’Te duur om te sterven’ in Japan?

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN JAPAN

OF U nu hier in Japan woont of elders in de wereld, de dood kent geen aanzien des persoons.

Evenmin wacht hij tot iemand het zich geldelijk kan veroorloven om te sterven. Vaak slaat de dood onverwacht toe en laat de beroofde familieleden dan weinig meer over dan de plaatselijke begrafenisgewoonten te volgen, ongeacht hoeveel de kosten daarvan bedragen.

Hoe zijn die gewoonten en kosten in Japan? Waarschijnlijk zult u het interessant vinden ze te vergelijken met de begrafenisgebruiken in uw eigen omgeving, vooral wanneer u niet met de Japanse wijze van begraven op de hoogte bent. Meestal wordt er van tevoren weinig over de eigen begrafenis of die van een geliefde nagedacht. Het kan daarom nuttig zijn erover te lezen, want allicht dat dit ons stimuleert de mogelijkheden in eigen omgeving te onderzoeken.

Wel, om met de kosten van een Japanse begrafenis te beginnen, die hangen erg af van de status van de familie en de sociale positie van de overledene; ze kunnen minder bedragen dan veertigduizend yen maar ook in de miljoenen yens lopen.a De begrafenisondernemer doet gewoonlijk een kostenvoorstel. Buren en anderen zullen de begrafenis bijwonen en er naderhand over spreken, zodat de sociale druk om voor een „goede” uitvaart te zorgen, erg groot is.

De begrafenisondernemer

In sommige streken van Japan bestaan nog steeds oude gewoonten. Eén daarvan is dat de mensen uit één woonblok alle regelingen voor een begrafenis treffen. In steden is het echter meer de gewoonte geworden alles aan de begrafenisondernemer over te laten; die verschaft de kist en draagbaar en (bij boeddhisten) het altaar, regelt eventueel de plaats van de begrafenisdienst, de aankoop van een stukje grond voor een graf, de auto’s naar en van het crematorium en, als men wil, ook de bloemen. Tevens kan men zijn hulp inroepen bij het uitzoeken van een geschikte grafsteen of een huisaltaar (wanneer het een boeddhistisch gezin betreft dat dit nog niet heeft).

De meeste ondernemers staan ingeschreven bij het ministerie van internationale handel en industrie, maar dat is niet verplicht. In een folder van een geregistreerde ondernemer stonden twee soorten begrafenisaltaren, -kisten en bijkomende accessoires aangeprezen. De „A”-set kwam neer op 200.000 yen en het „B”-totaal op ongeveer de helft van de prijs. Van alle accessoires blijven na de begrafenis slechts drie tastbare voorwerpen over: een register met daarin de namen van de begrafenisbezoekers, een stenen gedenkplaat met de postume naam van de overledene en een urn plus houten kistje voor het bewaren van de as.

Natuurlijk behoeft men zich niet te beperken tot de prijzen die in de folders staan vermeld. Sommigen zijn wellicht van mening dat de familiestatus of de sociale positie van de overledene om iets duurders vraagt. Een gewone kist van Filippijns mahonie met fineer van paulownia komt neer op 20.000 yen; neemt men echter een houtsoort als cypres, dan betaalt men wel 200.000 yen.

Het aantal privé-begrafenisondernemingen neemt steeds meer toe en elk berekent zijn eigen prijs, Zij kennen geen afbetalingsmogelijkheid zoals hun geregistreerde collega’s, en hun aanvangssom ligt rond de 300.000 yen. Bij een recente begrafenis bedroeg het honorarium van zo’n ondernemer reeds 2.000.000 yen.

Begrafenisdienst — waar?

Voor zowel boeddhist, sjintoïst of „christen” is de gewone plaats voor de begrafenisceremonie het huis van de overledene. Mensen die in kleine appartementen wonen, voelen zich soms verplicht een grotere ruimte te huren, en dat kan heel gemakkelijk; sommigen huren zelfs op grond van voorkeur of omdat ze een groot aantal mensen verwachten, een vertrek in een tempel. Eén gezin betaalde daar onlangs 6.000.000 yen voor omdat ze een beroemde tempel hadden uitgekozen. Ook tentoonstellingsruimten en gymnastieklokalen worden veel gebruikt, vooral bij grote begrafenissen.

