Overstromingen in Brazilië — Waardoor zo catastrofaal?

Door Ontwaakt!-correspondent in Brazilië

„DE ERGSTE catastrofe die ooit Brazilië trof.” Met deze duidelijke en rechtstreekse woorden beschreef een Braziliaanse overheidsfunctionaris de verwoestende overstromingen waardoor zijn land in de maand maart van dit jaar werd geteisterd.

Zelfs de meest dramatische beschrijving zou trouwens nog slechts een zwakke afschildering bieden van hetgeen er in werkelijkheid plaatsvond. Alleen een blik op het gelaat van de overlevenden gaf iemand enig idee van de omvang van de ramp. Deze mensen — bewoners van op zijn minst een twaalftal Braziliaanse staten, van Rio Grande do Sul in het zuiden tot Pará in het noorden — zagen met hun eigen ogen wat aanhoudende regens en ziedende waterstromen kunnen aanrichten.

De laatste officiële schatting van het aantal doden zal uiteindelijk misschien wel de duizend personen overschrijden. Niemand weet echter met zekerheid hoeveel mensen er precies zijn omgekomen; de lichamen van een onbekend aantal personen liggen in de rivierbeddingen begraven onder dikke lagen modder en slib, of zijn weggespoeld naar open zee. Wel zeker is echter dat meer dan 300.000 mensen uit hun huizen zijn verdreven.

De landbouw, een van de hoekstenen van de Braziliaanse economie, heeft ernstig van de overstromingen te lijden gehad. Schattingen uit de staat Mato Grosso, die spreken over een mogelijk verlies van 500.000 stuks vee, een vijfde van de hele veestapel in deze staat, gaan het voorstellingsvermogen bijna te boven. In de staat Rio Grande do Norte is de landbouwschade berekend op vijf miljoen cruzeiros,a een verlies dat hoofdzakelijk op rekening geschreven moet worden van de schade die aan de maïs- en bonenoogst is toegebracht. Uitgestrekte rijstplantages gingen verloren in de staat Maranhao.

Tubarao het ergst getroffen

Over het geheel genomen, werd echter de grootste schade aangericht in de zuidelijke staat Santa Catarina, en wel voornamelijk in Tubarao, eens een plaats met 70.000 inwoners. Naar men weet hebben in het gebied van Tubarao zo’n 200 mensen de dood gevonden, geraakten 45.000 personen dakloos en liep de schade naar schatting in de 500.000.000 cruzeiros.

Deze stad, gelegen aan de oevers van de rivier de Tubarao, die op sommige plaatsen waar hij door de stad snijdt een breedte van 130 meter bereikt en oevers bezit welke ruim twee meter hoger liggen dan het grootste deel van de bebouwde kom — deze stad was in maart het toneel van een afschuwelijke overstromingsramp. Op woensdag 20 maart begon het. Na een lange droge periode goot het plotseling van de regen. Enkele dagen later waren bewoners van de lager gelegen delen van de stad reeds gedwongen naar hogere woonwijken te verhuizen. Maar daarmee leek het leed ook wel geleden. Zondagmorgen, 24 maart, nam het water weer wat af en de mensen konden naar hun huizen terugkeren om daar met schoonmaakwerkzaamheden te beginnen — totdat plotseling die avond op verschillende plaatsen water over de rivieroevers begon te lopen.

Weldra gingen huizen massaal ten onder in een woedende waterstroom die — op tal van plaatsen wel 500 meter breed — met een ongekende snelheid door de straten spoelde, en alles — bomen, voertuigen, meubilair en modder — op zijn pad meevoerde. Tegen middernacht had de rivier haar hoogste stand sinds mensenheugenis bereikt — zo’n twaalf meter boven haar normale peil. Bruggen waren niet te overgaan of werden van hun fundamenten gewrongen. Ondertussen bleef het maar regenen, tot 95 percent van de stad was veranderd in een moeras. De totale regenval (2050 millimeter in vier dagen), was waarschijnlijk de zwaarste die ooit in Brazilië werd geregistreerd.

