Wanneer afslanken een nachtmerrie wordt
Door Ontwaakt!-correspondent in Groot-Brittannië
„ALS moeder wilde ik alles voor mijn dochter doen. Haar vader zou alles wat zij maar wilde eten, voor haar gekocht hebben. Maar zij vroeg nergens om. Wij zagen haar steeds magerder worden. Het was verschrikkelijk. Ik was de enige in het gezin die niet huilde. Ik probeerde het wel, maar mijn hart was net een klomp lood.”
Hoe kwam het dat een overigens gelukkig en verenigd gezin met zo’n probleem te kampen kreeg? De oorzaak was dezelfde vreemde ziekte waarmee ook de echtgenoot van de pasgetrouwde Jane werd geconfronteerd. Hij herinnert zich nog levendig hoe het was:
„Ik probeerde met mijn vrouw te redeneren tot ik blauw zag, maar ik kon niet tot haar doordringen. Zij had haar besluit genomen en daarmee uit. Ik besefte dat het enige wat ik kon doen, was haar in duidelijke bewoordingen te zeggen wat voor schade zij aanrichtte door niet te eten — niet alleen voor haarzelf, maar voor de baby. Ziet u, mijn vrouw was in verwachting, en ik maakte me wanhopig bezorgd.”
Gelukkig liep het in beide gevallen goed af. De eerstgenoemde jonge vrouw herstelde van haar ziekte, alhoewel het vier jaar duurde. In het tweede geval bracht de vrouw een gezonde jongen ter wereld en zijzelf bevindt zich nu op de weg naar herstel. Maar droevig genoeg gebeurt dit niet altijd. Uit verslagen blijkt dat op de Britse Eilanden vijftien van de honderd personen die aan anorexia nervosa lijden, als gevolg van deze ziekte sterven.
Anorexia nervosa
Wat is anorexia nervosa dan? Hoe krijgt iemand deze ziekte, en waarom is ze zo buitengewoon moeilijk te behandelen en te genezen?
Gebrek aan eetlust is niet abnormaal. Wij hebben allemaal wel eens een dag dat we niet zo’n trek in ons eten hebben. Dit wordt „anorexia” genoemd, een woord dat uit het Grieks afkomstig is en dat „geen eetlust” betekent. Deze heel gewone onderbreking in de normale levensroutine is al gauw weer opgeheven wanneer ons lichaam zijn rust krijgt en onze eetlust terugkeert.
Het tegenovergestelde geldt echter voor degenen die aan anorexia nervosa lijden. The Shorter Oxford English Dictionary zegt dat dit „verlies van eetlust als gevolg van een ernstige emotionele stoornis tot uitmergeling leidt”. Geen wonder dat deze ziekte zo gemakkelijk de dood tot gevolg kan hebben! Medisch wordt anorexia nervosa beschouwd als een psychosomatische ziekte, dat wil zeggen een ziekte die zowel op de geest als op het lichaam van invloed is. Maar voor velen is dit een te simplistische beschrijving van een complexe en zelfs thans nog niet volledig begrepen ziekte. Ze kan een enorm lichamelijk lijden veroorzaken, alsook veel verdriet voor allen die ermee te maken krijgen.
„Het is mij overkomen!
„Zeg niet: ’Dat zal mij nooit overkomen!’ Dat heb ik ook altijd gedacht. Maar het gebeurde toch!” Openhartige raad van Pat, wier lichaamsgewicht op een ontstellende manier afnam van een normale 104 pond tot net iets meer dan 68 pond. Zij vervolgt haar verhaal: „Ik was altijd een verstandig en evenwichtig persoon geweest. Ik was dol op koken en at met smaak. Maar toen ik anorexia kreeg, veranderde mijn gehele karakter. Mensen konden niets tegen me zeggen of ik begon tegen hen te schelden. Alles wat ik in die tijd doormaakte, was afschuwelijk en vernederend. Ik lag uren achtereen in bed te huilen. Ik voelde me zo ellendig en ongelukkig.”
Wanneer Pat er nu, als een genezen en gezonde jonge vrouw van in de twintig, op terugkijkt, merkt zij op: „Hoe het nu feitelijk allemaal gekomen is, ik weet het nog steeds niet. Ik kan een hele reeks van oorzaken noemen, en elk daarvan zou het geweest kunnen zijn.”
Dat het voor de patiënt moeilijk is de exacte oorzaak van het ontstaan van anorexia nervosa aan te wijzen, is niet ongebruikelijk, maar uit een onderzoek van verschillende gevallen komen wel enkele gemeenschappelijke factoren naar voren, en het is de moeite waard ze te beschouwen.
Het gevaar van ’aan de lijn doen’
Alhoewel anorexia nervosa ook bij jonge mannen kan voorkomen, zijn het gewoonlijk meisjes in de puberteit die aan deze ziekte lijden. De voornaamste factor is in veel gevallen een uit de hand gelopen vermageringspoging. Zo af en toe een maaltijd overslaan is niet gevaarlijk, maar een streng dieet houden en onregelmatig eten is iets heel anders.