Nachtwake bij de dode

Op de avond van de stervensdag of ’s avonds vóór de begrafenis komen de naaste familieleden, nauwe verwanten en intieme kennissen bij elkaar om ’s nachts bij de dode te waken. In het oude Japan deed men dit een week lang. In die tijd werd er veel gefeest en gedanst in de hoop dat de ziel van de overledene zou terugkeren. Dezelfde gedachte school ook achter het nog tot voor kort bestaande gebruik, om op het dak van het huis van de overledene te klimmen en dan luid zijn naam te roepen.

De begrafenis vond ’s nachts plaats. En men kan zich voorstellen hoe zo’n stoet in het duister van de nacht een lugubere aanblik moet hebben geboden; langzaam werd de lange weg van de woningen naar het berggraf afgelegd, bijgelicht door het flauwe schijnsel van enkele meegevoerde lantarens, en onder het eentonige gezang van een boeddhistische priester die ook twee kleine belletjes luidde. Thans vinden de begrafenissen overdag plaats en heeft in de stad de processie de vorm aangenomen van een autorit naar het crematorium. Alleen de wake bij de dode is gebleven, maar dan slechts voor één nacht.

De begrafenisdienst

Hebt u één boeddhistische begrafenisdienst meegemaakt, dan weet u hoe ze bijna allemaal verlopen. In het vertrek staat een altaar met een foto van de overledene erop. De kist is opgesteld achter het altaar, en ervoor staan de wierookhouder en -brander.

De leden van de naaste familie, de andere verwanten en vervolgens vrienden en bekenden bewijzen allen op hun beurt de laatste eer. Op grote begrafenissen wordt een lijst met namen samengesteld en hardop voorgelezen, zodat dit deel van de dienst zonder problemen kan verlopen. Wat wordt er van een begrafenisbezoeker verwacht? Met een rozenkrans in zijn linkerhand buigt hij eerst in de richting van de aanwezige priesters en leden van de naaste familie. Dan keert hij zich naar het altaar en maakt een buiging in de richting van het portret van de overledene. Dichterbij komend, neemt hij dan wat van de wierook uit de houder en laat dit in de brander vallen. Ten slotte plaatst hij beide handen in de zijde en neemt met een laatste buiging afscheid van de overledene.

Dit deel van de dienst vindt vaak plaats tussen het soetra-zingen van één of meer priesters. Dezen ontvangen voor hun aandeel aan de dienst een geldelijke bijdrage, die sterk afhangt van de tempel waar de dienst gehouden wordt, van hun rang en van hun sekte. Bij twee recente diensten ontving de ene priester 10.000 yen en de ander 500.000 yen. Zelfs de religieuze kant van een begrafenisdienst kan dus in de papieren gaan lopen.

Crematie of begraven

Aan het eind van een begrafenisdienst wordt de kist op een verhoogde draagbaar geplaatst en weggenomen voor de crematie, in heel enkele gevallen ook voor een rechtstreekse begrafenis. Maar zelfs wanneer iemand is gecremeerd, worden zijn resten toch bijgezet in een graf, dat dan echter niet zo groot hoeft te zijn.

Hoeveel kost een graf? Grond is in Japan schaars en duur. Een stukje van 90 bij 90 centimeter, veelal de normale grootte, loopt al gauw in de 200.000 yen. En dan is men er nog niet, want meestal moet er nog een steen op het graf, die afhankelijk van vorm, grootte, steensoort en afwerking tussen de 200.000 en 800.000 yen zal kosten. Het gewoonste type heeft vier vierkante zijden en een top in de vorm van een rechthoekig prisma met de familienaam voorop gegraveerd en de postume naam op de zijkant.

Een postume naam

„Een postume naam?” zult u zich waarschijnlijk afvragen. Ja, dat is een naam die iemand krijgt nadat hij gestorven is. Het is de gewoonte dat een boeddhistische priester deze zogenaamde kaimyo verleent. Een gewoonte die overigens erg duur is en soms wel in de tienduizend of miljoen yen loopt. De prijs hangt af van de sekte en rang van de priester en de Chinese karakters waarmee de naam op een gedenksteen — afkomstig van de begrafenisondernemer — wordt gegraveerd. De naam wordt verondersteld de overledene in de andere wereld tot voordeel te strekken, hoewel er bij steeds meer mensen twijfels gaan rijzen of zo’n kostbare gewoonte nu wel nodig is.