Wezenloos en verbijsterd zwierven tal van overlevenden over de resten van wat eens een drukke stad was, niet wetend waarom zij liepen of waarnaar zij zochten: vermiste familieleden, een verwoest huis, of een klein rantsoen voedsel en mineraalwater. Eindeloos lange rijen stonden bij de voedsel-uitdeelplaatsen. Een angstaanjagende stank woei hen van alle kanten tegemoet. De doden werden begraven in massagraven uit angst voor het uitbreken van een epidemie.

Commentaar in de O Estado: „Er was nog maar weinig voor nodig geweest om Tubarao volledig van de kaart te vegen.” Er ontstond een massale exodus van mensen uit Tubarao, een stad die, zo was de algemene gedachte, tien jaar in haar ontwikkeling was teruggeworpen. De vraag die velen stelden, was: Overstromingen zijn voor Brazilië niet nieuw — maar waardoor waren deze zo catastrofaal? Daarvoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen.

Waardoor zo ernstig?

Natuurlijk waren de geweldige watermassa’s die de verwoestingen aanrichtten, het rechtstreekse gevolg van de bijna een week durende omvangrijke regenval. Die regenval was echter slechts een duidelijk waarneembare factor in een hele keten van rampzalige gebeurtenissen. Aardverschuivingen gaven het water een andere loop; kleine twee meter brede stroompjes werden plotseling heftig kolkende rivieren van soms meer dan dertig meter breed. Bovendien stond er aan de Atlantische kust een krachtige oostenwind en was er net een bijzonder hoge vloed, waardoor het water niet makkelijk naar de zee kon afvloeien en zich landinwaarts ophoopte.

Maar hoe verrassend het ook mag lijken, water en wind vormden slechts een gedeeltelijke oorzaak van de ramp. De mens is in belangrijke mate medeschuldig geweest aan de ontzagwekkende schade die de maart-overstromingen aanrichtten.

Natuurlijk was zijn schuld in bepaalde opzichten slechts van bijkomstige aard. De bruggen die hij bijvoorbeeld gebouwd had om het transport over de rivieren te vergemakkelijken, droegen soms ernstig bij tot het overstromingsprobleem. Tonnen modder en afval, opgestuwd door het water, zetten zich vast op de pijlers, in zulke hoeveelheden dat de vrije doorstroming van het water werd belemmerd. Ten slotte werd dan de druk op zulke bruggen te groot, zodat ze los sloegen. Met welke gevolgen? Een zestig meter lange, houten brug werd over een afstand van dertig kilometer door het water meegevoerd, alles op zijn pad als een reusachtige zeis wegmaaiend!

Was deze bruggenramp slechts indirect aan de mens te wijten — ’s mensen zorgeloosheid is ook van rechtstreekse invloed op de waterramp geweest. Hoe? De O Estado de Sao Paulo antwoordt ons: „De hoofdoorzaak van de overstromingen . . . was onoordeelkundige ontbossing.” Een uitspraak van gelijke strekking werd opgetekend uit de mond van professor Piquet Carneiro, ex-voorzitter van de Braziliaanse Stichting voor Natuurbehoud, die opmerkte dat de overstromingsramp al enkele jaren door ecologen was voorzien, met het oog op de onbeteugelde ontginning van de Braziliaanse wouden.

Bomen vormen een natuurlijke barrière tegen regen en voorkomen regenrampen door erosie en aardverschuivingen tegen te gaan. Eens was Brazilië bedekt met dichte tropische wouden. Maar thans gaan er elke dag letterlijk miljoenen bomen voor de bijl, zonder dat daarbij veel meer dan een derde door jonge aanplant vervangen wordt.

Het wegsnoeien van grote stukken bos wordt als noodzakelijk voor de menselijke „vooruitgang” beschouwd. Langs de grote autowegen, die thans het Amazonegebied doorsnijden, zijn duizenden pioniers dit oerwoudgebied binnengedrongen — van wie een groot aantal totaal onbekend is met methoden die gericht zijn op bosbehoud. Wegens het op grote schaal verwijderen van bomen, zijn in sommige delen van het land diepe ravijnen ontstaan. Steden liggen nu op plaatsen waar eens bos was, terwijl ook plantages met koffie en soyabonen steeds meer land opslokken.

