Waarom er hoop is ontstaan op een „tijdperk van vrede”

ER VINDEN in onze tijd vreemde gebeurtenissen plaats en de ware betekenis hiervan gaat veel dieper dan zo op het eerste gezicht lijkt.

Ongetwijfeld bent u op de hoogte van de verbazingwekkende reeks wereldveranderingen die zich binnen de korte spanne tijds van minder dan een jaar hebben voltrokken. Onder andere deze:

● Communistisch China — dat meer dan een vijfde van de totale aardbevolking beheerst — heeft eindelijk, na tweeëntwintig jaar, het lidmaatschap van de Organisatie der Verenigde Naties verkregen. Pas in 1971 is het een van de vijf permanente leden van de V.N.-Veiligheidsraad geworden.

● In februari 1972 reisde voor de eerste maal in de geschiedenis een president van de V.S. naar het vasteland van China. Het was een „reis voor de vrede”. De barrières op het gebied van handel, reismogelijkheden en communicatie, welke deze landen tientallen jaren gescheiden hielden, beginnen langzaam aan te verdwijnen.

● Er werd een beslissend vier-mogendheden-akkoord getekend teneinde vrijere en nauwere verbintenissen tot stand te brengen tussen Oost- en West-Duitsland, die al sinds het eind van de Tweede Wereldoorlog verdeeld zijn.

● In mei 1972 werd op een topconferentie te Moskou door de leiders van de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten een reeks van akkoorden getekend. Deze hielden onder meer in:

Een gezamenlijke V.S.-Sovjet ruimtevlucht in 1975.

Wederzijdse uitwisseling van wetenschappelijke en technologische gegevens.

Samenwerking bij het oplossen van problemen op het terrein van de geneeskunde en de volksgezondheid.

Gezamenlijke onderzoekingen en wederzijdse krachtsinspanningen om het menselijke leefmilieu tegen de toenemende vervuiling te beschermen.

Een overeenkomst ter voorkoming van gevaarlijke incidenten tussen oorlogsschepen van de twee landen op de open zee.

En, wat van bijzonder belang is, een wapencontroleverdrag om de kostbare atoombewapeningswedloop te beperken.

Na deze overeenkomsten te hebben getekend, begonnen de twee supermachten ze al spoedig aan te vullen met belangrijke handelsverdragen, waaronder een Russische aankoop van graan uit de V.S. ten bedrage van $ 750 miljoen. Ook werden er onderhandelingen afgesloten tussen de Sovjet-Unie en een Amerikaanse oliemaatschappij over een overeenkomst ten bedrage van vele miljarden dollars voor technische hulp bij de exploitatie van Russische olie- en gasvelden.

● Daarna is er, vanaf juni 1972, een periode van ongekende diplomatieke activiteit van de zijde der grote mogendheden geweest. Hun vertegenwoordigers hebben zich kris-kras over de aarde gehaast, van de ene hoofdstad naar de andere. Er is hoop gewekt op een oplossing voor het lange en bloedige conflict in Indo-China. India en Pakistan hielden een topconferentie om hun geschillen uit de weg te ruimen. Op een vergadering van de negen landen tellende „Raad voor Azië en de Pacific” (ASPAC) te Seoul in Korea, gaf de meerderheid der leden blijk van een veranderde houding tegenover communistisch China. De regeringen van Noord- en Zuid-Korea verbaasden de wereld met de aankondiging van een overeenstemming over de beginselen voor het verenigen van dit verdeelde land.

Is zich iets nieuws aan het ontwikkelen?

De dramatische stappen van de Verenigde Staten, China en de Sovjet-Unie in de richting van wat de Fransen rapprochement (elkaar nader komen in vriendschappelijke betrekkingen) noemen, hebben over de hele wereld commentaar uitgelokt. In veel landen zijn stemmen opgegaan die de hoop hebben uitgesproken dat er zich werkelijk op wereldomvattende schaal iets nieuws aan het ontwikkelen is.

In een redactioneel artikel in het tijdschrift Life werd gezegd: „Het schijnt alsof wij thans werkelijk op een belangrijke drempel staan, nu onze landen, alle drie, bereid zijn onze felle ideologieën in te ruilen tegen gezond verstand en algemeen welzijn.”

In The Observer (Londen) beschreef R. Stephens president Nixon als iemand die „zich op internationaal terrein hoge doeleinden heeft gesteld, niet minder dan het leggen van de grondslag voor een nieuwe wereldorde”.

Sovjet-premier Kosygin noemde de resultaten van de Moskouse topconferentie „een overwinning voor alle vredelievende volken omdat het gemeenschappelijke doel zekerheid en vrede is”.

Waarom zouden wij echter deze stappen in de richting van het verzekeren van internationale vrede en veiligheid anders bezien dan voorgaande pogingen? Wat is er voor ongewoons aan?

