Hoe staat het tegenwoordig met de mensenrechten?
„Over de hele wereld worden mensenrechten in steeds grotere mate met voeten getreden, en de schendingen van internationale maatstaven zijn zo wijdverbreid dat wij moeten spreken van een crisis op het gebied van mensenrechten.”
Deze uitspraak is van Donald M. Frazer, een lid van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden.
Sommigen zullen zich bij het lezen van deze woorden wellicht verbazen. Zij menen misschien dat er in deze moderne wereld toch veel vooruitgang is geboekt in het bekendmaken en in acht nemen van mensenrechten. Welke opvatting is de juiste?
Vooruitgang in moderne tijd
Deze generatie is van heel wat internationale activiteit ten behoeve van de rechten van verschillende groepen getuige geweest — stellig meer dan voorgaande generaties. De Verenigde Naties hebben een internationale maatstaf proberen vast te stellen door in 1948 de Universele verklaring van de rechten van de mens uit te geven. Deze werd gevolgd door twee verdragen: het Internationale verdrag voor economische, sociale en culturele rechten, en het Internationale verdrag voor burgerlijke en politieke rechten.
De Universele verklaring was slechts een formulering van doelstellingen, en werd derhalve door de meeste van de toenmalige leden van de Verenigde Naties ondertekend. De twee verdragen waren er echter op gericht om van deze doelstellingen een internationale wetgeving te maken die voor de ondertekenaars bindend zou zijn. Bij de verschillende naties bestond nu heel wat meer aarzeling om hun handtekening te zetten.
Bovendien is in de Verenigde Naties gesproken over vraagstukken als genocide of volkenmoord, het vluchtelingenprobleem, politieke rechten voor vrouwen, de rechten van het kind en wereldgezondheid.
Naast de Verenigde Naties zijn nog andere internationale organisaties — Amnesty International bijvoorbeeld — werkzaam om aan te moedigen tot inachtneming van mensenrechten over de hele wereld. De Europese Commissie voor Mensenrechten is opgericht om beweerde schendingen te behandelen. De Internationale Arbeidsorganisatie heeft zich ingespannen om een einde te maken aan zaken als dwangarbeid en om werkeloosheid te voorkomen.
Vele nationale regeringen hebben wetten aangenomen die de rechten en levensstandaard van de arbeider beschermen. Zelfs de leiders van de christenheid spreken zich ten gunste van mensenrechten uit. En als meest recente ontwikkeling hebben de Verenigde Staten mensenrechten tot een belangrijk onderdeel van hun buitenlandse politiek gemaakt in de hoop hun economische en politieke kracht te kunnen gebruiken om andere landen aan te moedigen de rechten van hun burgers te beschermen.
Nog steeds problemen
Betekenen al deze activiteiten dat mensenrechten in onze tijd, of in het nu bestaande samenstel van dingen van deze wereld, gewaarborgd zullen zijn? Jammer genoeg horen wij nog steeds van schendingen in vele landen, precies zoals de afgevaardigde Frazer te kennen gaf. In 1976 verscheen in de pers de uitspraak van de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken van de Verenigde Staten: „Geen land, geen volk, trouwens geen politiek systeem, kan er aanspraak op maken op het gebied van mensenrechten een vlekkeloos bericht te hebben.”
Ter gelegenheid van de 30ste verjaardag van de Universele verklaring van de rechten van de mens heeft paus Johannes Paulus II naar verluidt gezegd: „De wereld waarin wij heden leven vertoont te veel voorbeelden van onrecht en onderdrukking.” Een commentaar van Amnesty International stond geciteerd in de Canberra Times: „Mensenrechten worden in de meeste landen geschonden en dit gebeurt onder alle soorten van politieke regimes en ideologieën.” Waarom zou dit zo zijn?
Eén probleem is dat de nationale regeringen sommige schendingen van mensenrechten niet in de hand kunnen houden. Geen regering wil de rechten van haar burgers zien schenden door misdadigers, maar toch is tegenwoordig in de meeste landen de „onschendbaarheid van de persoon” voor velen geschonden ten gevolge van het rijzende tij van de misdaad.
