Schoolmoeheid — wat is daaraan te doen?
Door Ontwaakt!-correspondent in Zweden
„ZODRA ik de deurknop aanraak, ben ik al bekaf. En na de eerste les ga ik gewoon naar huis. Alles is zo vervelend. Ik wil werken, geld verdienen, of in elk geval iets nuttigs doen.” Dat verklaarde een Zweeds meisje van 14 jaar tegenover een kinderpsychiater in antwoord op de vraag waarom ze zo vaak spijbelde.
Dit meisje leed overduidelijk aan schoolmoeheid, een „ziekte” die zich steeds meer onder de leerlingen van moderne scholen verbreidt. Schoolautoriteiten, leraren en ouders voelen zich er vaak machteloos tegenover staan. Op veel plaatsen is het probleem van schoolmoeheid zelfs zo groot dat het het onderwerp van uitgebreide onderzoekingen is geworden.
Een grondoorzaak
Vaak vinden leerlingen die aan schoolmoeheid lijden, de lessen op school saai en zinloos. Er is ook de frustratie dat men te veel verschillende onderwerpen moet bestuderen. En vanwege de wanorde in de klas, voelen bepaalde leerlingen zich onzeker en nerveus. Weer anderen hebben problemen met medeleerlingen. Kinderen uit gezinnen met een verschillende levensovertuiging lopen de kans vaak met elkaar in botsing te komen. En al dergelijke factoren dragen bij tot het ontstaan van schoolmoeheid. Bij veel onderzoekingen is echter als een van de voornaamste oorzaken naar voren gekomen dat leerlingen die aan schoolmoeheid lijden, studiemotivatie missen. Ze vinden het leren doodeenvoudig zinloos. Jarenlang gaan ze naar school zonder enig praktisch voordeel op te doen van het materiaal dat in de klas behandeld wordt.
Waarom komt schoolmoeheid meer voor onder tieners dan onder jongere leerlingen? De onderzoekers verklaren dat jongere kinderen nog worden gedreven door een natuurlijke nieuwsgierigheid. Zij worden aangedreven door het verlangen volwassenen te imiteren. Meestal vinden ze alles wat op school gebeurt, opwindend, en ze zijn gauwer bereid zich aan te passen. Na de puberteit echter, zijn er andere motivaties nodig. A. Ellegard, hoogleraar en onderzoeker van leertechnieken aan de Universiteit van Göteborg (Zweden) zegt er het volgende over: „Na de puberteit is het niet langer mogelijk een kind spelenderwijs kennis bij te brengen of het zich spelenderwijs thuis te laten voelen. We moeten dan, in plaats daarvan, het schoolwerk een zin en een doel geven om de leerlingen tot prestaties te brengen.” Onderzoek heeft ook aangetoond dat leren vóór de puberteit automatischer gaat vanwege de aangeboren behoefte die er dan bestaat om te leren als voorbereiding op het leven. Na de puberteit wordt kennis echter op een meer constructieve en systematischer wijze verworven, zodat er ook meer concrete motivatie nodig is.
Wat kan er worden gedaan?
Veel vermoeide leerlingen zijn te helpen door hun een stimulans te verschaffen. Wie kunnen hen hierbij helpen? In een samenvatting van het onderzoek dat hiernaar werd ingesteld door het Zweedse Bureau voor Onderwijs, stond over zulke leerlingen: „Zij die hun studie hebben onderbroken, vaak van school verzuimden, aanhoudend de wens te kennen gaven de middelbare school te mogen verlaten, en degenen die ten slotte hun studie volledig hebben afgebroken, komen uit huisgezinnen met een lage sociaal-economische achtergrond en huisgezinnen waar de ouders niet de noodzakelijke steun in verband met het schoolwerk verschaften.” (Wij cursiveren.)
Twee Amerikaanse onderzoekers, W. R. Morrow en R. C. Wilson, die een onderzoek instelden naar de gezinsverhouding van 96 middelbare scholieren, allemaal jongens, van wie „een deel uitblonk en een deel onder de maat bleef”, ontdekten dat een goed gezinsleven een belangrijk verschil uitmaakte. Degenen die thuis een harmonieuzer gezinsleven en meer emotionele steun genoten, bereikten betere resultaten. Deze onderzoekers zijn daarom van mening dat de sfeer thuis van grote invloed is op de schoolprestaties en aanverwante activiteiten. Zij ontdekten ook dat ouders die zich tegenover hun kinderen negatief over school uitlieten, een negatieve houding bij hun kinderen aankweekten.
