Blijf schoon, blijf gezond!
Door Ontwaakt!-correspondent op de Filippijnen
AL SINDS de dageraad van de beschaving heeft de mens een strijd voor zijn gezondheid gevoerd. Toch is het in zoverre een ’verloren strijd’ geweest dat ziekten en epidemieën zijn blijven bestaan. Ondanks de vorderingen in de medische wetenschap blijven mensen ziek worden en sterven.
Eens dacht men dat ziekten door boze geesten werden veroorzaakt en de geneesheren van die tijd bestreden deze invloed met toverspreuken, en zelfs met aderlaten. Soms paste men ook, ongetwijfeld met beter resultaat, kruiden toe. Maar pas met de ontdekking van ziektekiemen, kwam men tot een succesvollere behandeling van zieke personen en ging men ook het verband tussen reinheid en een goede gezondheid begrijpen.
Thans weet men dat veel ziekten — de besmettelijke ziekten — het resultaat zijn van drie factoren: de verwekker, de omgeving en de gastheer. De verwekker is de eigenlijke oorzaak van de ziekte. Tot de verwekkers behoren: bacteriën (die ziekten veroorzaken als tyfus en cholera), protozoën (die ziekten veroorzaken als amoebendysenterie), virussen (veroorzakers van kinderverlamming, infectieuze hepatitis, etc.) en schimmels (verantwoordelijk voor gezondheidsproblemen als voetschimmel). Er zijn ook niet-microbische verwekkers, zoals lood en kwik, die vergiftigingsverschijnselen kunnen veroorzaken.
De ziekteverwekkers verkeren of vertoeven in besmettingsbronnen. Dat kunnen zijn: reeds zieke personen, dragers (mensen die de verwekkers bij zich hebben, maar er zelf niet ziek van zijn), dieren, of zelfs delen van de levenloze omgeving. Wanneer een verwekker uit de bron wordt verdreven — door kuchen, niezen of op andere wijze — kan hij naar een mogelijke gastheer worden overgebracht, naar iemand die voor de bewuste ziekte vatbaar is. Ziekte zal dan het gevolg zijn wanneer de ziektekiem zich via de juiste weg een toegang tot het lichaam weet te verschaffen. Het belang van de „juiste” toegangspoort blijkt duidelijk in het geval van tetanus. Als de ziektekiem door de mond in het lichaam komt, is hij onschadelijk; komt hij echter door een diepe snede in de huid het lichaam binnen, dan zal de gastheer er vermoedelijk ziek van worden.
De mens tracht tegenwoordig deze keten van ziekteoverdracht door hygiënische maatregelen te doorbreken en hierdoor zijn omgeving zodanig in bedwang te houden dat de ziektekiemen geen kans krijgen een nieuwe gastheer te vinden. Het betrekkelijke succes van deze benadering valt waar te nemen in de vele landen waar men zich op een juiste wijze van zijn afval ontdoet, afvalwater reinigt, en de overheid schoon water aan de bevolking levert. In die landen zijn ziekten als tyfus, cholera en de pest vrijwel volledig uitgebannen. Andere besmettelijke ziekten, zoals griep, zijn echter nog altijd aanwezig. En vooral in tijden van crisis, wanneer de openbare diensten het in meerdere of mindere mate laten afweten, kunnen ook in deze landen weer allerlei ziekten de kop opsteken. Hieruit blijkt wel dat het bewaren van reinheid niet enkel een verantwoordelijkheid van de overheid is. Wij allemaal dienen ons bewust te zijn van de wijze waarop ziekten worden overgedragen en wat we individueel kunnen doen om besmetting te voorkomen.
Verbreiding door lichamelijk contact
De wereld ligt momenteel in de greep van een pandemie van venerische ziekten, waarvan de verbreiding vrijwel geheel geschiedt door seksueel verkeer. Het zijn de voornaamste ziekten die door rechtstreekse besmetting worden overgebracht.
