Afrikanen veranderen hun leven

IN HET tijdschrift American Ethnologist werd een rapport uitgebracht over een sociologisch onderzoek met betrekking tot de matrilineale maatschappij (een vorm van matriarchaat) in de Zambiaanse provincie Luapula. De sociologe Karla O. Poewe van de Universiteit van Lethbridge (in de Canadese provincie Alberta) heeft onderzocht welke invloed religieuze denominaties hebben op de traditionele levenswijze van de bewoners van Luapula. Na een verblijf van 18 maanden bij deze mensen is haar conclusie dat alleen „Jehovah’s Getuigen erin slagen onder hun leden een veranderd gedrag met betrekking tot verwantschap, gezin en economische activiteiten” tot stand te brengen, terwijl anderen „maar matig succes hebben geboekt in het geven van leiding ten aanzien van praktisch gedrag, en in het helpen van afzonderlijke personen om aan zulk een gedrag vast te houden”. In haar rapport over het onderzoek staan de volgende opmerkingen:

„In de dorpen benaderen de activiteiten van de [Jehovah’s Getuigen] dat wat men van de beste niet-revolutionaire verlossingsbewegingen zou verwachten. Bijna onmerkbaar hervormen leden hun leven, en aldus indirect hun samenleving, ten einde volledige deelhebbers aan het komende koninkrijk Gods te worden. . . .

Jehovah’s Getuigen, wier leringen gestalte krijgen in een leerproces dat erop gericht is rijpe dienaren voort te brengen, . . . hebben onder hun landgenoten de reputatie verworven angstvallig eerlijk te zijn, en dus geeft men aan hen de voorkeur als het banen betreft waarbij het personeel met geld te maken heeft.”

Over de in Luapula heersende familietradities, schrijft de onderzoekster dat het erven in de matrilineale maatschappij van Luapula via de lijn van de moeder gaat en dat daarom de vrouwen zeggenschap hebben over het land, bijdragen van hun kinderen kunnen innen en zich van „nutteloze” echtgenoten kunnen laten scheiden. Zij merkt ook op: „De vrouwen zijn van mening dat het onder de gegeven omstandigheden voor hen noodzakelijk is zich gemakkelijk te kunnen laten scheiden, daar de mannen niet ’geleerd’ hebben om voor hun vrouw en kinderen te zorgen.” Hoe goed hebben de Getuigen zulke traditionele huwelijksgebruiken het hoofd kunnen bieden?

Karla Poewe antwoordt: „Het lukt Jehovah’s Getuigen beter dan leden van andere denominaties om duurzame huwelijksverbintenissen te handhaven. Zoals bij werkgevers en werknemers ligt hun succes in een gewijzigde uitwisselingsrelatie tussen man en vrouw, die in hun pasontdekte, niet-bedreigende, gemeenschappelijke streven voortaan met betrekking tot de wijze waarop zij elkaar behandelen, verantwoording verschuldigd zijn aan een nieuw hoofd, God. Bij Jehovah’s Getuigen schenkt de vrouw haar vertrouwen nu aan haar man in plaats van aan haar broer, wat in de matrilineale maatschappij in Luapula gebruikelijk is omdat vertrouwen in een ander dan haar broer voor de vrouw zo riskant is. De echtgenoot leert in ruil voor dat vertrouwen de verantwoording op zich te nemen voor het welzijn van zijn vrouw en kinderen. Maar man en vrouw nemen niet alleen deel aan een uitwisseling van vertrouwen en verantwoordelijkheid, beiden krijgen ook de aanmoediging onkreukbaar te zijn (abantu abacishinka). Dit overheersende vereiste van onkreukbaarheid smeedt het huwelijk hecht aaneen.”

Waaraan wordt in dit sociologische onderzoek die grote verandering ten opzichte van de traditionele levenswijze van de inwoners van Luapula toegeschreven? De schrijfster merkt op dat voor Jehovah’s Getuigen „de bijbel het ’model’ is voor het maatschappelijke leven”. Zoals zij het formuleert: „Jehovah’s Getuigen gebruiken de bijbel om personen te vormen die het waard zijn in een nieuwe wereld te delen.”