Moeten we van nog een vogel afscheid nemen?

Door Ontwaakt!-correspondent op de Filippijnen

VRIENDEN van de natuur doet het veel leed wanneer onnadenkende mensen moedwillige slachtingen aanrichten onder het dierenleven. Hier op de Filippijnen zijn wij wellicht dicht bij het moment dat we opnieuw van een vogel afscheid moeten nemen — helaas een zeldzame soort die nergens anders ter wereld wordt aangetroffen.

Onder vogelkenners staat hij officieel bekend als Pithecophaga jefferyi, een naam waarvan de eerste term zoveel betekent als ’aapetend’ daarmee zinspelend op de bijzondere voeding van deze vogel, die vaak levende apen op zijn menu heeft staan. Zijn populaire naam, „apenarend”, verwijst naar ditzelfde kenmerk.

In close-up biedt deze vogel een indrukwekkende aanblik. Een volwassen exemplaar meet van kop tot staart één meter en bezit een vleugelspanwijdte van drie meter. Velen beschouwen de apenarend als het grootste lid van de „arendfamilie” (hoewel de harpij van Zuid-Amerika zwaarder is). Het mannetje van deze vogelsoort bezit een prachtig bruin verenkleed met een geelwitte borst. Het vrouwtje heeft donkerder en glanzender veren en een witte borst.

In de buurt van Mount Apo, de hoogste bergtop van de Filippijnen, bevindt zich een onderzoekcentrum voor de arenden, „Zomerkamp” genaamd. Daar kan men verzorgers de apenarend zien voederen. Wanneer de werkers in de grote gazen omheining een kip, kat of duif werpen schiet de vogel naar beneden en pakt zijn prooi met één poot beet. De scherpe, lancetachtige klauwen van deze arend betekenen een onmiddellijke dood voor elk dier waarop hij zich stort. Een beet in de nek onthoofdt de prooi en spoedig is deze verzwolgen.

Waarom met uitsterven bedreigd?

Nog maar een paar jaar geleden bedroeg het totale aantal exemplaren van dit grote gevleugelde schepsel nog ongeveer honderd. Maar nu schat men het totaalaantal, gebaseerd op waarnemingen in de regenwouden van het eiland Mindanao, op nauwelijks veertig, misschien wel minder. Daarnaast zouden zich enkele exemplaren ophouden in gedeelten van het Sierra Madre-gebergte op het eiland Luzon. Maar die gebieden zijn voor mensen ontoegankelijk.

In de Red Data Sheet, een kwartaaluitgave van de Internationale Unie voor Natuurbehoud, waarin informatie wordt verschaft over de diersoorten die met uitroeiing worden bedreigd, staat de apenarend hoog vermeld als een van de ernstigst bedreigde diersoorten ter wereld. Met een jaarlijkse sterfte die gemiddeld in de 19,6 vogels schijnt te lopen, is de kans niet denkbeeldig dat deze arend binnen twee of drie jaar volledig verdwenen zal zijn.

Waaraan moet zijn achteruitgang worden toegeschreven? Tot op zekere hoogte aan de broedgewoonten van deze vogel zelf, waarvan het vrouwtje gemiddeld maar één ei per jaar legt. De maximale levensduur is veertig jaar. En ze paren alleen wanneer ze niet in gevangenschap vertoeven.

De belangrijkste vijand van deze arend is echter de mens, in de persoon van de onverbeterlijke jager, de vallenzetter, de omkoopbare ambtenaar, de nietsontziende houtveller, en de kainginero, de nomadische boer, die de houtvellers op de voet volgt en het ene stuk grond na het andere kaal brandt en uitput.

De jagers worden door diverse motieven gedreven. De arenden zijn in trek bij dierentuinen en particulieren, terwijl veel mensen ook graag een opgezet exemplaar in de entreehal van hun huis hebben. Bovendien bezorgt de jacht zelf, die veel vaardigheid vereist, iemand aanzien en prestige, alsook veel geld, aangezien de vogel een kolossale prijs oplevert op de wereldmarkt. Vanuit Europa zou men wel bereid zijn één miljoen dollar voor één enkele arend neer te tellen.

Ook de houthakkers dragen een belangrijk deel van de schuld. De Filippijnen verliezen nu jaarlijks 170.000 hectare aan bos, waarvan meer dan de helft (90.000 hectare) op het eiland Mindanao verloren gaat. De ontbossing wordt beschouwd als de belangrijkste oorzaak van het steeds zeldzamer worden van de apenarend.

Krachtsinspanningen voor het behoud van de arend

Naarmate het gevaar voor uitsterven toeneemt, is men stappen gaan ondernemen om deze grote vogel te behouden. Vooral ook omdat velen gaan beseffen dat wat er met het leven van dieren in het wild gebeurt, nauw verband houdt met het welzijn van de mens. „De mensheid klampt zich slechts vast aan een draad van het mysterieuze levensweb op aarde”, aldus een artikel in Reader’s Digest van juni 1975. „De andere vernielen we tot ons eigen nadeel.” Ter illustratie hiervan wees het artikel op de uitroeiing in Europa van de wolf en de lynx, de natuurlijke vijanden van het hert, met als gevolg dat de hertenbevolking toenam en grote schade toebracht aan bossen en akkers. En in Groot-Brittannië leidde een teruggang van het aantal kikkers tot een grote toename van de insektenoverlast.

Op de Filippijnen betekent het behoud van de apenarend het behoud van zijn natuurlijke woongebied, de tropische regenwouden, hetgeen op zijn beurt weer het behoud van de bodem betekent. Het belang hiervan werd krachtig benadrukt in het tijdschrift Expressweek van 17 juni 1976: „Wanneer de berghellingen worden ontdaan van hun bomen, waarvan de wortels de natuurlijke beschermers zijn tegen overstroming van de laaggelegen gebieden, ontstaan er bij regenval in de bergen, woeste waterstromen naar de laaglanden, . . . die aarde en ander vast materiaal meevoeren. Dit proces noemt men erosie; aardverschuivingen zijn er het gevolg van.” Onderzoekers hebben er ook op gewezen dat de ontbossing van de hellingen „de voornaamste oorzaak van de jaarlijkse overstromingen zijn”, waarvan één onlangs vijftig steden op het eiland Luzon onder water zette.

Thans zijn er voor het behoud van deze vogel enige wetten opgesteld, waaronder een verbod op het kappen van hout in de nationale parken, alsmede verbodsbepalingen en andere stringente maatregelen ten aanzien van de jacht en de export van de vogel. Een campagne voor het behoud van de arend, die is georganiseerd door het World Wildlife Fund, heeft onlangs weer nieuwe impulsen gekregen. De campagne omvat een continu programma van onderwijs en informatie via radio, kranten, brochures, posters en ander materiaal.

Het is thans een misdrijf geworden een apenarend te vangen, te bezitten, te doden of te verwonden. Een Reuter-bericht uit Manila luidde: „Filippijnse natuurbeschermers hopen dat een drie-jarenprogramma . . . heeft bijgedragen tot het behoud van de bijna uitgestorven apenarend . . . De functionarissen verklaarden dat er steeds meer nestplaatsen van de vogel worden waargenomen en door park- en wildwachters tegen jagers en stropers worden beschermd.” Bovendien is er geopperd beschermde arendgebieden in te stellen en bepaalde stukken oerwoud exclusief voor de arend en ander wild te reserveren.

Gelukkig voelen steeds meer mensen de verantwoordelijkheid om wildgebieden en wild te behouden. En dank zij de oprechte en ijverige pogingen van al deze individuele personen zal het misschien niet nodig zijn van nog een vogel afscheid te nemen.