Het in bedwang houden van venerische ziekten is grotendeels een kwestie van morele reinheid, terwijl lichamelijke reinheid de verbreiding van vele andere ziekten zal helpen voorkomen (1 Kor. 6:9, 10). Met betrekking tot dit laatste verklaarde een arts: „Uw handen wassen nadat u het toilet hebt gebruikt en voordat u gaat eten, dient even automatisch te gaan als ademhalen.” Ziekten die door rechtstreekse besmetting worden overgebracht, dienen het gemakkelijkst vermeden te kunnen worden.
Voedsel en water
Mensen gebruiken auto’s en bussen als transportmiddel. Zo kunnen ook ziekteverwekkers transportmiddelen gebruiken om elders te komen — water, melk of zelfs voedsel. Dit wordt indirecte besmetting genoemd. Melk — het zo uitstekende voedingsmiddel voor opgroeiende kinderen — kan een ziektedrager zijn als ze afkomstig is van een bevuild of besmet dier, hetgeen de reden is waarom in westerse landen melk gepasteuriseerd moet worden. Veel mensen geven er bij de geringste twijfel al de voorkeur aan om melk te koken. Ook voedsel kan ziekteverwekkers overdragen wanneer het is bereid met ongewassen handen of in aanraking is geweest met knaagdieren of insekten. Maar water is wellicht het meest besmet. We kunnen er geen vier of vijf dagen buiten, maar wanneer water is besmet, kan het miljoenen ziekteverwekkers een toegang tot het lichaam verschaffen, zoals bacteriën, protozoën, wormen, virussen en niet-microbische vergiften.
Thans ontvangen veel steden chemisch behandeld water; maar neem nooit als vanzelfsprekend aan dat u water kunt drinken, vooral niet wanneer uw omgeving geteisterd is door een overstroming, een aardbeving of een gelijksoortige ramp. In geval van twijfel is het verstandig water, te behandelen met misschien chloorkalk of indien dat niet beschikbaar is, met jodiumtinctuur. Bij de afwezigheid van die stoffen, kan het door minstens tien minuten koken worden gesteriliseerd. Houd echter in gedachten dat water ook na het koken weer besmet kan raken. Bewaar gesteriliseerd water daarom altijd op een schone, afgesloten plaats totdat u het gebruikt.
Op het platteland, in het bijzonder in de ontwikkelingslanden, zijn de boerderijen afhankelijk van diverse waterbronnen die tegen besmetting moeten worden beschermd. Zij die regenwater gebruiken, moeten er bijvoorbeeld zeker van zijn dat er niet te zamen met het hemelwater ook vuil in de opslagtank spoelt, terwijl die tank tevens beschermd dient te worden tegen insekten, knaagdieren en andere dieren. Mensen die afhankelijk zijn van oppervlaktewater — zoals dat in beekjes of andere waterstromen vloeit — drinken vrijwel zeker besmet water. Het is bijna onmogelijk dit water voor besmetting door dieren of het binnenlopen van regenwater te behoeden. De enige uitzondering hierop is hooguit een snelstromende beek, gevoed door een bron met helder, fris uitziend water en geen bewoners in de omgeving die hun afval erin lozen.
Water rechtstreeks uit natuurlijke bronnen is natuurlijk nog beter, hoewel de meeste bewoners ook deze bronnen toch liever van een betonnen omhulsel voorzien, om zo het binnenlopen van dierlijk afval en oppervlakteverontreiniging te voorkomen. De beste waterbronnen zijn misschien wel putten, en dan in het bijzonder diepe putten. Ondiepe putten moet men altijd onderzoeken op de mogelijkheid dat ze door iemands rioolafvoer besmet worden. Ook diepe putten kunnen echter door binnenlopend oppervlaktewater verontreinigd raken, en daarom bouwen vele puteigenaren een kleine verhoging rond de putopening om de inloop van oppervlaktewater te voorkomen.
Houd ook in gedachten dat schoon water gemakkelijk besmet raakt. Zelfs wanneer het afkomstig is van een schone bron, is het niet meer geschikt om te drinken wanneer het in een vuile kan of emmer is vervoerd, of in contact is gekomen met vuile handen.
