Evolutie en religie — Een nog niet geëindigd debat

DE MEESTE mensen zijn wel enigszins bekend met een debat dat honderd jaar geleden begon en zich tot nu toe heeft voortgezet. Het strijdpunt was en is: Hoe is de mens op aarde gekomen? Als een speciale schepping van God, zoals in de bijbel staat? Of is de mens geëvolueerd uit de lagere schepping? Denk nu niet dat dit in de jaren zeventig van de twintigste eeuw een opgeloste zaak is. Krachtige en zelfs heftige taal is nog steeds van beide kanten te horen bij dit nog steeds voortdurende debat.

Duizenden weten echter niet meer aan de argumenten van welke kant zij nu de meeste waarde moeten hechten. En dit is niet verwonderlijk. Immers heel wat deelnemers aan het debat hebben hen danig in de war gebracht. Hoe?

Wel, de doorsnee-burger verwacht dat wetenschapsmensen in evolutie geloven en de meesten, ofschoon niet allen, doen dat ook inderdaad. De meeste mensen verwachten echter ook dat religieuze leiders zullen geloven in het feit dat God de mens geschapen heeft, zoals de bijbel leert. Maar dat is in toenemende mate niet het geval.

Natuurlijk zullen niet alle geestelijken openlijk evolutie voorstaan of ervoor uitkomen dat zij het ermee eens zijn. Een groot percentage tracht de kwestie via een „tussenweg” te benaderen. Zij verwerpen evolutie niet als iets verkeerds, maar stellen zich evenmin positief achter de bijbel. Velen trachten het te doen voorkomen dat de evolutie en het bijbelse scheppingsverslag met elkaar te verenigen zijn en beide, tot op bepaalde hoogte, juist zijn.

Voor kerk- en synagogeleden zijn dergelijke redeneringen moeilijk te volgen. Immers, zij hebben gedeelten uit het bijbelboek Genesis gelezen (of horen voorlezen) waarin naar voren komt dat de mens een afzonderlijke schepping van God is, een schepsel dat ’naar zijn soort’ voortbrengt, terwijl de evolutie daarentegen beweert dat de mens is voortgekomen uit een lagere „soort”, een dierlijke soort. De bijbel geeft tevens aan dat het ongeveer 6000 jaar geleden is geweest dat de mens door God is geschapen. Volgens de evolutie verscheen de mens echter meer dan een miljoen jaar geleden, na het verstrijken van reeds miljoenen jaren evolutie.

De meeste mensen zien wel in dat deze ideeën lijnrecht met elkaar in strijd zijn. Beide kunnen onmogelijk tegelijkertijd goed zijn. Begrijpelijkerwijs verwachten zij dus dat de deelnemers aan het evolutiedebat een duidelijk standpunt vóór of tegen de ene of de andere zienswijze innemen — vóór afzonderlijke schepping zoals in de bijbel wordt geleerd, of vóór evolutie.

Het is niet zozeer het doel van dit artikel om wetenschappelijke gegevens te verstrekken ten gunste van evolutie of schepping, als wel om onze lezers er een idee van te geven hoezeer de evolutieleer bij allerlei religieuze organisaties ingang heeft gevonden. Met die kennis zal men beter kunnen begrijpen waarom zoveel mensen, zelfs zij die er een religieuze zienswijze op na beweren te houden, geen duidelijke mening omtrent het onderwerp hebben.

Wat zijn zoal de uitspraken van religieuze voorgangers in dit debat?

Enige protestantse zienswijzen

Veel protestanten hebben tot hun ontzetting moeten constateren dat hun geestelijke leiders zich in steeds groteren getale aan de evolutionaire kant scharen. Zo verklaarde bijvoorbeeld de Anglicaanse deken van de Grace Kathedraal in San Francisco:

„Dat bijbelse mythe-verhaal is slechts een van de vele die inderdaad door primitieve religies werden ontwikkeld. Meer dan 100 jaar geleden begon de moderne wetenschap door middel van wetenschappelijk onderzoek met de ontmanteling van de bovenbouw dezer mythisch-religieuze verhalen over de oorsprong, en wel die van het Genesis-verhaal in het bijzonder. Hiermee kan wel gezegd worden dat de natuurwetenschap een onschatbare dienst heeft bewezen aan de bijbelwetenschap.”

