Jonge mensen vragen . . .

Waarom heb ik last van mijn geweten?

DE DERTIENJARIGE Soraya werd steeds magerder — maar niet door een of andere dieetrage. Soraya legt uit: „Ik ging om met een stel jongeren op school die niet deugden. Ik wist heus wel beter, maar ze oefenden voortdurend druk op me uit. Al gauw had ik een vriendje dat drugs gebruikte.” En wat had dit te maken met haar gewichtsverlies? „Ik had zo’n last van mijn geweten dat ik niet kon eten.”

De zevenjarige Alex werd ontdekt terwijl hij zichzelf aan het pijnigen was. Hij had rijstekorrels op de vloer gestrooid en lag daar pijnlijk met zijn blote knietjes op geknield. De reden? Alex was ongehoorzaam geweest aan zijn ouders en had besloten zichzelf te straffen.

Beide jongeren reageerden — en behoorlijk heftig ook — op iets wat de bijbel het geweten noemt, een innerlijke stem die zelfs dienstknechten van God kwelt als zij verkeerd gehandeld hebben. „Er is geen vrede in mijn beenderen”, schreef David toen hij overspel had gepleegd (Psalm 38:3). Ook Jozefs broers werden gekweld door schuldgevoelens nadat zij hem, in een vlaag van jaloerse woede, als slaaf hadden verkocht. Meer dan twintig jaar later konden zij zich nog herinneren hoe Jozef hun „om mededogen smeekte”. Wat een hartverscheurende herinnering moet dat geweest zijn! — Genesis 37:18-36; 42:21.

Ja, een slecht geweten kan pijn en emotionele ellende veroorzaken. Aan de andere kant schenkt een goed geweten voldoening en vreugde! Dat is ongetwijfeld de reden waarom bij een Russische enquête onder duizenden jongeren, waarin werd gevraagd naar hun waarden in het leven, „een zuiver geweten als het belangrijkste werd aangemerkt” (Soviet Monthly Digest, juli 1983). Voor christenen weegt echter het zwaarst dat de bijbel zegt: „Behoudt een goed geweten” (1 Petrus 3:16). Maar hoe doe je dat? Eerst moet je weten wat het geweten is en hoe het werkt.

Het geweten — Wat is het?

Meer dan honderd jaar geleden bedacht de Italiaanse schrijver Carlo Collodi zijn beroemde kinderverhaal Pinokkio — de houten marionettenjongen die altijd kans zag in moeilijkheden te raken. Dikwijls werd Pinokkio bestraft en terechtgewezen door het sprekende insekt Japie Krekel. In feite was het Pinokkio’s geweten. Zo zou ook jij je geweten kunnen vergelijken met een stem die klinkt of een alarm dat afgaat vóór of nadat je iets doet wat verkeerd of goed is.

Eén uitvinder heeft dit begrip uitgebuit door een apparaatje te ontwerpen dat het ’dieetgeweten’ wordt genoemd. Het loopt op batterijen en wordt bevestigd aan de binnenkant van de deur van de koelkast of de provisiekast. Telkens als de deur opengaat, zegt een bandje: „Eet je nu alweer? Schaam je.”

Maar anders dan Japie Krekel of een apparaatje van menselijke makelij, is je geweten iets dat in je binnenste zit. De bijbel beschrijft het geweten als iets innerlijks dat „getuigenis aflegt” betreffende de juistheid of onjuistheid van een daad (Romeinen 2:15). Maar waar komt dat geweten vandaan?

Een aangeboren vermogen

Het is waar dat wij over goed en kwaad veel van onze ouders en anderen leren. Niettemin geeft de bijbel te kennen dat het geweten aangeboren is. In Romeinen 2:14 wordt gesproken over ’mensen der natiën die . . . van nature de dingen der wet doen’.

Blijkbaar zijn er dus fundamentele morele maatstaven in het denken van de mens ingebouwd. Bedenk dat de mens is gemaakt „naar Gods beeld”, en tot op zekere hoogte goddelijke wijsheid en gerechtigheid weerspiegelt (Genesis 1:27). Ongetwijfeld is dat de reden waarom de natiën overal ter wereld wetten hebben tegen zaken als moord, diefstal en incest.

Zelfs in kleine dingen is de stem van het geweten te horen. Zo deed een warenhuis een beroep op het geweten van de mensen door draagtassen te verkopen in een open zelfbedieningshouder. Boven het geldbusje hing een bordje met de tekst: „Uw geweten is mijn enige bescherming.” Ja, het feit dat de meeste mensen een werkzaam geweten hebben, strekt ons tot voordeel. Anders zouden ons leven en onze bezittingen nog meer gevaar lopen!

Oefen het!

Hoewel het geweten aangeboren is, is het allesbehalve onfeilbaar. De bijbel spreekt bijvoorbeeld over mensen met een „zwak” geweten (1 Korinthiërs 8:7). Zulke personen kunnen doordat zij verkeerd geïnformeerd zijn, de neiging hebben te heftig te reageren op bepaalde situaties en zich daardoor nodeloos ongerust maken. Anderzijds zijn sommigen „in hun geweten gebrandmerkt” (1 Timótheüs 4:2). Hun geweten is gevoelloos, als door een brandijzer veroorzaakt littekenweefsel.

