’s Mensen strijd voor zijn rechten
IN HET jaar 73 v.G.T. ontsnapte een Thracische slaaf, Spartacus, uit de gladiatorenschool waar hij als zwaardvechter werd getraind. Hij vond een schuilplaats op de berg Vesuvius waar andere slaven zich bij hem voegden totdat hij over een leger beschikte. Na elkaar overwon hij twee strijdmachten van de Romeinen, liep het grootste deel van Zuid-Italië onder de voet en vocht zich een weg noordwaarts, helemaal tot aan de Alpen. Tegen die tijd telde zijn leger ongeveer 90.000 man. Toen de andere slaven weigerden Italië te verlaten, moest hij naar het zuiden terugkeren, waarbij hij zich nu ten doel stelde over te steken naar Sicilië. Ten slotte sneuvelde hij in de strijd tegen een nieuwe Romeinse aanvoerder, M. Licinius Crassus.
Dit is in korte trekken de geschiedenis van één strijder voor wat in deze tijd mensenrechten genoemd zouden zijn, het recht op vrijheid of het recht niet in slavernij gehouden te worden. In de geschiedenis van de mensheid heeft zich een soortgelijke strijd vele malen voorgedaan.
Mensenrechten lang niet algemeen gewaarborgd
De term „mensenrechten” is schijnbaar heel modern. Vroeger werd gesproken van „natuurlijke rechten”. Maar welke naam er dan ook aan wordt gegeven, het schijnt dat de mens altijd de behoefte heeft gevoeld bepaalde hem toekomende rechten en vrijheden te beschermen. Hammurabi’s wettenverzameling, Solons wetshervormingen in Griekenland en de „onveranderlijke wetten” van de Meden en Perzen waren er alle op gericht bepaalde rechten te beschermen en mensen van verschillende nationaliteit een mate van zekerheid te schenken.
Niettemin brachten de wetten niet altijd het beoogde doel tot stand. Kwam er een tiran als Nero aan de macht, dan werden de wetten genegeerd. In de dagen van Mordechai maakte de goddeloze Haman juist gebruik van de wetten om te proberen de vernietiging van de joodse minderheid in het Perzische Rijk te bewerkstelligen. Sommige zeer rijke en machtige mannen hebben boven de wet gestaan.
Buitendien biedt de geschiedenis vele voorbeelden van groepen die gewoon niet door de wetten beschermd waren. Spartacus’ opstand vestigde de aandacht op de ellendige situatie voor de slaven in het Romeinse Rijk, van wie velen gedwongen waren op leven en dood te vechten in de arena’s of zich letterlijk dood moesten werken in de mijnen en op de galeien. In het oude Athene was de positie van de vrouw niet begerenswaardig. Vrouwen werden over het algemeen beschouwd als weinig meer dan kinderen barende slavinnen en zij worden dan ook beschreven als „overal van buitengesloten in hun huizen zittend, zonder onderwijs te hebben genoten en met weinig rechten, en door hun echtgenoten beschouwd als niet meer dan bezittingen”.
De wreedheid van de Assyriërs en de massadeportaties door de Babyloniërs herinneren ons aan een andere klasse mensen voor wier rechten nooit veel aandacht is geweest: degenen die zich aan de verliezende kant bevonden in de talloze oorlogen die hebben plaatsgevonden. Ook de armen hebben altijd geleden, en in meer recente tijden hebben culturele minderheden, taalminderheden en vooral raciale en religieuze minderheden, een ernstige beknotting van hun rechten ervaren.
Zelfzucht en mensenrechten
Vandaar dat door de hele geschiedenis heen menselijke rechtsstelsels er niet in geslaagd zijn voor allen gelijke grondrechten te waarborgen. Dit heeft geleid tot strijd, revoluties en opstanden toen mensen voor een grotere vrijheid opkwamen.
In al deze strijd is één menselijke trek naar voren getreden: mensen zijn zelfzuchtig en betrekken vaak alles uitsluitend op zichzelf. Dit heeft een sterk nadelige invloed gehad op het bereiken van het ideaal van mensenrechten voor de gehele mensheid, en het demonstreert wat de Duitse filosoof Hegel eens heeft beweerd: dat vrijheid slechts mogelijk is in een gemeenschap waar de mensen zekere morele maatstaven bezitten.
Een voorbeeld van wat er gebeurt wanneer zelfzucht de overhand heeft, is te zien geweest tijdens de zogenoemde „boerenopstand” in Engeland. In 1381 trok een grote menigte boeren onder leiderschap van Wat Tyler naar Londen op en eiste de koning te spreken. Zij hadden de schokkende ervaring van de Zwarte Dood doorgemaakt en nu waren zij in verzet gekomen tegen de zware belastingen en de gedwongen dienst waaraan de baronnen — de landeigenaars van die dagen — hen onderwierpen. Hun aantal bedroeg misschien 100.000. De koning was bereid hun een onderhoud toe te staan en op hun eisen in te gaan, maar de baronnen voelden er niets voor enkele van hun rechten op te geven. Wat Tyler werd gedood en geen van de eisen van de boeren werd ingewilligd.
De menselijke neiging zichzelf centraal te stellen is nog op een andere manier te zien geweest. Het is vaak voorgekomen dat wanneer een bepaalde groep had gestreden voor bepaalde rechten en die ten slotte had verworven, ze daarna weinig achting toonde voor de rechten van anderen.