De zienswijze van deze deken wordt bijna volledig gedeeld door W. H. Amos, leraar aan de Anglicaanse St. Andrews-school in Middletown (Delaware) die zei: „De draagwijdte van de hele evolutionaire ontwikkeling van de mens (en van alle leven) is zowel overweldigend als nederig stemmend, en in geen enkel opzicht in strijd met onze religieuze overtuiging.”

Verbazing wekt eveneens het standpunt dat E. M. Howse, voormalig synodevoorzitter van de Canadese United Church, in deze kwestie inneemt. Zijn kerkleden zouden mogen verwachten dat hij de God van Genesis de eer zou geven voor de wonderen van de schepping. Maar wat schrijft hij? „De verbazingwekkende processen van de evolutie hebben in een miljard jaar wonderen teweeggebracht.” Iets soortgelijks was afkomstig uit de mond van R. Essex, baptistenpredikant aan de universiteit van Toronto, die verklaarde: „Dat hele verhaal van Adam en Eva, daar sta ik niet meer achter.” En zo zijn er nog vele en vele protestantse geestelijken meer die zich in het debat aan de evolutionaire kant hebben geschaard.

Evolutie en katholieken

Ook bepaalde rooms-katholieken zijn sterke voorstanders geworden van de evolutieleer, daarmee vele katholieken in het onzekere latend met betrekking tot wat zij ten aanzien van deze zaak moeten geloven. Een prominente jezuïet die evolutie leerde, was Teilhard de Chardin, wiens evolutionaire denkbeelden ook na zijn overlijden in 1955 een grote invloed op de kerk zijn blijven uitoefenen. Het jezuïtische weekblad America ging in zijn uitgave van 15 december 1973 zelfs zover om te spreken over Teilhards „inspirerende visioen” waarin het Godsidee „wordt geopenbaard . . . als het bekronende resultaat van natuurlijke evolutionaire processen”.

De Vrije Katholieke Kerk heeft in Teilhards evolutionaire ideeën een dankbare basis gezien voor veel van haar leerstellingen. Maar tot welke conclusie heeft dit geleid? De „weleerwaarde” Christopher Francis schreef onlangs in The Oregonian: „Onzes inziens is Jezus Christus het voortbrengsel van een evolutionair proces . . . Wij beschouwen hem niet als de verlosser.”

Het zijn echter niet alleen de „christelijke” religies die in gebreke blijven het bijbelse scheppingsverslag te ondersteunen.

Hoe staat het met de joden?

Een joodse rabbijn, Amiel Wohl, van de Bʼnai Israël-gemeente in Sacramento, Californië, verscheen in 1972 voor de Onderwijsraad van die staat in verband met de inhoud van bepaalde schoolboeken. Kwam hij positief op voor de verdediging van het scheppingsverslag in Genesis? Neen. In zijn verklaring heeft hij het onder meer over „het verhaal van Adam en Eva” en „andere bijbelse vertellingen”.

Wanneer u joods bent, zal zo’n verklaring u misschien verrassen. Nochtans is ze nauwelijks in strijd met het standpunt dat inzake deze kwestie door een onlangs uitgegeven joodse encyclopedie wordt ingenomen, namelijk de Engelse Encyclopædia Judaica. In het artikel over evolutie spreekt ook deze encyclopedie zich niet duidelijk voor het bijbelse scheppingsverslag uit.

Zijn zulke verklaringen ten gunste van evolutie slechts afkomstig van religieuze leiders die behoren tot de „hoofdreligies”? Neen, ook de leden van niet zulke belangrijke kerkgenootschappen komen in toenemende mate tot de ontdekking dat hun leiders en vooraanstaande leden van hun organisaties niet altijd zo positief achter het scheppingsverslag staan.

Wat valt er te zeggen over de Mormonen en evolutie?