Neem bijvoorbeeld Adolf Eichmann, de nazi-oorlogsmisdadiger die werd veroordeeld en opgehangen wegens zijn aandeel aan de moord op zes miljoen joden. Heeft die man ooit schuldgevoelens gekend? De psychiater I. S. Kulscar heeft hem die vraag gesteld, waarop Eichmann antwoordde: „Jawel, een of twee keer, toen ik gespijbeld had.” Wat een verwrongen geest! Blijkbaar had Eichmann geleerd zijn geweten uit te schakelen. En de psychoanaliticus Willard Gaylin zegt: „Het onvermogen schuld te voelen is het fundamentele gebrek in de psychopaat of de antisociale persoonlijkheid.”

Hoe kun je er dan zeker van zijn dat je geweten naar behoren functioneert? Ten eerste moet het op de juiste wijze gevormd worden. Hoe? Door Gods Woord te bestuderen en erover te mediteren. Dit helpt je je geweten nauwkeurig in te stellen door Gods maatstaven te leren kennen en je „geest te hervormen” (Romeinen 12:2). Als je geweten op juiste wijze geoefend is, doet het meer dan alleen maar je bestraffen nadat je verkeerd gehandeld hebt. Het helpt je om kwaaddoen te voorkomen — zelfs als er niemand in de buurt is die je handelwijze goedkeurt of afkeurt.

Luister ernaar!

Alleen maar weten wat goed en kwaad is, is echter niet alles. Om door je geweten geholpen te kunnen worden, moet je leren ernaar te luisteren! Natuurlijk betekent dit niet dat je de hele tijd rond moet lopen met schuldgevoelens of dat je buitensporige maatregelen moet nemen om jezelf te straffen. Zeker, wij zijn onvolmaakt. Maar de bijbel zegt in Psalm 103:13: „Zoals een vader barmhartigheid toont jegens zijn zonen, heeft Jehovah barmhartigheid getoond jegens hen die hem vrezen.” Gods barmhartigheid en vergiffenis helpen ons met onze onvolmaaktheden te leven.

Maar soms dienen de kreten van ons geweten ons aan te sporen tot gepast handelen. Lester David schrijft in Senior Scholastic: „Hebt u een belofte verbroken, een regel overtreden, een taboe geweld aangedaan, iemand gekwetst, gelogen, bedrog gepleegd? . . . Maak zo mogelijk uw excuses, doe alles wat passend is om uw vergrijp te herstellen. Praat er met iemand over.” Dat deed de aan het begin van dit artikel genoemde Soraya. In plaats van zich alleen maar schuldig te voelen, praatte zij de zaak met haar ouders uit. Zij bericht dat zij „zich een stuk beter ging voelen” toen zij de raad van haar ouders toepaste.

Ja, als je op de prikkels van je door de bijbel geoefende geweten met daden reageert, zul je er profijt van hebben. Bill bijvoorbeeld, een jongeman, sloot zich aan bij een tienerbende. Maar toen, zo zegt Bill, „zag ik een van mijn vrienden de gevangenis indraaien voor moord. Nu maakte mijn geweten mij duidelijk dat het allemaal dwaasheid was — en niets voor mij!” Maar voelde Bill zich alleen maar schuldig en liet hij het daarbij? Nee, zegt hij, „ik heb me uit de bende teruggetrokken”.

Een andere jongeman, Tony genaamd, liet zich op een andere manier door zijn geweten helpen. Tony is een van Jehovah’s Getuigen. Zijn geweten bewoog hem ertoe zich negentig uur per maand beschikbaar te stellen om mensen thuis te bezoeken en hun de bijbel te onderwijzen (Matthéüs 24:14; 28:19, 20). „Ik heb er echt van genoten met mensen in contact te komen”, vertelt Tony. „Bovendien had ik een goede part-timebaan en een eigen auto, en woonde ik heel plezierig. Maar ik begon me schuldig te voelen omdat ik niet méér deed — niet ergens ging dienen waar een grotere behoefte was aan jonge mensen zoals ik.”

Wat een nobele uiting van het geweten! Tony gaf er gehoor aan en diende een aanvraag in om dienst te verrichten op het internationale hoofdbureau van Jehovah’s Getuigen, waar bijbels en hulpmiddelen voor bijbelstudie — zoals dit tijdschrift — worden vervaardigd. Daar dient hij nu al negen jaar.

Luister jij naar je geweten? Het kan, zoals één jongere het uitdrukte, „een ware vriend voor je zijn, die de tijd en de moeite neemt om je terecht te wijzen”. Het kan je er ook toe aansporen je van persoonlijke en christelijke verantwoordelijkheden te kwijten. Maar je moet het op de juiste wijze vormen en ernaar luisteren! Het geweten is werkelijk een schitterende gave. Eerbiedig het en gebruik het goed.

[Inzet op blz. 14]

Hoewel het geweten aangeboren is, is het allesbehalve onfeilbaar. Het moet op de juiste wijze gevormd worden

[Illustratie op blz. 13]

Een schuldig geweten kan grote emotionele ellende veroorzaken