Een ander probleem dat heel moeilijk zal zijn op te lossen is de honger over de hele wereld. Miljoenen mensen leven op de rand van de hongerdood en bezitten dan ook heel weinig rechten. Zoals één persoon de kwestie onder woorden bracht: „Hoe zou er sprake van kunnen zijn dat mensen het recht bezitten volledig van hun leven te genieten en het goed te hebben wanneer er armoede en honger is?”
In het nieuws van de laatste maanden is veel aandacht besteed aan de zogenoemde ’bootmensen’ of vluchtelingen uit Vietnam. De meeste personen zullen ermee instemmen dat deze mensen volgens artikel 14 van de Universele verklaring het recht hebben om ’in andere landen asiel te vragen en te verkrijgen en niet langer vervolgd te worden’. Maar hun verschijning voor de kust heeft bij sommige landen een heleboel consternatie veroorzaakt. Zij lijken een bedreiging te vormen voor de economie van deze landen en er zijn berichten dat zij met soms tragische gevolgen weer de zee op gedreven worden.
Botsingen van belangen of rechten zijn nog een probleem. De Filippijnse opvoedkundige Ruben Santos Cuyugen gaf hiervan de volgende verklaring: „Het beschermen van de culturele rechten van een minderheid kan in strijd komen met de behoeften aan ontwikkeling van een grotere gemeenschap of van een heel gebied. Evenzo zou het beschermen van de eigendomsrechten van de bevoorrechte groep een daad van onderdrukking kunnen zijn ten opzichte van de rechten van de benadeelde of minder begunstigde groepen.”
Wat bedoelt hij? Wel, stel u een land voor waar het grootste deel van de rijkdom in handen is van een zeer bevoorrechte kleine minderheid terwijl de grote meerderheid in armoede leeft. In een poging de levensstandaard van de meerderheid te verhogen zou de regering kunnen proberen de rijkdom van het land te herverdelen. Toch zou ze met deze aanpak de evenzeer geldende rechten van de rijke minderheid schenden.
Ten slotte is er de kwestie van interpretatie. Bepaalde westerse landen wijzen op de rechten die hun burgers bezitten, terwijl zij door sommige oosterse landen juist van schending van mensenrechten worden beschuldigd. Zoals Fidel Castro volgens de New York Times onlangs beweerde, is de zogenaamde westerse vrijheid niets anders dan het recht van de bourgeoisie om mensen uit te buiten en de klassenmaatschappij in stand te houden.
Maar daar staat tegenover dat sommige niet-communistische landen de aandacht vestigen op vele beweerde schendingen van mensenrechten in communistische landen, zoals de rapporten over dwangarbeid in werkkampen, en het uitvoerig in de publiciteit gekomen lot van dissidenten. De Franse krant La Croix vermeldt echter: „De Sovjet-Unie . . . heeft verkozen een groot feest te maken van deze gedenkdag (van de Universele verklaring van de rechten van de mens) door een enorme ophef te maken . . . van de buitengewone rechten die haar burgers bezitten.”
Het lijkt wel alsof men over verschillende zaken praat, en misschien is dat ook wel zo. Dr. Edward Norman, deken van het Peterhouse ’college’ van de Engelse Cambridge University, zei hierover onlangs: „Westerse democratieën uiten dit soort van morele bezwaren (over mensenrechten) in hun kritiek op autoritaire regimes . . . Socialistische staten antwoorden met precies dezelfde retoriek over mensenrechten in hun afwijzing van het westerse liberalisme. Men deelt met elkaar dezelfde woordenschat over mensenrechten, maar de inhoud van die woorden verschilt naargelang de ideologie of klasse.”
Marteling en genocide
Misschien nog wel erger dan de bovengenoemde sociale problemen en ideologische verschillen zijn de vele gevallen waar regeringen een politiek van onderdrukking tegen hun eigen onderdanen voeren. Twee jaar geleden citeerde het tijdschrift Time een uitspraak van Amnesty International, dat in de voorgaande tien jaar marteling in 60 landen officieel was toegepast. Alleen al in 1975 waren 40 landen ervan beschuldigd hun burgers te martelen. Daarbij worden verscheidene landen ervan beschuldigd politieke gevangenen vast te houden.
