Waarom zijn er zoveel religies in Zuid-Afrika?

Door Ontwaakt!-correspondent in Zuid-Afrika

VELE jaren lang hebben onstuimige winden van verandering over Afrika geblazen en talloze aspecten van het inheemse leven, waaronder ook religie, aangetast. Van oudsher is voorouderverering onder alle volken algemeen geweest. Met de komst van het koloniale tijdperk kregen de kerken van de christenheid echter vaste voet in Afrika en zij stichtten er zendingsposten die verscheidene religieuze denominaties vertegenwoordigden.

Vervolgens vond er iets verbazingwekkends plaats. Het religieuze bouwwerk van de christenheid begon te verbrokkelen. Binnen een kort tijdsbestek verschenen er honderden onafhankelijke kerken waarvan zich op hun beurt weer andere kerken afsplitsten. Een recent onderzoek laat zien dat er thans op het Afrikaanse continent meer dan 6000 zwarte onafhankelijke (afgescheiden) kerken of sekten bestaan en daarvan bevinden zich er ongeveer 4000 in Zuid-Afrika. Aangezien nog geen 25 procent van de zwarte bevolking tot deze sekten behoort, gaat het duidelijk niet om een religieuze opleving. Het is eerder een proces van versplintering.

Nog nooit tevoren is een afbraakproces van deze grootte waargenomen! Een onderzoek van enkele van de oorzaken levert ons echter feiten op die een aanklacht betekenen tegen menselijk leiderschap en religieuze afval.

Traditionele denkwijzen

Het geheel van stamgebruiken is heel sterk gebaseerd op een patriarchaal stelsel, waarbij kenmerkend is dat er twee verschillende niveaus zijn waarop een duidelijke autoriteit bestaat en dat beide een aanzienlijke invloed uitoefenen op het leven in de gemeenschap. Aan de ene kant hebben in burgerlijke aangelegenheden de stamhoofden indrukwekkend veel autoriteit. Aan de andere kant zijn er de vreesinboezemende waarzeggers en medicijnmannen die zich doen gelden in aangelegenheden die betrekking hebben op gestorven voorouders, voortekenen, bezweringen en gebeurtenissen die men niet begrijpt.

Het geloof dat de ziel na de dood blijft voortbestaan, wordt voetstoots aanvaard. Opmerkelijke gebeurtenissen in het leven van mensen worden opgevat als uitingen van instemming of misnoegen van hun voorouders. Wanneer zij vermoeden dat de voorouders vertoornd zijn, zullen er slachtoffers gebracht moeten worden ten einde hen gunstig te stemmen en zich van hun leiding en bescherming te verzekeren.a

Aangezien het geloof in vooroudergeesten zo diep geworteld is, heeft dit ertoe geleid dat men buitengewoon gevoelig is voor voortekens. Men gelooft dat de geesten zich op verscheidene manieren manifesteren. Wanneer men een reptiel of een ander dier tegenkomt, kan dat iets te betekenen hebben. Evenzo gelooft men dat dromen openbaringen van waarheid zijn en men getroost zich grote moeite om een uitlegging ervan te verkrijgen. In al deze aangelegenheden, en vooral in een crisis, is de waarzegger natuurlijk de aangewezen persoon om te raadplegen.

Medicijnmannen daarentegen worden ingeschakeld om wraak te nemen op vijanden. Zij worden zeer gevreesd en een situatie kan ten slotte vastlopen in een vicieuze cirkel van bezweringen en contrabezweringen. Zowel medicijnmannen als waarzeggers laten zich tussen twee haakjes goed betalen voor hun diensten.

Hoewel dit door de christenheid erg wordt onderschat, speelt deze denkwereld een zeer belangrijke rol bij het ontstaan van afgescheiden kerken.

Traditionele vormen herleven

De laatste jaren hebben een aantal onafhankelijke wetenschappelijke onderzoekers zich met de voorouderverering beziggehouden en zij hebben als hun mening te kennen gegeven dat de meer orthodoxe zendingskerken weliswaar gelijkvormig zijn gebleven aan de christenheid, maar dat de afgescheiden kerken de neiging vertonen in zekere zin tot de traditionele voorouderverering terug te keren. Hoe dat zo? In de eerste plaats omdat bekeerlingen het traditionele patroon van leiderschap hebben behouden. Men heeft opgemerkt dat de rol van kerkleiders altijd een opvallende gelijkenis vertoont met hetzij die van het stamhoofd of die van de waarzeggers en medicijnmannen.