Daarom, zo zeggen tal van autoriteiten, waren de recente overstromingen niet meer dan een boemerangeffect. De mens heeft niet voldoende vooruitgezien en dat slaat nu op hem terug — daardoor ook dat de overstromingen zo catastrofaal waren. En nog erger rampen liggen misschien in het verschiet. José Lutzemberger, voorzitter van het Genootschap voor de Milieubescherming van Rio Grande do Sul, voorspelt: „De ramp die Tubarao trof, is slechts een voorteken van wat nog gaat komen; in de voor ons liggende jaren zullen nog grotere onheilen toeslaan. Waarschijnlijk ervaren we reeds de eerste klimaatsveranderingen ten gevolge van de vernielingen die de mens over de hele aarde aanricht.”

Vooralsnog zijn de overlevenden echter blij dat de overstromingen niet ernstiger waren dan ze al bleken. Ja, dank zij de heldenmoed en samenwerking van vele inwoners van Tubarao kon een grotere ramp worden voorkomen.

Het had erger kunnen zijn

Die zondagavond, 24 maart, toen het water begon te stijgen, klonk er een wanhopig en akelig gekerm van autotoeters en het doordringende gegil van de fluit van de stoomtrein. De slapende stad móest wakker worden. Deze actie heeft naar men gelooft heel wat mensenlevens gered. Bussen die naar hoger gelegen plekken reden, pikten rennende vluchtelingen op en spaarden zo naar schatting het leven van 400 personen. Daarna hebben de bussen deze zelfde mensen nog bijna een week lang als onderkomen gediend. Zes helikopters redden ongeveer 6000 slachtoffers van de daken van huizen. Militairen en mensen van de gemeentelijke dienst hebben 24 uur achtereen, zonder een ogenblik te rusten, gewerkt om de ergst getroffen gezinnen naar veiliger oorden te brengen.

Diverse Braziliaanse instellingen voorzagen 20.000 personen nog weken na de waterramp van voedsel en kleding. Elke dag kwam er zo’n veertig ton voedsel aan. Het Internationale Rode Kruis zond vanuit Duitsland 500 tenten.

Alle achtendertig leden van de gemeente van Jehovah’s getuigen in Tubarao overleefden de overstroming, ofschoon velen zware materiële verliezen leden. Een kringopziener zei over de Getuigen dat zij „zelfs met de dood voor ogen, niet de moed verloren”. De presiderende opziener van de gemeente, Valdomiro Cardoso, vertelt over zijn inspanningen om de lijdenden te helpen: „Na mijn gezin in een nabijgelegen gebouw te hebben ondergebracht, ging ik terug om andere mensen uit het gevaar te redden. Het water steeg snel en de stroom was erg sterk. De wereldse mensen om ons heen waren verbijsterd, maar wat ons betreft, wij stelden door middel van het gebed ons vertrouwen in Jehovah, en trachtten hen te troosten met de hoop op de zegeningen van het nabije Koninkrijk.”

Getuigen van het nabijgelegen Florianópolis behoorden tot de eersten die Tubarao met voedsel, kleding, water en medicijnen bereikten. Snel werd er een hulpprogramma op touw gezet, door middel waarvan de Getuigen en andere personen in het gebied hulp ontvingen van diverse omliggende gemeenten, alsmede van het bijkantoor van het Wachttorengenootschap in Sao Paulo.

Herstel

De bevolking van Santa Catarina heeft de hoop niet verloren. Met de leuze: „Het zuiden leeft nog”, is ze gestimuleerd het herstel ter hand te nemen. Vrachtauto’s en machines werden aangevoerd om de stad te ontdoen van vuil, puin en stinkende modder, terwijl de staat en de federale regering honderden miljoenen cruzeiros hebben uitgetrokken voor het herstel van huizen, wegen, landbouwgronden en fabrieken.

De bewoners van de getroffen streken zien uit naar het moment dat alles weer volledig zal functioneren, maar zijn thans ook zeer goed doordrongen van het feit dat de mens en niet slechts de natuur grotendeels verantwoordelijk is geweest voor de recente catastrofe die hun land heeft getroffen. Zij zijn tot het inzicht gekomen dat de mens kennelijk nog veel moet leren om in vrede met zijn natuurlijke omgeving te kunnen leven.

[Voetnoten]

[Kaart op blz. 24]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

TUBARÃO