Broedmachines die wijsheid weerspiegelen

„EEN van de frustrerende kenmerken van het fossielenverslag van de geschiedenis der gewervelden is dat het zo weinig laat zien van de evolutie van reptielen in hun vroegste dagen, toen het hardschalige ei zich ontwikkelde”, aldus een klaaglijke opmerking in het boek The Reptiles. Maar een ei leggen is nog maar het begin. Hoe het werd uitgebroed is al net zo’n frustrerend onderwerp — de fossielen helpen evolutionisten hier al evenmin.

DE MEESTE VOGELS zijn zelf een broedmachine. Ze broeden hun eieren met hun eigen lichaamswarmte uit. Maar veren kunnen een probleem opleveren. Ze vormen een uitstekende isolerende laag die maar heel weinig doorlaat van de lichaamswarmte die voor het uitbroeden van de eieren nodig is. Het was hun Schepper, Jehovah God, en niet een hulpeloze evolutie, die het probleem op verschillende manieren voor ze oploste. Voor vele vogels is het een ingebouwde oplossing: broedplekken. Verscheidene dagen voordat het eerste ei wordt gelegd, vallen donsveren op de borst uit, nemen de bloedvaten in dit gebied in grootte en aantal toe en wordt de huid dikker en zwelt ze op. Als de vogel op het nest gaat zitten om de eieren uit te broeden, zet hij zijn borstveren uit en schuift heen en weer totdat de blote, extra verwarmde broedplek op de eieren rust. Of broedplekken, want sommige vogels hebben er drie. Zodra deze warmtekussentjes met de eieren in contact komen, begint het broeden.

MAAR NIET ALLE VOGELS hebben automatisch verschijnende broedplekken. Sommige vogels zijn door hun Schepper geprogrammeerd om zelf zulke plekken te maken. Eenden en ganzen bijvoorbeeld plukken de donsveren van hun borst om hun huid met de eieren in contact te brengen. Andere vogels gebruiken hun voeten voor het uitbroeden. De gevlekte rotspelikaan vouwt zijn helblauwe voeten om zijn enige ei heen, en de grote zwemvliezen met hun snelle circulatie van warm bloed zijn net zo effectief als de broedplekken van andere vogels.

ER WORDT ZO VAAK over moederliefde gesproken, maar wanneer wij onze aandacht richten op de keizerspinguïn, wordt het tijd ook eens de loftrompet te steken over vaderliefde. Midden in de antarctische winter legt het wijfje een ei en keert onmiddellijk naar zee terug om te eten. Pa blijft echter achter terwijl hij het ei op zijn zwemvoeten vasthoudt — voeten die rijk voorzien zijn van bloedvaten en daarom behoorlijk warm zijn. Vervolgens drapeert hij over het ei een huidplooi die als broedbuidel dienst doet. Deze past zo precies over het ei dat het, zelfs als Pa rondloopt, stevig in dit warme ’broeinest’ blijft zitten. De temperatuur daalt tot -60° Celsius, dagenlang woeden er ijzige sneeuwstormen, maar trouw broedt Pa het ei op zijn voeten uit. Gedurende drie maanden krijgt hij geen hap te eten! Ma is ze echter niet vergeten. Nadat het ei is uitgekomen, keert ze terug om haar gezin te voeden met voorverteerde vis uit haar maag, en neemt vervolgens de verzorging van het kuiken over terwijl Pa zich naar zee begeeft om te eten.

SOMMIGE VOGELS GEBRUIKEN kant en klare hete plekken als hun broedmachine. Het hamerhoen op het Indonesische eiland Sulawesi legt zijn eieren op de hellingen van vulkanen, waar de grond voortdurend verhit wordt door vulkanische stoom. Andere exemplaren van deze soort benutten het zwarte vulkanische zand bovenaan op het strand. Ze begraven hun eieren in het zand dat door zijn zwarte kleur de voor het uitbroeden benodigde warmte absorbeert.

MAAR VOGELS ZIJN NIET de enige dieren die zand gebruiken om hun eieren in uit te broeden. Zeeschildpadden komen ’s nachts de stranden op om kuilen te graven waarin ze hun eieren kunnen leggen, in het broedseizoen soms wel 400 tot 500. De Nijlkrokodil graaft een kuil in het zand en legt zo’n 40 eieren. Ongeveer drie maanden later wanneer de jongen uitkomen, maken ze zacht kwakende geluiden, waarop Moeder de kuil opent en haar gezin naar het water leidt.

