prachtig geschenk door een overvloed van schitterend gekleurde bloemen. Dus net als de klaprozen en andere eenjarige lentebloemen zich door de zware winterregens laten verleiden tot een schitterende show, dragen ook deze overblijvende, water verzamelende planten ertoe bij dat de woestijn bloeit als een roos.

[Illustraties op blz. 16, 17]

Slaapmutsjes, blauwe lupinen en reusachtige saguaro’s in Arizona

Opuntia linguiformis

Echinocereus

Echinocactus

[Illustraties op blz. 18]

Cactuswinterkoning op bloeiende saguaro

Bloesems, gewoonlijk op het uiteinde, bedekken deze saguaro