Ook voorwerpen kunnen ziektekiemen transporteren en zo indirecte besmetting veroorzaken. Handdoeken en kopjes die in contact zijn geweest met zieke personen dragen op een nieuwe gebruiker de lading ziektekiemen over die de vorige persoon erop heeft achtergelaten. Was dergelijke voorwerpen in kokend water om ze weer smetvrij te maken.
Insekten en ongedierte
Tussen de jaren 1347 en 1350 van de Gewone Tijdrekening stierf een kwart tot de helft van de totale Europese bevolking aan de ’zwarte dood’, ook wel de builenpest genaamd — een van de vele ziekten die door zogenaamde vector-overdracht wordt doorgegeven. „Vector” betekent „drager”, en op het terrein van de hygiëne duidt het op een dier of insekt dat ziektekiemen overdraagt op een nieuwe gastheer. De meeste vectoren zijn insekten. Sommige, zoals de rattenvlo, de overbrenger van de builenpest, en de muskieten, die malaria overbrengen, injecteren de ziekte bij hun nieuwe gastheer door diens huid stuk te bijten of te doorboren. Andere, zoals vliegen en kakkerlakken, lopen op besmette oppervlakken, vooral menselijke uitwerpselen, en daarna op voedsel of oppervlakken waarop voedsel wordt bereid. Ziekten als cholera en tyfus kunnen zich op die manier verbreiden.
Om zichzelf tegen malaria-dragende muskieten te beschermen, slapen veel mensen in de tropen onder een klamboe of muskietennet. Regeringen hebben getracht het aantal van deze muggen te beperken door hun broedgebieden uit te delgen. Huisgezinnen kunnen met deze maatregel samenwerken door mogelijke „broedplaatsen” om en in hun eigen huis te verwijderen — waarbij te denken valt aan flessen met nog een restje water op de bodem of poelen met stilstaand water.
Andere insekten vormen een groter probleem. In sommige streken ziet men vliegen en kakkerlakken bijvoorbeeld niet als vijanden, maar meer als lastposten; toch bergt hun aanwezigheid wel degelijk een groot gezondheidsgevaar in zich en men dient hun bewegingsvrijheid in huis zoveel mogelijk te beperken. Vuile keukens met scheuren en gaten vormen een ware ’lusthof’ voor allerlei insekten, terwijl ook niet goed afgedekt afval een rechtstreekse uitnodiging voor vliegen, kakkerlakken en ander ongedierte vormt. Ook vee in de buurt van woningen lokt vliegen aan. Hoe het ook zij, houd insekten en knaagdieren verre van mensen en voedsel. U kunt nooit nagaan waar ze zijn geweest!
Een andere maatregel die de kans op besmetting sterk zal verkleinen, is te zorgen voor een juiste verwijdering van menselijke uitwerpselen. Voor mensen die in steden wonen met een uitgebreid rioleringsstelsel, zal dit wellicht geen probleem lijken. Maar in veel delen der aarde kunnen ziekten als cholera, tyfus en dysenterie zich verbreiden doordat men zich niet op juiste wijze van zijn afval ontdoet. Interessant in dit verband is het gebod dat de Israëlieten ontvingen toen zij in de wildernis rondzwierven, om zich namelijk buiten het kamp af te zonderen, met een pin een gat te graven en daarin hun uitwerpselen te begraven (Deut. 23:12-14). Hierbij zij opgemerkt dat de eerste tientallen centimeters van de bovenlaag van de bodem wemelt van organismen die bijzonder geschikt zijn om afvalstoffen snel af te breken en onschadelijk te maken. Blijven de uitwerpselen echter boven de grond liggen, dan kunnen insekten eroverheen kruipen en ziektekiemen mee naar woonruimten nemen. Ook wanneer men dergelijke afvalstoffen onbehandeld als mest gebruikt, krijgen ziekteverwekkers als amoeben, wormen en dergelijke de gelegenheid om zich via het voedsel dat wordt verbouwd, toegang tot het lichaam van de mens te verschaffen.