Bij degenen die deze gewoonte in acht nemen, wordt het speciale stuk steen met de postume naam in de Butsudan geplaatst. Wat is dat? Een boeddhistisch huisaltaar, dat ook erg duur kan zijn. Hoewel een gemiddelde Butsudan 300.000 yen kost, kan de prijs wel oplopen tot dertig miljoen yen. In de dagen voordat dit draagbare huisaltaar zijn intrede deed, werd een van de huiskamers tot plaats van aanbidding ingericht. Men noemde haar de tokonoma. Veel huizen hebben nog steeds een tokonoma, maar deze ingebouwde alkoof, die vaak de helft of meer van een muur in beslag neemt, wordt nu hoofdzakelijk voor het aanbrengen van eenvoudige bloemversieringen gebruikt.

Na van al die kosten te hebben vernomen, zult u waarschijnlijk niet graag meer in de schoenen van een Japans gezin willen staan. Hun financiële last wordt echter uitgesmeerd over anderen. Daar is althans de traditie op ingericht, die voorschrijft dat de begrafenisbezoekers een geldgift schenken, een koden genaamd, wat letterlijk „wierookoffer” betekent.

Buiten het gebouw waar de begrafenis wordt gehouden, heeft men een kleine tent en tafel geplaatst waar een receptioniste de koden in ontvangst neemt. Later wordt een gedeelte van dit geld gebruikt om een geschenk voor de gever te kopen als blijk van erkentelijkheid, waarna het resterende zal worden gebruikt om een gedeelte van de begrafeniskosten te dekken. Bij ontvangst van de koden wordt ook het register of de condoleantielijst opgesteld.

Minder dure begrafenissen

Geregistreerde begrafenisondernemers krijgen soms het verzoek de begrafenis te verzorgen van iemand die bijstand genoot. Voor zo’n persoon betaalt de regering een eenheidsprijs van 51.700 yen. Zoals u zich kunt voorstellen, is daar slechts een eenvoudige begrafenis van te houden, die niettemin met alle waardigheid plaatsvindt en de bedroefde familie niet met schuld achterlaat.

Ook de begrafenissen van de christelijke getuigen van Jehovah zijn in de regel veel minder kostbaar dan de traditionele boeddhistische begrafenissen, hetgeen kan worden teruggevoerd op hun begrip van de bijbelse leer omtrent de doden, gecombineerd met de bescheidenheid en redelijkheid die door de bijbel wordt aangemoedigd. Neem bijvoorbeeld een recente begrafenis in een van de Koninkrijkszalen van Jehovah’s Getuigen.

De ondernemer werd slechts gevraagd een kist en auto te verschaffen om het lichaam naar het crematorium te vervoeren. En hoewel de meeste boeddhisten die een overleden familielid laten cremeren en begraven, een stenen gedenkteken op het graf laten plaatsen, was het betreffende christelijke gezin in dit geval van mening dat dat niet nodig was. Zij beseften dat iemands positie voor zijn Schepper het allerbelangrijkste is. Want Deze zal degenen die door Christus’ losprijs zijn losgekocht, te zijner tijd uit de doden opwekken. Een extra reden was bovendien dat het gezin toch geen jaarlijkse religieuze pelgrimstocht naar het graf zou maken, zoals de boeddhisten doen.

„Maar was er nog een begrafenisdienst?” is misschien uw vraag. Ja, na de crematie werd op een tijd die de meerderheid schikte, een begrafenislezing in de Koninkrijkszaal gehouden, zonder kostbaar altaar, foto of wierook voor aanbidding. Evenmin bestond er de noodzaak een koden van de bezoekers te ontvangen. De bedienaar die de lezing hield over de christelijke hoop op de opstanding verlangde geen betaling voor zijn diensten, en leden van de gemeente zorgden anoniem voor de prachtige bloemen op het podium. Veel boeddhistische verwanten en kennissen spraken hun waardering uit over de eenvoudige ceremonie, die na een lied over de opstandingshoop werd besloten met een gebed tot Degene die in staat is de doden op te wekken.

Een gedachte ter overweging

Onze korte beschouwing van een traditionele boeddhistische begrafenis, heeft wel laten zien waarom het voor veel personen in Japan inderdaad bijna te duur is om begraven te worden. Niettemin is ook wel gebleken dat niet alle onkosten in verband met een begrafenis noodzakelijk zijn. Nog steeds is de dood ’een deel van het leven’. Wanneer familieleden echter beslissingen treffen in overeenstemming met wat werkelijk noodzakelijk is en niet alleen de traditie volgen, hoeven zij naast hun verdriet niet ook nog de last van een grote geldelijke schuld te dragen.

[Voetnoten]