ZELFS NOG MEER WIJSHEID dan het voorgaande wordt weerspiegeld door de broedplaatsen die door de zeekrokodil en de Mississippi-alligator worden gebouwd. Ze werpen hopen op van takken, rietstengels, bladeren en rottende plantenresten in de buurt van een rivier of een moeras. Midden in deze ongeveer één meter hoge hoop leggen ze hun eieren, en van tijd tot tijd spatten ze er met hun staart water overheen. Dit versnelt de rotting van de ontbindende plantenmassa, hetgeen zorgt voor de constante hoge temperatuur die nodig is om de eieren te laten uitkomen.

MAAR HOE BEWERKELIJK deze broedhopen van reptielen ook zijn, ze vallen in het niet bij de broedhopen die door de thermometervogel worden gebouwd. Deze vogels leven in het droge gebied van Midden-Australië waar de temperatuurverschillen, zowel in de loop van een dag als van seizoen tot seizoen, aanzienlijk zijn. De bouw begint met de komst van de eerste herfstregens, daar de gebruikte planten nat moeten zijn zodat het rottingsproces kan beginnen. Zowel het mannetje als het wijfje werken eraan, maar het meeste zware werk wordt door het mannetje gedaan. Het wijfje zal zich echter vaak als een nogal veeleisende opzichter gedragen.

ZE GRAVEN EEN KUIL van ongeveer één meter diep, vullen die met twijgen en bladeren, hopen meer plantaardig materiaal op en dekken dit af met een heleboel zand. De onderliggende compost begint te rotten, maar het duurt vier maanden voordat de benodigde temperatuur van 34° Celsius wordt bereikt. Dan pas kan met het leggen van de eieren worden begonnen. De haan graaft een broedkamer in de compost, controleert de temperatuur met zijn geopende snavel en maakt vervolgens plaats zodat de hen een ei kan leggen. Maar nee, ze moet de temperatuur eerst zelf controleren. Als ze niet tevreden is, moet de haan een geschiktere plek in de compost zien te vinden. Wanneer ze tevreden is en het ei legt, krabbelt de haan de kuil weer dicht. Elke drie tot vier dagen vindt er zo’n ritueel plaats tot er ongeveer 30 eieren zijn gelegd.

AL DIE TIJD zorgen de oudervogels voor de broedhoop, graven naar het inwendige waar de eieren zich bevinden, controleren de temperatuur en stoppen de hoop weer dicht. Afhankelijk van het uur van de dag en het weer zullen ze er zand op werpen of er vanaf halen, of ventilatieschachten in de hoop graven en die vervolgens op de juiste tijd weer sluiten. Er worden lange uren gemaakt en er wordt hard gewerkt, maar daardoor wordt de temperatuurschommeling beperkt tot minder dan één graad Celsius. Elk ei heeft 50 dagen nodig om uit te komen, elk kuiken graaft zichzelf uit de broedhoop omhoog en gaat er dan vandoor zonder dat zijn ouders naar hem omkijken. Het leggen en uitkomen van de eieren en het verzorgen van de broedhoop — dit alles gaat gedurende zes of zeven maanden gelijktijdig door. Met inbegrip van de beginperiode van vier maanden die nodig is voordat de hoop op temperatuur komt, betekent dit bijna elf maanden van onophoudelijk zwoegen voor de thermometervogels. En dat alles om kuikens voort te brengen die ze volkomen negeren!

WAT EEN WIJSHEID WORDT ER WEERSPIEGELD in al deze verschillende broedmethoden! Toch bezitten de betreffende dieren zelf geen wijsheid. De wijsheid die ze tentoonspreiden is geprogrammeerd door hun Schepper, Jehovah God. Het is zoals in Spreuken 30:24 staat: „Ze zijn instinctief wijs.”

[Illustraties op blz. 14, 15]

Grauwe gans

Keizerspinguïn

Hamerhoen

Zeeschildpad

Alligator

Thermometervogel