De specht — Hakker bij uitnemendheid

TIJDENS uw wandeling door het bos, wordt plotseling de stilte verstoord door een ratelend geluid. Een specht! Daar bestaat geen twijfel over. Waarschijnlijk op zoek naar insekten of insektelarven. Of is hij misschien bezig met het uithakken van een hol voor zijn nest? Ook dat is mogelijk. In vele delen der aarde is het geratel van hardwerkende spechten een bekend geluid, want men vindt deze vogel in alle landen, met uitzondering van de eilanden Madagascar en Australië.

In minder dan drie seconden kan een specht — zijn beitelachtige snavel zo’n vierenveertig maal op het hout van een stam of boomstronk laten neerkomen. Hoe is het mogelijk dat hij daar niet hopeloos duizelig van wordt?

Het antwoord hierop schijnt gezocht te moeten worden in de bouw van zijn kop. Zo is bijvoorbeeld de met vloeistof gevulde ruimte tussen de hersenen en het taaie, buitenste hersenvlies veel smaller dan bij verwante vogels die niet hakken. Ongetwijfeld draagt dit bij tot een demping van de schokgolven die door het slaan en hakken in de vloeistof ontstaan. Bovendien liggen de hersenen opgeborgen in een betrekkelijk dicht maar sponsachtig been, dat ze perfect op hun plaats houdt, en zijn de beenderen tussen de schedel en de snavel met elkaar verbonden door sponsachtig, elastisch weefsel, dat een schokdempende werking bezit. Een schokdempende werking bezitten ook de grote spieren die achter de beide oren over de kop van de vogel lopen en de beweging van de tong verzorgen. Deze spieren omgeven de kop van de specht als een kussen en voorkomen ook de draaiing ervan.

Andere delen van het lichaam van de specht zijn poten, zijn staart en zijn tong — zijn eveneens prachtig op zijn hakwerkzaamheden afgesteld.

Neem de poten bijvoorbeeld. Ze zijn kort en sterk, ideaal geschikt om in verticale positie te klimmen. De klimvoet is uitgerust met vier tenen waarvan de tweede en derde naar voren zijn gericht en de andere twee naar achteren. De vierde teen kan ook naar opzij en naar voren worden gespreid. Aan die tenen zitten scherpe, als klimijzers gebogen klauwen, die zich als een tang om elk uitsteeksel kunnen vastklemmen en de vogel een goed houvast geven op boomstammen, takken, rotswanden en zelfs muren van gebouwen.

Ook de staart levert zijn bijdrage tot het succesvolle bestaan van de specht. Hij verleent de vogel steun wanneer die vol overgave een boom behamert. De twaalf sterke veren waaruit de staart is opgebouwd, liggen dakpansgewijs over elkaar, en tijdens de rui vallen de twee middelste veren pas uit wanneer de andere weer voldoende zijn aangegroeid om hun steunfunctie over te nemen.

De tong is nog een ander opmerkelijk orgaan waarmee de specht is toegerust. Ze zit vast aan een speciaal tongapparaat van been en elastisch weefsel, dat met twee lange beenlussen helemaal over de kop heen loopt. Wanneer bepaalde spieren die lussen aantrekken, bewegen de tongbeenderen en dus ook de tong zich over een fikse afstand naar voren. De groene specht heeft bijvoorbeeld een tong die hij wel tien centimeter buiten zijn snavel kan steken. In en uit de bek schietend, kan die tong, bedekt met een dikke, kleverige slijmlaag, insekten en larven bereiken die diep in houtgangen verborgen zitten. Voorts is bij veel soorten de punt van de tong hoornig en uitgerust met borstels, waarmee gemakkelijk larven zijn te verschalken. Er zijn ook spechten met een lepelachtige tong, aan het eind voorzien van een brede borstelmassa, die uitstekend geschikt is om mieren en termieten ’op te lepelen’. Andere spechten eten, wanneer er weinig insekten zijn, ook vruchten, soms zelfs als hoofdvoedsel, en gebruiken daarbij hun tong om in smalle gaten een voorraad van dit fruit aan te leggen.

Hoe bepaalt een specht of er achter de bast van een boom wel of niet een maaltijd verborgen zit? Gewoonlijk schrijft men dit toe aan zijn scherpe gehoorvermogen. Na de stam te hebben beklopt en een moment te hebben gewacht, kan de vogel wellicht horen op welke plaatsen er insekten zijn opgeschrikt, terwijl hij ongetwijfeld ook in staat is te beluisteren op welke plaatsen het hout massief is en waar het met gangstelsels is doorboord.

Ja, de specht is een hakker bij uitnemendheid, wat hij dankt aan zijn prachtige ontwerp! Misschien dat de inwendige bouw van zijn kop de mens zelfs zal inspireren tot de vervaardiging van nog betere soorten van hoofdbescherming. Voor de specht echter, is zijn uitstekende uitrusting onontbeerlijk voor zijn bestaan.