De levende „meerminnen” van de zee

IN JANUARI 1493 verkende Christophorus Columbus een noordwestelijk gedeelte van wat nu de Dominicaanse Republiek is. Plotseling kreeg hij drie grote wezens in het oog die zich traag door het water van een ongerepte rivier bewogen. Men denkt dat hij zich aan de monding bevond van wat tegenwoordig de Río Yaque del Norte heet.

Columbus’ opwinding over het schouwspel bewoog zijn kroniekschrijver ertoe te schrijven dat de admiraal „zei dat hij drie zeemeerminnen zag . . . ze waren niet zo mooi als ze worden afgeschilderd, hoewel hun gelaat iets menselijks had”. De schrijver zei ook dat Columbus al eerder voor de kust van West-Afrika „zeemeerminnen” had gezien.

Algemeen geloof

In die dagen kwam het naar men zegt vaak voor dat zeelieden sprookjesachtige zeemeerminnen zagen. Zeemeerminnen waren het onderwerp van talloze vertelsels. Overal in het middeleeuwse Europa deden verhalen de ronde over vrouwen die half mens, half vis waren. Zij huwden met mannen, leidden schepen naar de ondergang en veroorzaakten overstromingen en andere ongelukken.

Men zei dat meerminnen over magische, profetische krachten beschikten en naar men veronderstelde leefden ze lang en hielden ze van muziek. Wee de sterfelijke mens die meerminnen krenkte of gaven van hen aanvaardde, want rampspoed zou zeker volgen! Zo wordt bijvoorbeeld een rots in de Rijn nabij Sankt Goarshausen in West-Duitsland in verband gebracht met de legendarische meermin Lorelei, van wie wordt verondersteld dat zij vele argeloze schippers heeft laten verdrinken omdat zij een ongelukkige romance had.

Het geloof in meerminnen was zo sterk dat mensen zich zelfs in de 19de eeuw nog lieten bedriegen door vervalsingen. In 1842 maakte de befaamde kermisklant P. T. Barnum fortuin door een opgezette meermin ten toon te stellen. In dezelfde periode sloeg een Japanse firma munt uit de lichtgelovigheid van het publiek door opgezette zeemeerminnen te verkopen die zogenaamd door vissers gevangen waren.

Waar en wanneer de verhalen over meerminnen hun oorsprong vonden, is in raadselen gehuld. Ze gaan terug tot de oudheid en worden in de folklore van bijna ieder land aangetroffen. Onderzoekers hebben echter bijzonderheden van de legenden vergeleken met bekende gewoonten van zeedieren, en zijn tot de conclusie gekomen dat verhalen over meerminnen wellicht een vervormde weergave zijn van ontmoetingen tussen mensen en een werkelijk bestaand dier. Men neemt aan dat de sagen over meerminnen stoelen op bijgelovige beschrijvingen van het grote, vriendelijke zoogdier, de zeekoe.

Zeekoeien hebben inderdaad één menselijk kenmerk dat deze dieren er zo’n beetje voor in aanmerking doet komen de feitelijke zeemeerminnen te zijn. De vrouwtjesdieren zogen hun kroost boven het water en hebben hun jong in hun voorvinnen aan melkklieren liggen die zich op hun borst bevinden. Stelt u zich dus maar voor welke indruk sommige zeelui kregen van zogende zeekoeien die zij van verre met een jong kalf aan de borst rechtop in het water zagen dobberen. In hun gedachten moest het een zeemeermin zijn. Zeekoeien lijken nauwelijks op mensen. Hun lichaam is spoelvormig, van de kleine kop naar de grote horizontale staart eerst geleidelijk dikker wordend en dan weer toelopend. Ze hebben een dikke, grijsachtige huid en een platte, borstelige snuit. Ze kunnen twee tot vier en een halve meter lang worden en wel 680 kilo wegen.

Niet bepaald de beschrijving van een mooi juffertje, vindt u wel? Alle romantische verzinsels rondom zeekoeien hebben geleerden er echter wel toe gebracht een beetje van het zeemeerminneverleden te bewaren door deze orde de naam Sirenia te geven. Deze naam is ontleend aan de Griekse mythologie waarin wordt gesproken over de Sirenen, wezens die half vrouw, half vogel waren en door hun gezang zeelieden naar hun ondergang lokten.