Een stamhoofd wordt erkend als een leider met onbetwistbare macht, krachtens geboorte degene die als voornaamste verantwoordelijk is voor de tenuitvoerlegging van het stamrecht in de gemeenschap. Het geeft te denken dat er een groot aantal separatistische kerken zijn verrezen die de meer orthodoxe kerken navolgen maar in hun bestuur sterk de nadruk leggen op zwarte autonomie. Ze nemen de organisatorische structuur en de leer van de blanke „moederkerk” over en gebruiken hetzelfde gezangboek — maar houden anderzijds vast aan hun eigen onafhankelijkheid. De leiders van deze kerken doen dus niet zo sterk een beroep op de emoties, maar zij besturen de aangelegenheden min of meer zoals een Afrikaans stamhoofd dat zou doen, met de afrikanisatie van de kerk als richtsnoer.

De stamwaarzegger daarentegen richt zich duidelijk wel op de emoties. Hij is een charismatisch leider van wiens leiderschap een magische bezieling uitgaat, en hij is daarvoor sterk aangewezen op zijn manier van optreden. Hoe spectaculairder hij is, hoe groter zijn aanzien en invloed. Vandaar dat religieuze riten en bezweringen sterk geladen aangelegenheden zijn waarbij onder emotioneel gedans en tromgeroffel de geesten worden opgeroepen.

Het merendeel van de afgescheiden kerken is naar de aard te vergelijken met „pinksterbewegingen”. In een mengeling van westerse en Afrikaanse elementen wordt bijzonder veel nadruk gelegd op „gezondmaking” en „heilige geest”. Men houdt met veel vertoon doopplechtigheden in rivieren, terwijl ritmisch tromgeroffel en gedans de geregelde diensten verlevendigen. De kerkleiders zijn dominerende persoonlijkheden wier charisma en reputatie in veel gevallen onontbeerlijk zijn voor het voortbestaan van de kerk.

Onderscheidende kleding en kleurrijke versierselen kenmerken deze groeperingen die in de meeste gevallen niet over een kerkgebouw beschikken en ergens in de open lucht bijeenkomen. De zwarte stad Soweto, zo’n 13 kilometer van Johannesburg, telt naar schatting 70 gevestigde denominaties en 900 onafhankelijke kerken of sekten!

Er is heel duidelijk iets misgegaan sinds de christenheid zich op Afrikaanse grond heeft gewaagd. Wat dan?

Ontgoocheling

In de 19de eeuw is de zendingsdrang van de christenheid het sterkst geweest en zijn de meeste zendelingen naar Afrika gestuurd. Thans plaatsen veel Afrikanen vraagtekens bij de rol die de zendelingen hebben gespeeld in de koloniale expansie. Zulke critici wijzen op het materiële gewin aan land en rijkdom dat deze mogendheden toestroomde nadat zendelingen het contact hadden gelegd. Waar deze zendelingen echter wel in slaagden, was dat zij een zeer ontvankelijk volk de bijbel brachten, en de verwachtingen waren hoog gespannen.

Zendingsposten gingen gewoonlijk samen met ziekenhuizen. Dit was een geschikte combinatie, aangezien de traditionele Afrikaanse opvatting van religie onafscheidelijk verbonden is met gezondmaking. Er waren echter verschillen waardoor vele bekeerlingen de gedachte gingen koesteren dat de situatie ontoereikend was. De prediking vanaf het spreekgestoelte sloeg maar een pover figuur tegenover het optreden van de waarzegger die uitsluitsel gaf over de wil van de voorouders. De op westerse leest geschoeide ziekenhuisbehandeling scheen onpersoonlijk en zonder vertoon. De prediking miste de gezondmaking en de gezondmaking miste de magie. Toen de zending en de ziekenhuizen elk hun eigen weg gingen, betekende dit voor velen de definitieve breuk.

De stamtradities brachten de mensen ertoe naar een meer sinistere, doorgaans spiritistische reden voor hun kwalen te zoeken, in plaats van een louter fysieke oorzaak. Om die reden bestond er meer belangstelling voor de vraag waarom een bepaalde situatie zich voordeed dan hoe men haar te boven kon komen.