Mary, een tiener, bekende: „Ik wilde een paar pond afvallen en daarom besloot ik op dieet te gaan. Om nog wat meer af te vallen, sloeg ik ook maaltijden over. Hoewel mijn vriendinnen zeiden: ’O, wat ben je mager — je weegt haast niets meer!’ zag ik mezelf wanneer ik in de spiegel keek nog steeds zoals ik altijd was geweest. Het is gek, maar ik zag geen verschil en ik vond mezelf nog steeds veel te dik. Maar het duurde niet lang of ik was behoorlijk ziek.” Wat zegt haar moeder? „Als mijn andere dochter naar me toe zou komen met vermageringsplannen, zou ik het niet meer zo gemakkelijk opnemen. Ik zou er dieper op ingaan en zeggen: ’We gaan samen een dieet opstellen’, zodat ze ondanks het ’lijnen’ toch gezonde voeding krijgt. De moeilijkheid is dat toen Mary anorexia nervosa had, het onmogelijk was met haar te redeneren.” Wat gaat er dan eigenlijk verkeerd?
Door oorzaken die men nog steeds niet helemaal begrijpt, kunnen er wanneer het lichaam eenmaal een bepaald stadium van ondervoeding bereikt heeft, vreemde dingen gebeuren. Wanneer het een jong meisje betreft, zal de menstruatie ophouden. Een tijdje later kan er extra haar op de armen en benen verschijnen, terwijl de persoon walgt van voedsel en in beslag genomen wordt door een alles overheersend verlangen om mager te blijven. Aanvankelijk bestaat er een kunstmatige vitaliteit. Bovendien, zoals Mary’s moeder te laat ontdekte, is de patiënte (die zij inmiddels geworden is) er met geen mogelijkheid van te overtuigen dat zij in enig opzicht abnormaal handelt of dat haar gezondheid — en misschien zelfs haar leven — gevaar loopt.
Zou u willen weten of iemand die u dierbaar is, aan anorexia nervosa lijdt? Een aanzienlijk gewichtsverlies is een duidelijk teken om op te letten, maar wonderlijk genoeg is dat niet altijd gemakkelijk te ontdekken. Waarom niet? Omdat deze patiënten dikwijls alle mogelijke moeite doen om hun ware toestand zowel voor zichzelf als voor degenen die hen proberen te helpen, te verdoezelen. Door vele lagen kleding over elkaar aan te trekken, of door gewichten in hun zakken te dragen, bedriegen zij zichzelf op een manier die voor hun vrienden moeilijk te begrijpen is. Sommigen zullen zelfs zover gaan dat zij, om het voedsel uit hun lichaam te verwijderen, het met opzet weer uitbraken of een sterk purgeermiddel innemen — maar nogmaals, gewoonlijk zonder dat anderen in hun omgeving er iets van merken.
Velen bezien anorexia als een ziekte die uitsluitend in de westerse wereld voorkomt, maar dit is niet het geval. „Afrikanen zijn de beste imitators van andere culturen geworden”, zegt Dr. Daniel Kabithe uit Kenia. „Als afslanken in het Westen zo’n rage is, dan zijn ook Afrikaanse vrouwen gevoelig voor dwangmatige vermageringspogingen.” Dr. Kabithe vat vervolgens zijn bevindingen uit een studie van dit onderwerp samen en verklaart: „Anorexia wordt opzettelijk aangekweekt, en dat het meisje weigert te eten, is om een bepaald doel te bereiken.” Deze ziekte kan meer zijn dan alleen maar een eetprobleem. Emoties en stress spelen ook een rol bij het ontstaan ervan.
Waarom vooral jonge mensen?
De puberteit kan een bijzonder moeilijke periode zijn, vooral in deze tijd waarin tieners met vele ongewone problemen en frustraties geconfronteerd worden. Wat heeft dit met anorexia nervosa te maken? Dr. Michael Spira, een Engelse arts, zegt over de oorzaak ervan: „De meest aannemelijke verklaring schijnt te zijn dat het meisje een fundamentele angst heeft om volwassen te worden. Door af te vallen, probeert zij dus de met de puberteit samenhangende veranderingen in lichaamsbouw en geslachtskenmerken — die zij associeert met de volwassenheid waarvan zij de verantwoordelijkheden niet durft te aanvaarden — te voorkomen of ongedaan te maken.”
Voor het vaststellen van de ernst van de ziekte is de kijk van de patiënt op het leven zelf, alsook zijn verhouding tot zijn onmiddellijke omgeving, zijn gezin, van het allergrootste belang. Dr. Joan Gomez, consulterend psychiater, merkt in verband hiermee op: „Hormonale veranderingen zijn absoluut secundair en vormen niet de oorzaak van anorexia nervosa. De oorzaak is gelegen in het gezin zelf.”
Psychiater R. L. Palmer onderschrijft deze zienswijze en zegt: „De jonge mensen die anorexia nervosa krijgen wanneer zij gewicht verliezen, zijn slecht opgewassen tegen het leven, hun gevoelens of meer in het bijzonder de overgangsperiode van de puberteit. Deze moeilijkheden kunnen van zeer uiteenlopende aard zijn.” Wat zijn enkele ervan? Lees eens wat twee patiënten erover te zeggen hebben.