Kleine familie

Gezien de overvloedige waarnemingen van zeekoeien in de loop der jaren, zou men denken dat een groot aantal van deze dieren de oceanen van de aarde moet bevolken. In het verleden was dat wel het geval. Ja, in het begin van de vorige eeuw werd er voor de kust van Australië een reusachtige kudde zeekoeien waargenomen die een breedte had van 5,6 kilometer en een lengte van 2,4 kilometer. Zulke enorme aantallen op één enkele plaats bestaan nu niet meer. Er zijn slechts vier soorten van de orde der Sirenia en ze leven in steeds kleiner wordende aantallen verspreid in tropische gebieden.

Drie soorten leven in kleine geïsoleerde gebieden langs de kust van Florida (in de Verenigde Staten), in de Caribische Zee, in West-Afrika en in de Amazone. Velen kennen deze zeekoeien beter onder de naam manati’s, naar het Indiaanse woord manati dat „borst” betekent. Blijkbaar waren manati’s in de 18de eeuw in en rond het huidige Puerto Rico zo talrijk dat een stad en een rivier naar het dier werden genoemd.

Gulzige eters

Zowat iedere variëteit van de in zee groeiende planten kan men op het menu van de zeekoe aantreffen. Deze strikt vegetarische dieren besteden ten minste acht uur per dag aan het bevredigen van hun onverzadigbare trek in zeewier, waterhyacint, zeegras, en bladeren en stengels van andere waterplanten. Ze eten dagelijks een 25 tot 45 kilo voedsel. Gemiddeld eet een zeekoe voor iedere 10 kilo van zijn lichaamsgewicht één kilo voedsel.

Geen waterplant is veilig voor de gespierde bovenlippen van de zeekoe, die deze krachtige spieren hebben om smakelijke hapjes los te trekken. Het maakt geen verschil of de planten in zout of zoet water groeien, aan de oppervlakte of op de bodem, of zelfs langs rivieroevers, zo’n 30 centimeter boven het water. Ondanks hun grootte overwinnen zeekoeien zulke hindernissen onverschrokken wanneer ze op zoek zijn naar een lunch. Als hun maaltje op de bodem groeit, vullen zeekoeien hun longen met lucht en duiken onder om vijf tot tien minuten achtereen te kunnen grazen. Sommige dieren met sterke longen blijven 16 minuten onder water.

Voor de mens zijn de eetgewoonten van zeekoeien nuttig geweest. In het zuiden van Florida zijn manati’s gebruikt voor het schoonmaken van door wier dichtgegroeide kanalen die als afwateringskanalen dienst doen. In Guyana werden onlangs ongeveer 70 van deze wieropruimers ingevoerd om waterwegen vrij te maken. Functionarissen aldaar becijferen dat de manati’s hen duizenden dollars bespaard hebben. Toen de irrigatiesystemen van de landbouwers in Xochimilco (Mexico) dreigden te verstikken door een veel te groot aantal waterlelies, boden zij het hoofd aan deze crisis door vier manati’s aan het werk te zetten ter vervanging van een ploeg van 300 man.

Manati’s grazen dikwijls net als runderen in groepen van 10 tot 20 dieren en trekken dan langzaam door hun zee „weidegronden” heen. Daarom worden deze zachtaardige reuzen zeekoeien genoemd. Wanneer u ziet hoe traag deze dieren zich bewegen, zou u kunnen denken dat zeekoeien plomp of onhandig zijn. Maar schijn bedriegt. Laat een van deze titanen schrikken, en u zult die krachtige staart onmiddellijk zien reageren. Buitengewoon gevoelig voor rustverstoring als deze dieren zijn, kunnen ze er met een snelheid van ruim 30 kilometer per uur in volle vaart vandoor gaan, een schuimend, golvend wateroppervlak achter zich latend.

Trage voortplanting

Wanneer u zeekoeien in een groep bijeen ziet is dit niet altijd om aan een maaltijd deel te nemen. Het zien van een grote kudde zou erop kunnen duiden dat de hofmakerij aan de gang is. Hebben toekomstige ouders elkaar eenmaal gevonden, dan trekken ze naar ondiep water om te paren. De draagtijd kan ongeveer 150 dagen zijn. Bij de geboorte weegt een kalf 10 tot 25 kilo, en het kan het enige jong zijn dat de koe in drie jaar krijgt. Soms hebben de ouders een tweeling.