Let bijvoorbeeld eens op wat er gebeurde toen in 1918 de Eerste Wereldoorlog eindigde. Geschokt door het ongekende bloedvergieten in die oorlog, besloten de naties: ’Dat mag nooit meer gebeuren.’ Dus richtten ze de Volkenbond op om ’wereldvrede en veiligheid te garanderen’. Negentien jaar later faalde deze bond echter en brak er een nog groter conflict uit. In het boek Swords into Plowshares wordt door prof. I. L. Claude jr. verondersteld dat een voorname reden voor dit falen lag in het feit dat „de Bond werd opgericht om het uitbreken van [nog zo’n] Eerste Wereldoorlog te voorkomen”, zoals „ook de Franse Maginot-linie werd aangelegd om de veldslagen van [nog zo’n] Eerste Wereldoorlog te winnen”. Terwijl zij aan het verleden dachten, voorzagen zij niet de nieuwe omstandigheden die het tweede wereldconflict veroorzaakten.

Nadat de Tweede Wereldoorlog de verwoestingen van de Eerste Wereldoorlog in de schaduw had gesteld en geëindigd was met atoombomexplosies in Japan, kwam de Volkenbond opnieuw tot leven in de vorm van de Organisatie der Verenigde Naties. Ook deze organisatie was, volgens het Handvest ervan, opgericht om „internationale vrede en veiligheid” onder de natiën „te handhaven”. Binnen een paar jaar echter waren de grote mogendheden die de voornaamste oprichters ervan waren — de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Frankrijk, de Sovjet-Unie en China — alweer ernstig verdeeld, terwijl een „ijzeren gordijn” Oost en West scheidde.

In welk opzicht verschillen de huidige vredespogingen dan van deze vroegere?

Waar het verschil ligt

Ten eerste is deze vredesbeweging niet, zoals bij de oprichting van de Volkenbond en de V.N., opgekomen in de hitte van een wereldconflict of in de onmiddellijke nasleep daarvan, met als aandrijvende kracht de verschrikkingen van zo’n slachting nog vers in het geheugen. Deze vredesbeweging wordt doorgezet in een periode van betrekkelijke vrede om explosieve situaties die eventueel een totale atoomoorlog zouden kunnen doen ontbranden, ’uit de weg te ruimen’.

Dit houdt ook in dat er hier geen sprake is van overwinnende landen die hun eigen vredesvoorwaarden aan verslagen en verzwakte vijanden opleggen die niet bij machte zijn doeltreffende tegenstand te bieden. In feite is dit de reden waarom velen hun verwondering over de huidige ontwikkelingen hebben uitgesproken.

Aan de ene kant zien zij de Verenigde Staten, wat welvaartspeil en atoomkracht betreft, verre superieur aan China, tegenover dit land een verzoenende houding aannemen. Zij hebben de president van de V.S. zelfs een soort van pelgrimstocht naar Peking zien maken in een poging het land met de meeste inwoners van de hele aarde uit zijn isolement te halen en op nieuwe paden van communicatie en handelsbetrekkingen te voeren.

En aan de andere kant bleken de Verenigde Staten op de Moskouse topontmoeting bereid te zijn een status van „nucleaire gelijkheid” met de tweede supermacht in de wereld, de Sovjet-Unie, te aanvaarden. Tijdens de zestiger jaren bleven de Verenigde Staten vasthoudend streven naar „nucleaire overmacht”. Thans spreken zij nog slechts over „nucleair evenwicht”.

Het tijdschrift Time noemde het „de vreemdste topontmoeting tot op heden gehouden” en wees erop dat ze plaatsvond ondanks het feit dat de Verenigde Staten net in de Noordvietnamese havens mijnen hadden gelegd en nog steeds bezig waren met het vernietigen van de spoorlijnen aldaar. Toch werd in de Sovjet-pers deze hardnekkige Amerikaanse poging om de toevloed van wapens naar de communistische bondgenoot te stoppen, gebagatelliseerd en werd bijzonder de nadruk gelegd op de volharding van Rusland om met de topconferentie door te gaan, wat werd gezien als een belangrijke verrichting op weg naar de vrede.

Deze vredesbeweging vertoont echter een nog onderscheidender kenmerk, een kenmerk waarvan maar weinigen de betekenis beseffen. Wat is dit over het algemeen onopgemerkte maar toch betekenisvolle kenmerk?

Het heeft met religie te maken.

U werpt misschien tegen: „Maar wat heeft religie met dit alles uit te staan? Waar is zij op het toneel verschenen?” Beschouw dan eens de volgende feiten.

[Illustratie op blz. 5]

„Nieuwe Amerikaans-Russische akkoorden”, „Nieuwe verhouding tot Rood China”, „Noord- en Zuid-Korea bereiken overeenstemming”, „Vier-mogendheden-akkoord inzake Berlijn”, „Pakistan komt tot overeenkomst met India” — Er worden thans ongewone stappen gedaan in de richting van vrede en veiligheid. Welke betekenis hebben ze?