„Mijn ziekte begon ongeveer vier jaar geleden. De eigenaars van het huis dat mijn vader huurde, keerden uit het buitenland terug, wat betekende dat wij een tijdlang geen thuis hadden. Mijn ouders en mijn broer en zus werden allemaal ergens anders ondergebracht en we zagen elkaar niet vaak.
Ik besefte toen niet hoeveel zorgen ik mij erom maakte, maar nu ik terugkijk, besef ik dat wel. Ik voelde me erg onzeker, had geen eetlust meer en kwam uiteindelijk in het ziekenhuis terecht. Toen ik wel wilde eten, kon ik het gewoon niet. Ik werd gedwongen te eten, maar de artritis die ik nu heb, is volgens de artsen het rechtstreekse gevolg van de anorexia nervosa die door stress was veroorzaakt.”
„’Je wordt dik!’ ’Hé — ben jij niet wat zwaarder geworden?’ Ware woorden, eigenlijk meer voor de grap gezegd, maar bij mij als tiener raakten ze een heel gevoelige plek.
Toen ik op mijn zestiende jaar van school kwam, schenen de gelukkigste, succesvolste, best geklede meisjes degenen te zijn die slank waren. Voor mij, verlegen en teruggetrokken als ik was, bestond er dus iets om naar te streven, en zo begon ik aan de lijn te doen. Maar al gauw ging ik veel verder dan mijn oorspronkelijke dieet, want ik begon maaltijden over te slaan en liet voedsel staan om nog meer af te vallen. Ik leed ondraaglijke pijnen van de honger, maar toch schonk het feit dat ik op de een of andere manier in staat was dat gevoel te negeren en uiteindelijk te overwinnen, me veel voldoening.
Geleidelijk werd ik steeds zwakker totdat ik met de grootste moeite een trap op kwam. Zelfs het optillen van een kussen werd een zware last voor mij. Anorexia nervosa was werkelijkheid geworden. De genezing nam vijf lange, moeilijke jaren in beslag.
Ja, er waren tijdens mijn puberteit ook problemen thuis, maar ik weet nu dat er heel veel afhing van mijn reactie op de opmerkingen over mijn dikte. Ik zou dus willen zeggen: maak nooit, werkelijk nooit, persoonlijke opmerkingen tegenover een tiener met betrekking tot zijn of haar gewicht, uiterlijk of grootte! Je kunt meer schade aanrichten dan je je mogelijkerwijs kunt voorstellen.”
Een verbroken romance, een minderwaardigheidscomplex, druk om voor examens te slagen en ’vooruit te komen’ in de wereld, pogingen om te voldoen aan bepaalde maatstaven die vastgesteld zijn door ouders of anderen die autoriteit bezitten, al deze en nog veel meer dingen kunnen onzekere personen op de weg naar anorexia nervosa leiden. Hoewel alle therapieën waardevol kunnen zijn voor het behandelen van de symptomen (en het is raadzaam om zo snel mogelijk medische hulp in te roepen), is herstel in werkelijkheid van de persoon zelf afhankelijk. Hoe? Pas de volgende suggesties toe:
Wat je wel en niet moet doen
● Isoleer jezelf niet. Het is zo gemakkelijk om eenzelvig te worden. Je raakt zo gemakkelijk van de weg naar een rijpe, volwassen denkwijze af. Het was een heel wijs man die zei: „Hij die met wijzen wandelt, zal wijs worden” (Spr. 13:20). Maak vrienden! Weet een wijs vertrouwenspersoon naar waarde te schatten!
● Denk niet dat je je aan rages en modes moet aanpassen. Christenen zijn geen deel van de wereld. Als je bemerkt dat je in een principiële kwestie alleen staat, zie dit dan als een bewijs van werkelijke kracht. — Joh. 17:16, 17.
● Probeer iets constructiefs te doen, vooral iets waarmee je anderen helpt. Van Jezus staan de woorden opgetekend: „Het is gelukkiger te geven dan te ontvangen.” Door iets voor anderen te doen, zul je minder aan jezelf denken. — Hand. 20:35.
● Erken dat je Schepper, Jehovah God, voor je zorgt. Wanneer je in gebed tot hem nadert, kun je in tijden van nood kracht ontvangen „die datgene wat normaal is te boven gaat”. — 2 Kor. 4:7.
● Besef dat mensen van anorexia nervosa genezen zijn, en dat ook jij kunt genezen. Veel hangt echter af van je eigen positieve denkwijze.
[Inzet op blz. 25]
Uit verslagen blijkt dat op de Britse Eilanden vijftien van de honderd personen die aan anorexia nervosa lijden, als gevolg van deze ziekte sterven
[Inzet op blz. 26]
Hoewel alle therapieën waardevol kunnen zijn voor het behandelen van de symptomen, is herstel in werkelijkheid van de persoon zelf afhankelijk