Begraven is derhalve de beste methode voor de aanpak van dit probleem, indien er verder geen rioolzuivering aanwezig is. Woont men natuurlijk met het gezin lange tijd achtereen op één plaats en leidt men niet, zoals de Israëlieten in de wildernis, een trekkend bestaan, dan zal men wat meer nodig hebben dan slechts een pin of een stok om een gat te graven! Het is echter verbazend hoe eenvoudig men een hygiënisch toilet kan maken. Een gat van ongeveer 2 meter diep en 1 meter in het vierkant, met de bovenrand rondom verhoogt om het inlopen van oppervlaktewater te voorkomen, en daarop een afdekvloer met toiletpot en deksel om te voorkomen dat insekten en knaagdieren binnendringen, zal een gezin vele jaren heel goed van dienst kunnen zijn. Natuurlijk zijn er technisch volmaaktere toiletgelegenheden te maken, indien men daarvoor geld heeft. Maar op één ding moet altijd gelet worden; en wel dat deze voorziening op een fikse afstand is gelegen van enige waterbron en, indien mogelijk, ook lager.
Overdracht via de lucht
Na de nachtmerrie van de Eerste Wereldoorlog, ervoer de wereld in 1918 een tweede schok toen er door de Spaanse griep in één jaar tijds tien miljoen mensen meer om het leven kwamen dan er tijdens de gehele oorlog waren gedood. De meesten die aan deze ziekte leden, hebben de besmetting waarschijnlijk opgedaan via de lucht. Griep is een van de ziekten die, zoals men dat noemt, via druppel-infectie wordt overgebracht. Wanneer een besmet persoon niest of hoest, raakt de omringende lucht bezwangerd met kleine waterdruppeltjes die wemelen van de ziektekiemen en gemakkelijk door een andere persoon kunnen worden ingeademd. Gelukkig hebben droogte en zonlicht een kiemdodende werking. Zijn de kiemen echter nog in leven, dan kunnen ze gemakkelijk via de luchtwegen toegang tot het lichaam verkrijgen. Behalve griep, behoren ook tuberculose, mazelen, longontsteking, roodvonk en kinkhoest tot de ziekten die men via de lucht kan oplopen. De verbreiding van deze ziekten is echter in grote mate tegen te gaan door reine persoonlijke gewoonten, zoals het gebruik van een zakdoek wanneer men niest en door niet in het wilde weg te hoesten en te proesten.
Ja, reine gewoonten dragen sterk tot het behoud van de gezondheid bij. Natuurlijk kan het gebeuren dat anderen niet zo attent zijn als wijzelf om de overbrenging van ziekten op hun medemensen te voorkomen. Een christen zal zich echter altijd laten leiden door het beginsel ’zijn naaste lief te hebben als zichzelf’ (Matth. 22:39). Aan de andere kant zijn er ook personen die bijzonder fanatiek op reinheid en hygiëne staan; daarom blijft evenwichtigheid altijd geboden. We kunnen letten op een goede hygiëne, maar het is onmogelijk om een steriele omgeving te scheppen. Jehovah God heeft ons lichaam trouwens van een prachtig afweermechanisme voorzien, dat de meeste invasies van ziektekiemen zonder problemen weet te keren. Toch is het wijs, verstandig en liefdevol voor een redelijke reinheid en hygiëne te zorgen en aldus niet onnodig ziektekiemen rond te strooien.
Aandacht aan reinheid en hygiëne zal veel kunnen voorkomen, maar niet volledig alle ziekten van de aarde kunnen uitbannen. Daarvoor wachten christenen geduldig op Gods nieuwe ordening waarin Jehovah God ziekten en ander leed zal verwijderen. In die tijd zal de volledige vervulling plaatsvinden van de bijbelse belofte dat „niemand die daar woont, zal zeggen: ’Ik ben ziek’” (Jes. 33:24). Dan zal eindelijk ’s mensen strijd om de gezondheid gewonnen zijn.