Als een illustratief voorbeeld moge de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der laatste dagen dienen, waarvan de leden vaak beter bekend staan als de Mormonen. Voor een beter begrip van het standpunt dat veel mormonen momenteel met betrekking tot de evolutiekwestie innemen, is het nuttig nog even in het kort aandacht te schenken aan de zienswijze die hun eerste president, Brigham Young, erop na hield. Was deze in de negentiende eeuw levende president iemand die het duidelijk eens was met het bijbelse scheppingsverslag? Wij lezen in de Journal of Discourses:

„Wat het bijbelse scheppingsverslag betreft, we zouden daar dit over kunnen zeggen dat de Heer het aan Mozes gegeven heeft, of liever dat Mozes de geschiedenis en tradities van de traditionele overleveringen van de vaders ontving, en hieruit haalde wat hij noodzakelijk achtte, waarna dat verslag van generatie op generatie is overgedragen, tot wij het ontvingen, zonder te weten of het juist of niet juist is.” — (14:115-16), 1871.

Uit deze verklaring blijkt duidelijk dat er in de mormoonse leer geen eenduidig standpunt is ingenomen betreffende de waarde van de bijbel in verband met deze kwestie, zodat het dan ook begrijpelijk is dat mormonen die thans uit hoofde van hun beroep op de een of andere wijze met evolutie te maken hebben, deze theorie op zijn minst in de een of andere vorm ondersteunen.

De mormoon W. L. Stokes vormt hier een voorbeeld van. Als hoogleraar in de geologie aan de universiteit van Utah, zei hij dat hij de bijbel „in hoge ere” hield. Maar in de 1973-uitgave van zijn leerboek Essentials of Earth History staat te lezen: „Een eeuw van onderzoek moge dan al een groot aantal zwakheden in de theorie van Darwin hebben aangetoond, het centrale idee dat natuurlijke selectie het leidende beginsel bij de evolutie is, is nog even krachtig als ooit”

Een mormoonse bioloog aan het American River College in Californië, G. L. Moore, is een soortgelijke mening toegedaan:

„Ik geloof tot op zekere hoogte in organische evolutie. De ontwikkeling van atomen tot eenvoudige levensvormen, zoals die thans in belangrijke verhandelingen wordt voorgesteld, is heel logisch van aard. . . . Het precieze mechanisme (de stappen) is natuurlijk nog vatbaar voor enige discussie, maar ook de vraag in hoeverre dit soort van evolutie werkzaam is geweest bij de ontwikkeling van de verschillende levensvormen, vormt voor mijn persoonlijke geloofsovertuiging geen enkel probleem. Ook de andere bewijzen voor evolutie zijn buitengewoon sterk en ik ben er zeer content mee . . . Mijns inziens geschiedt evolutie momenteel door middel van natuurlijke selectie.”

D. E. Jeffrey, assistent-hoogleraar in de zoölogie aan de onder mormoons bestuur staande Brigham Young-universiteit in Utah, stelt het heel krachtig: „Of de soorten evolueren, is niet langer een open vraag; hier is allang een bevestigend antwoord op gegeven.”

Ja, zowel in het katholicisme als in het protestantisme en judaïsme zijn de religieuze leiders en vooraanstaande leden van hun diverse kudden nog maar weinig positief als het gaat om steun aan de bijbel in dit nog altijd voortdurende debat. Vanwege hun verdeelde standpunt, verkeert een groot aantal van hun religieuze volgelingen in verwarring, onzeker als zij zijn in verband met wat zij nu van de evolutie moeten geloven.

Wat is uw zienswijze? Kunt u precies duidelijk maken waarom u in het een of het ander gelooft: in evolutie of het bijbelse scheppingsverslag? Mocht er bij u enige onzekerheid bestaan met betrekking tot wat u in verband hiermee gelooft, zou de oorzaak dan misschien gelegen kunnen zijn in het weifelende standpunt dat door uw predikant, priester of rabbijn ten aanzien van deze kwestie wordt ingenomen? Wat gelooft hij? De enige manier om daar achter te komen, is door het hem zelf te vragen.