Wat ouders kunnen doen
Ouders kunnen dus veel doen om de belangstelling van hun kinderen voor hun schoolwerk te bevorderen. Hoe? Door er in de eerste plaats zelf in geïnteresseerd te zijn. Niet door zo af en toe te vragen: „Hoe was het vandaag op school?” Maar veeleer door een specifieke belangstelling te tonen voor de details van het schoolwerk. En ook uit de wijze waarop zij er met hun kinderen over spreken, dient begrip te blijken voor hetgeen hun kinderen leren.
Het is ook belangrijk dat de ouders tonen dat zij iets van hun zoons en dochters op school verwachten. Het is voor kinderen goed dat hun redelijke eisen worden gesteld. In hun hart waarderen ze dit. Anders zullen ze gaan redeneren: „Waarom zou ik me inspannen als het toch niemand kan schelen wat ik doe?” In dit verband verklaarde professor A. Ellegard: „Het is onnatuurlijk wanneer aan mensen die de kinderjaren zijn ontgroeid, niet bepaalde eisen worden gesteld. Gebrek aan verantwoordelijkheid maakt het leven niet gelukkiger.”
Ouders dienen hun kinderen daarom te vertellen wat er van hen wordt verwacht, en zich daar dan ook aan te houden. Zij kunnen hen prijzen en belonen voor succes, en troost en hulp verschaffen als het hen tegenzit. Dit geeft kinderen een gezond gevoel van belangrijkheid en verzekert hen ervan dat er mensen zijn, die zich werkelijk om hen bekommeren.
Ouders kunnen ook het nut van onderwijs beklemtonen. Zij zouden kunnen uitleggen hoe ze zelf voordeel hebben getrokken van het leren van een bepaald vak op school. Tevens zouden ze er hun kinderen op kunnen wijzen welke problemen en situaties in het leven van een volwassene een bepaalde kennis of bekwaamheid vereisen.
De schoolstof praktisch ten nutte maken
Nog een manier om kinderen tot leren te motiveren, is door situaties te scheppen waarin ze zich hun nieuw-verworven kennis praktisch ten nutte kunnen maken. Veel onderwijsdeskundigen hebben ontdekt hoe belangrijk dit is. Vandaar dat er allerlei pogingen worden ondernomen de theorie met de praktijk te combineren. De leerlingen worden van tijd tot tijd naar bepaalde bedrijven gezonden om hun schoolkennis in de praktijk toe te passen. Evenzo kunnen ouders hun zoons en dochters verschillende taken en verantwoordelijkheden opleggen.
Waarom zou u bijvoorbeeld, wanneer uw kinderen een vreemde taal leren, het niet zo kunnen regelen dat ze die zoveel mogelijk kunnen gebruiken — wellicht door hen mee te nemen naar plaatsen of landen waar die taal gesproken wordt, hen krantekoppen of aanhalingen in die taal te laten vertalen, of vrienden bij u thuis uit te nodigen die die bewuste taal spreken?
Voor de praktische toepassing van hun wiskundige of boekhoudkundige kennis zou u uw kinderen kunnen aanmoedigen zelf een boek bij te houden van hun persoonlijke ontvangsten en uitgaven. Of laat ze alle binnenkomende kwitanties ordenen en optellen of de kosten van bepaalde reparaties of schilderwerkzaamheden aan het huis uitrekenen, enzovoort.
Ouders die hun kinderen willen bekwamen in lezen, zouden zich door hun kinderen kunnen laten voorlezen. Sommige jongeren hebben veel vreugde en praktische ervaring opgedaan door blinde personen en anderen die niet in staat zijn zelf te lezen, voor te lezen. Eén vader laat zijn dochter geregeld studiemateriaal op de band lezen, zodat hij dat op zijn cassetterecorder in de auto kan beluisteren.
Veel ouders hebben het ook nuttig gevonden hun kinderen handenarbeid te laten verrichten zodat ze handigheid verkrijgen in het hanteren van gereedschap. Een dergelijke praktische toepassing van kennis draagt bij tot de ontwikkeling van de geest.