Zo wierpen in 1789 de burgers van Frankrijk met geweld de heerschappij van een onderdrukkende aristocratie van zich af en stelden de vermaarde Verklaring van de rechten van de mens en van de burger op. Hierin somden zij de rechten op waarin Fransen zich moesten kunnen verheugen, waarbij zij de nadruk legden op „vrijheid, eigendomsrecht, zekerheid en verzet tegen onderdrukking”. Maar niet vele jaren later was de Franse natie onder Napoleon in veroveringsoorlogen gewikkeld die een nadelige uitwerking hadden op ’de vrijheid, het eigendomsrecht en de zekerheid’ van de meeste Europese naties.
Naar men zegt was de Engelse Bill of Rights van 1689 de eerste belangrijke omschrijving van rechten in een politiek stuk. Toch werd later, toen in de verschillende delen van de wereld het Britse Rijk werd opgebouwd, maar weinig achting betoond voor de rechten van vele van de overwonnen volken, zoals de oorspronkelijke inwoners van Australië en Tasmanië.
Op overeenkomstige wijze legde in de Verenigde Staten de Onafhankelijkheidsverklaring de nadruk op het recht van de Amerikanen op „leven, vrijheid en het streven naar geluk”. Maar heeft men lang stilgestaan bij het ’leven, de vrijheid en het streven naar geluk’ van de miljoenen negers die uit hun geboortegrond in Afrika werden weggerukt en als slaven op de Amerikaanse plantages werden verkocht? En toen de expansie van de Amerikaanse natie in botsing kwam met de rechten van de verscheidene Indianenstammen waarop men stuitte, wiens rechten werden toen vaak genegeerd?
De christenheid en mensenrechten
Ten slotte is ook het historische verslag van de kerken van de christenheid op het gebied van mensenrechten niet zo best. De instelling van de christenheid ten aanzien van het verbreiden van mensenrechten blijkt uit twee interessante historische gebeurtenissen.
In 1215 dwongen de weerspannige Engelse baronnen de failliete koning Jan zonder Land tot de ondertekening van het Magna Charta. Dit is een voorganger genoemd van moderne stukken over mensenrechten. Hoewel de vrijheden die het toestond, nog maar heel beperkt waren, wordt het toch als een mijlpaal gezien omdat het de koning onder het gezag van de wet bracht.
Het verslag van de wijze waarop paus Innocentius III op dit document heeft gereageerd, is bewaard gebleven. Hij heeft gezegd: „Deze regeling wordt door ons volledig verworpen en veroordeeld, en op straffe van excommunicatie verbieden wij dat de koning haar nakomt of dat de baronnen verlangen dat ze wordt nagekomen. Wij verklaren hierbij het charter nietig, voor altijd ongeldig.”
Natuurlijk verdween het Magna Charta niet zomaar. Het werd verscheidene malen opnieuw uitgevaardigd, is zelfs door de katholieke Kerk gebruikt toen haar rechten bedreigd werden, en is een belangrijke kracht geworden in de politieke groei van Engeland en Amerika.
In 1524 begon de grote Duitse boerenopstand. Net als bij de boerenopstand in Engeland protesteerden de kleine boeren tegen de steeds stijgende belastingen en diensten die door de Duitse vorsten werden gevraagd. Maarten Luther adviseerde de boeren hun wapens neer te leggen. Toen zij weigerden, zou hij de vorsten hebben aangeraden hun opstand neer te slaan en hen „als dolle honden” te doorsteken. De vorsten volgden zijn raad op.
Vele, vele malen heeft de christenheid een gewelddadig standpunt ingenomen tegen wat tegenwoordig „mensenrechten” genoemd worden. Het bloedbad dat de protestant Cromwell onder de katholieke Ieren aanrichtte, en de afslachting van de Franse protestantse Hugenoten door de katholieken van die natie zijn slechts twee voorbeelden van de boosaardige onverdraagzaamheid die binnen de naties van de christenheid tegenover de rechten van anderen aan de dag is gelegd. Verdere voorbeelden zijn haar bloeddorstige kruistochten en inquisities, en de loopbaan van de Spaanse conquistadores die met de zegen van hun geestelijke leiders moord en plundering bedreven in vele delen van de aarde. Ook mag niet worden voorbijgegaan aan de naar schatting 100.000 vrouwen die in de Middeleeuwen op beschuldiging van hekserij op de brandstapel ter dood zijn gebracht.
Ja, door de hele geschiedenis heen is het bericht van de mensheid ten aanzien van mensenrechten een droevige zaak geweest. De krachten die werkzaam hadden moeten zijn ten behoeve van verbetering voor de mens, zoals de wetten van het land of zelfs de wetten van de christenheid, zijn hetzij ontoereikend of zelfs ronduit schadelijk geweest voor de mensheid. Er zijn vele klassen geweest die van hun rechten waren beroofd en de zelfzuchtige neigingen van de mensen hebben deze klassen verhinderd verlichting van hun onderdrukking te vinden. Maar al te vaak is gebeurd wat in het bijbelboek Prediker lang geleden al werd gezegd: ’De ene mens heeft over de andere mens geheerst tot diens nadeel.’ — Pred. 8:9.
Maar wat betekent dat voor ons in deze tijd? Is er iets veranderd? Bestaat er nu meer hoop dan in het verleden dat mensenrechten gewaarborgd zullen worden? Wat laten de feiten zien?
[Inzet op blz. 7]
Het is vaak voorgekomen dat wanneer een bepaalde groep had gestreden voor bepaalde rechten en die ten slotte had verworven, ze daarna weinig achting toonde voor de rechten van anderen.