Het grootbrengen van een pasgeborene wordt gekenmerkt door innige moederlijke zorg en ouderlijke samenwerking. Om een voorbeeld te noemen, het kalf wordt onder water geboren en zou snel verdrinken als het niet onmiddellijk naar de oppervlakte zou worden gebracht. Direct na de geboorte kunt u zien hoe de moeder het jong voorzichtig naar boven duwt of trekt zodat het frisse lucht kan happen. Eén manati in een bassin in Florida verzorgde haar jong bijzonder goed. Ze hees het kalf op haar rug en hield het 45 minuten boven water. Toen dook ze onder en kwam meteen weer boven. Dit herhaalde ze steeds weer, waarbij ze iedere keer iets langer onder water bleef om het jong op juiste wijze te leren ademen. In een ander bassin hielp het mannetje een handje. Telkens wanneer de koe vermoeid was van het trainen van het kalf, kwam het mannetje aanzwemmen om de ademhalings- en zwemoefeningen van de pasgeborene voort te zetten.

In de vrije natuur blijven kalveren ongeveer twee jaar bij hun moeder, waarna ze ten slotte, als ze ongeveer 180 kilo wegen, worden gespeend. Dan zwemmen ze weg om samen met andere kudden hun tijd te verdelen tussen eten en spelen, of om gewoon op eigen houtje op onderzoek uit te gaan. Zeekoeien leven slechts tot op zekere hoogte in kudden. Regelmatig vallen de groepen uiteen, en komen vervolgens weer bijeen nadat de afzonderlijke dieren een tijdje op zichzelf hebben geleefd.

In grote groepen voeren zeekoeien speelse capriolen uit, waarbij hun lichamen allerlei standen ten opzichte van elkaar innemen. Vaak kunt u twee van deze grote dieren kop aan kop zien drijven, waarbij ze met de snuiten tegen elkaar wrijven. Of een dier gaat naast een ander zwemmen en slaat een platte voorpoot om de rug van zijn metgezel om hem vriendschappelijk te omhelzen. Ze doen zelfs graag een spelletje waarbij ze elkaar zachtjes aanstoten alsof ze tikkertje spelen. Al deze dartele spelletjes gaan vaak vergezeld van een koor van hoge piepende en gillende geluiden. Geleerden zeggen dat het elkaar aanraken en de serenade van geluiden vormen van communicatie zijn, omdat de dieren slecht kunnen horen en zien.

Zou u bemerken dat u bij het zwemmen in het gezelschap verkeert van een of meer van deze ontzagwekkend uitziende schepselen, wees dan niet bezorgd: zeekoeien zijn ongevaarlijk. Mochten ze ooit een boze bui hebben, wat zelden gebeurt, dan gaat het gewoonlijk om twee bullen die naar de genegenheden van een koe dingen. Ja, duikers in Florida hebben zelfs schik in het gezelschap van zeekoeien, want deze beminnelijke dieren draaien zich vaak op hun zij om de mens hun rug of buik te laten wrijven. Eén manati in een bassin genoot zozeer van belangstelling dat hij zijn neus tegen die van zijn oppasser wreef.

Bedreigde soorten

Dat de dieren zo gemakkelijk in de omgang zijn en graag gezelschap zoeken, heeft tot op zekere hoogte in hun eigen nadeel gewerkt. Manati’s hebben geen natuurlijke vijanden die op hen azen, maar menselijke jagers die de beschermende verbodsbepalingen negeren, stropers zowel als sportjagers, hebben hun aantal sterk doen afnemen. Het feit dat zeekoeien zich slechts in ondiepe wateren ophouden, maakt hen tot een gemakkelijk doelwit voor degenen die de dieren ter wille van hun huid of vlees vangen.

In bewoonde gebieden waar een intensieve scheepvaart is, vallen de zeekoeien ten slachtoffer aan openrijtende schroeven die hen doden of verwonden. Manati’s in de wateren van Florida hebben op hun rug vaak grote littekens die getuigen van ontmoetingen met motorboten.

In sommige landen maken strenge wetten het doden van zeekoeien tot een strafbaar feit. Er worden zware boetes opgelegd aan personen die zulke wetten negeren. Dit heeft iets geholpen, zoals blijkt uit het opnieuw verschijnen van een kleine kudde manati’s in gebieden van Florida waar zeekoeien zich al jarenlang niet meer hadden opgehouden. Niettemin vrezen ecologen een mogelijke uitroeiing van de vreedzame reuzen vanwege de opdringende menselijke bevolking en toeristische ontwikkeling in de buurt van de natuurlijke woonplaats van de dieren.

Toegegeven, misschien stroken manati’s niet helemaal met het beeld van legendarische, beeldschone zeemeerminnen zoals de vroegere zeelieden of kunstenaars zich die voorstelden. Maar deze uniek ontworpen schepselen slagen er zeer goed in mensen te vermaken die het geluk hebben deze levende „zeemeerminnen” te zien.