De waarde van onderwijs
Bepaalde onderwerpen die op school worden onderwezen, lijken weinig waarde voor de toekomst te hebben, maar toch kan men zijn kinderen bewust maken van het nut ervan. Kennis van diverse terreinen van wetenschap verruimt de geestelijke blik, verschaft een evenwichtiger opleiding en oefent de geest in leren. De hersenen lijken in zoverre sterk op een spier, dat hun vermogen door oefening sterk kan toenemen. Studeren verschaft tevens een oefening in zelfdiscipline en verbetert het denk- en concentratievermogen.
Als bepaalde vormen van schoolonderricht in strijd zijn met de religieuze overtuiging van het gezin, zoals soms het geval is met Jehovah’s Getuigen, is het belangrijk dat ouders dit niet aanwenden om in de geest van hun kinderen minachting voor de school aan te kweken. Wanneer het onderwijs informatie verstrekt die in strijd is met de bijbel, maar de leerling voor het overige niet verplicht is zijn geloof te verloochenen of deel te nemen aan een daad van valse aanbidding, kan dit onderwijs toch zijn nut hebben doordat de jongere beter gaat begrijpen hoe bepaalde mensen denken en hoe zij geholpen kunnen worden de waarde van Gods Woord te beseffen. Een evenwichtige maar niettemin consequente houding kan kinderen helpen vele nare confrontaties en conflicten op school te vermijden. In plaats van strijdlustig te reageren wanneer zulke onderwerpen in de klas worden behandeld, dienen kinderen te leren dat met tact, beleefdheid en vriendelijkheid veel meer is te bereiken.
In veel landen is het schoolonderwijs nu gratis. Hierdoor kunnen jongeren — en zelfs ouders — er wat geringschattend over gaan denken. Wanneer men er echter bij stilstaat hoeveel het onderwijs in werkelijkheid kost, zal men veel meer de waarde ervan gaan beseffen. In Zweden bijvoorbeeld kostte tijdens het cursusjaar ’76/77 elke middelbare scholier de belastingbetaler 12.300 Zweedse Kronen (ongeveer 6200 gulden). En men kan zich gemakkelijk voorstellen hoe iemand met een gemiddeld inkomen en drie kinderen van schoolgaande leeftijd zich zou voelen als hij de kosten voor dit onderwijs zelf zou moeten dragen. Het gratis onderwijs dat men in zijn jeugd heeft gemist, kan later dan ook erg duur zijn wanneer men het alsnog wil ontvangen.
Een goed contact met de leerkrachten
Ouders kunnen tevens van belangstelling voor het onderwijs van hun kinderen blijk geven, door een goed contact met de leerkrachten te onderhouden: Veel leraren zouden graag meer uitwisseling van gedachten met de ouders willen hebben, om aldus een beter begrip tussen de betrokken partijen — leraar, leerling en ouders — te scheppen. Wanneer de leraar weet dat de ouders zich om hun kind bekommeren, zal hem dat ongetwijfeld stimuleren de leerling met meer belangstelling te begeleiden. En de leerling zal zich van zijn kant meer geneigd voelen een goed gedrag en een juist respect jegens de leraar aan de dag te leggen.
De hedendaagse sfeer op school kan voor veel leerlingen een beproeving vormen. Vandaar ook dat zij liefde nodig hebben en een gevoel van geborgenheid. Een schoolverpleegster met 30 jaar ervaring merkte op: „Het gebrek aan zekerheid bij veel kinderen, is angstwekkend. Er ontbreekt iets fundamenteels. En ik weet heel zeker wat dat is: liefde en belangstelling. Overgiet een kind met liefde. Hij zal het opzuigen als een spons.”
Heel vaak wijken dus onzekerheid en een gevoel van „het heeft allemaal toch geen zin” voor het verschijnsel van schoolmoeheid verantwoordelijk te zijn. Daarom kunnen ouders veel aan dit probleem doen door ernaar te streven hun kind tot studie te stimuleren, wat mogelijk is door een actieve belangstelling voor het schoolwerk van hun kinderen te tonen, door hun een gevoel van geborgenheid te verschaffen en te laten merken dat ze gewaardeerd en bemind worden.
[Illustratie op blz. 15]
Ouders dienen een oprechte belangstelling te hebben voor het schoolwerk van hun kinderen