Na de laatste wereldoorlog vernam de wereld met afgrijzen hoe er in Europa zes miljoen joden, en nog miljoenen anderen, waren afgeslacht. Velen zeiden: „Dit mag nooit meer gebeuren!” Toch lezen wij ook nu van moordpartijen op grote schaal in verschillende delen van de wereld. De regering van een klein Afrikaans land wordt ervan beschuldigd de dood van een zesde deel van de bevolking veroorzaakt te hebben. Op een tropisch eiland zouden bij een recente invasie 100.000 doden zijn gevallen. Rapporten spreken van meer dan een miljoen mensen die om politieke redenen in een Aziatisch land vermoord werden.
Misschien hebt u zich bij het lezen van deze berichten afgevraagd: ’Waarom doet men niets? Waarom kan niet iemand zo’n land binnengaan en checken of deze dingen waar zijn, en er een eind aan maken?’ Het antwoord ligt in wat de Britse jurist Lord Wilberforce „het onoplosbare dilemma in zaken van mensenrechten [noemt] — het ene beginsel is namelijk dat mensenrechten sedert de Universele verklaring een zaak van internationale bezorgdheid vormen — het andere beginsel is dat hoe een staat haar eigen onderdanen behandelt, een aangelegenheid van uitsluitend binnenlandse aard is”.
Professor W. J. Stankiewics van de universiteit van Brits Columbia zette dit uitvoeriger uiteen: „Zelfs als een land van mening is dat in een andere staat de rechten van de mens worden geschonden, laat het internationale recht kennelijk niet toe dat dat land alleen of in vereniging met andere staten tegen de overtreder optreedt. Ja, een daad die erop gericht is een einde te maken aan een schending van mensenrechten, zou volgens het internationale recht een daad van agressie zijn. Mensenrechten bestaan en worden erkend, maar het is bijna onmogelijk ze te verdedigen.”
Wat is ervoor nodig om mensenrechten te waarborgen?
Gezien dit alles valt het moeilijk zich voor te stellen hoe onder het huidige samenstel van dingen mensenrechten ooit ten volle gewaarborgd zouden kunnen zijn. Bestaat er dan enige manier waarop deze rechten verzekerd kunnen worden? Uit ons onderzoek van het vroegere en het huidige bericht over ’s mensen strijd voor zijn rechten schijnen ten minste twee dingen als noodzakelijk naar voren te komen.
Ten eerste is een gemeenschap nodig die het goede nastreeft, waar niet alleen een ieder zijn eigen rechten zal hebben maar ook onzelfzuchtig de rechten van zijn naasten zal respecteren. Ten tweede moet er een autoriteit zijn met voldoende wijsheid om op rechtvaardige wijze te kunnen bepalen hoe de rechten van verschillende groepen met elkaar in evenwicht gebracht moeten worden en hoe al de tegenstrijdige ideologieën op het gebied van mensenrechten met elkaar verzoend moeten worden. Deze autoriteit moet ook voldoende macht hebben om de oplossing te brengen voor sociale problemen als misdaad en armoede, welke ertoe leiden dat mensen van hun rechten beroofd worden. Deze autoriteit zou ook supranationaal moeten zijn, dat wil zeggen, gezag over naties moeten hebben zodat geen macht ter wereld haar burgers zou kunnen vermoorden, martelen, onrechtvaardig gevangen zetten of op andere wijze onderdrukken.
Onnodig te zeggen dat onder het bestaande samenstel van dingen van deze wereld een dergelijke gemeenschap en een dergelijke autoriteit niet bestaan. Betekent dit dat het louter onpraktisch idealisme is om erop te hopen dat mensenrechten ooit gewaarborgd zullen worden? Neen. Er bestaat een verzekerde hoop dat mensenrechten over de hele wereld gerealiseerd zullen worden — en dat in de nabije toekomst. Beschouwt u alstublieft de feiten die wij u in het volgende artikel voorleggen.
[Inzet op blz. 11]
Ten eerste is een gemeenschap nodig die het goede nastreeft . . .
[Inzet op blz. 11]
Ten tweede moet er een autoriteit zijn met voldoende wijsheid om op rechtvaardige wijze te kunnen bepalen hoe de rechten van verschillende groepen met elkaar in evenwicht gebracht moeten worden.