Binnen korte tijd stonden derhalve separatistische profeten op die aan de christelijke terminologie vasthielden maar die onbewust terugvielen op datgene waarmee zij het meest vertrouwd waren — traditionele voorouderverering. Opnieuw was daar weer alle oude mystiek, en men beweerde dat „gebedsgenezing” door de kracht van de „heilige geest” tot stand kwam. Onderzoekingen onder afgescheiden kerken hebben aan het licht gebracht dat de meeste kerken profeet-genezers in hun midden hebben.

Vele Afrikaanse bekeerlingen zijn tot struikelen gebracht omdat zij zijn teleurgesteld in door blanken overheerste en westers-georiënteerde zendingskerken. Slecht toegerust om zichzelf staande te houden, hebben zij hun toevlucht genomen tot traditionele gedragspatronen. Waar de behoefte zich voordeed, hebben zij aspecten van voorouder- of demonenaanbidding opgenomen.

Toch is gebleken dat het opzichtig vertoon van de christenheid de afgescheiden kerken aanspreekt. Van de indrukwekkende rituelen en de kostbare gewaden is veel overgenomen. Separatistische geestelijken zijn bisschopsmijters, koorkappen en stolen gaan dragen. Zij gebruiken vaandels, houden plechtige processies en ontsteken kaarsen. Nieuwe bedenksels zijn legio, zoals werd opgemerkt in één kerk waar de leden witte helmen dragen op grond van de waarschuwing van de apostel Paulus „de helm der redding op te zetten”!

Versplintering binnen de afgescheiden kerken

Persoonlijk prestige is onvermijdelijk een oorzaak van versplintering binnen de afgescheiden kerken geworden. Prestige en macht zijn onafscheidelijk aan leiderschap gebonden. Ze bieden derhalve een verleiding die in zichzelf de zaden van versplintering bergt. Niet zonder spot is er wel eens gezegd: „Wanneer iedereen ’iemand van betekenis’ is, dan hoeft niemand ’zomaar iemand’ te zijn!” De moeilijkheid begint wanneer ’zomaar iemand’ in de christelijke gemeente ’iemand van betekenis’ wil zijn, en het is niet te verwonderen dat de kerk als gevolg daarvan topzwaar wordt. In een maatschappij waar maar een beperkte gelegenheid tot zelfontplooiing bestaat, biedt de kerk gunstige omstandigheden om zichzelf op te werken. De kerken blijken altijd ingewikkelde piramidale hiërarchieën te hebben, waarbij aan zoveel mogelijk aanhangers titels worden verleend.

De persoonlijkheid van de stichters is ook van grote invloed op de afgescheiden kerk, zodat de kerk een crisis doormaakt ingeval zo iemand sterft. Wanneer verscheidenen zich als opvolger opwerpen en het leiderschap opeisen, ligt de eenvoudigste oplossing in een afscheiding en aangezien 78 procent van de kerken geen onroerende goederen bezit, kan elke groep meestal gemakkelijk haar eigen weg gaan.

Interne geschillen komen nogal eens voor en vaak zijn financiële aangelegenheden de oorzaak van de moeilijkheden. Verduistering van gelden kan aanleiding tot onverzoenlijke scheuringen geven. Andere geschillen doen zich voor wanneer iemands positie wederrechtelijk wordt toegeëigend. Er zijn voorbeelden van aspirantleiders die ten gevolge van eigendunk of druk van aanhangers een confrontatie beramen en het op een krachtmeting willen laten aankomen. Er volgt steeds een afscheiding waarbij elke groepering haar eigen kerk zal vormen.

Wat een smaad brengen al deze verbrokkeling, dit kleinzielig streven naar een positie en dit geharrewar op de naam „christen”! Hoe lijnrecht is dit in tegenspraak met datgene wat Jezus voor zijn discipelen in gedachten had! In gebed tot zijn hemelse Vader zei hij: ’Ik doe een verzoek . . . opdat zij allen één mogen zijn’ (Joh. 17:20, 21). Ook leerde hij geen zelfverheerlijking en het streven naar een positie, maar „wie onder u de eerste wil zijn, moet uw slaaf zijn”. — Matth. 20:27.

Is er dan niemand die er blijk van geeft deze geestelijke hoedanigheden te bezitten? Honderdduizenden Afrikanen hebben ze in de Koninkrijkszalen van Jehovah’s Getuigen gevonden.

[Voetnoten]