De Donau — Europa’s reuzenrivier
Door Ontwaakt!-correspondent in Duitsland
DE LAATSTE tonen van de wals De blauwe Donau van Strauss versmelten zachtjes. Tijdens ons bezoek aan Wenen willen wij graag meer te weten komen over deze blauwe Donau, die walsers in de loop der jaren heeft geïnspireerd. Als wij door de straten en lanen van Oostenrijks hoofdstad zwerven, stuiten wij onvermijdelijk op de rivier. Zelfs in het waas van de avondschemer is de Donau boeiend.
De Donau ontspringt in het Zwarte Woud in Duitsland, waar stroompjes tot beekjes worden en waar rivieren worden geboren. Deze groeien uit tot een 2860 kilometer lange reus die 8500 kubieke meter water per seconde in de Zwarte Zee uitstort. Wat de hoeveelheid water die ze afvoert betreft is ze de belangrijkste rivier van Europa, en de Wolga is de enige die langer is. Vanaf Regensburg in Duitsland kan een sleep Donau-aken over 2600 kilometer door gedeelten van de acht Donaustaten een lading van vijftig spoorwagons naar de Zwarte Zee vervoeren.
Terwijl wij hier in de vroege avond aan de oever zitten, zien wij zo’n sleep aken door het water glijden. De rood-wit-groen gestreepte wimpels identificeren ze als Hongaars. De schippers daar aan boord noemen de rivier de Duna. Bij Joegoslaven en Bulgaren heet ze de Dunav. Roemeense vissers laten hun netten neer in de Dunarea. De Tsjechische student in de geografie maakt studie van de Dunaj en de Russen noemen de rivier de Dunay. Maar deze reus is, hoe de naam ook varieert of hoe de levenswijze van de mensen langs haar oevers ook verschilt, een verbindingsschakel tussen natiën.
Ziet u in Wenen ’s nachts die metalen containers op de aken fonkelen? Deze twaalf meter lange „laadkisten”, zoals ze ook wel worden genoemd, dienen om goederen zonder te lossen per spoor en per schip naar Klein-Azië te vervoeren. De oostelijke Donaulanden hebben de handel met West-Europa gestadig uitgebreid en men ziet ook goederen uit het Westen op aken stroomafwaarts naar Joegoslavië, Hongarije, Bulgarije en Roemenië varen.
Het is hier op de oever koel geworden, maar de bekoring van de Donau fascineert ons, zoals ook de tonen van de wals van Strauss in onze geest blijven. Wij besluiten een boottocht op de Donau stroomafwaarts te maken.
Eerste etappe van de tocht
Wij gaan aan boord van een prachtig excursievaartuig dat ons in zes dagen meer dan 2000 kilometer de Donau af naar de Sovjetstad Ismail, bij de monding van de Donau aan de Zwarte Zee, zal brengen.
Onze stoomboot zet koers stroomafwaarts en wordt onmiddellijk in het drukke verkeer verwelkomd door een sleep aken onder de blauw-geel-rode vlag van Roemenië. Al spoedig varen wij Tsjechoslowakije binnen en komen ten oosten van Wenen in Bratislava.
De toenemende breedte van de water-verkeersweg begint indruk op ons te maken. Uit haar kindertijd in Duitsland en haar Oostenrijkse jeugd heeft zich een volwassen Tsjechische Donau ontwikkeld. De groeipijnen van een stroom die belemmerd wordt door de smalheid van het dal tussen Ober- en Nieder-Österreich ligt nu achter ons.
Na enkele kilometers geheel op Tsjechisch grondgebied te hebben gestroomd, wordt de Donau weldra de grens tussen Tsjechoslowakije en Hongarije. Na verloop van tijd zwenkt ze naar het zuiden en naderen wij in groeiende verwachting de Hongaarse hoofdstad Boedapest, een van de oudste steden van Europa. Boeda, het kleinere deel bovenop de heuvel, en Pest, het grotere deel op de vlakte, vormen één grote stad, waarvan elke straat en steeg naar en over de rivier schijnt te leiden.
Wij krijgen de gelegenheid de stoomboot te verlaten om een kijkje in de stad te nemen. Op een wandeling door de stad bemerken wij dat veel Oosteuropeanen er in menig opzicht westerse manieren op na houden. Volgens sommigen is Boedapest het Parijs van het Oosten, waar zigeuners op bekwame wijze het leven van de mensen op hun viool kunnen uitbeelden.
De scheepsfluit maakt dat wij geen kans meer krijgen voor een excursie buiten Boedapest naar het grootste meer van Midden-Europa, het Balatonmeer, dat een oppervlakte heeft van 596 vierkante kilometer. In plaats daarvan biedt de rivier ons een gezicht op de reusachtige Hongaarse laagvlakten, de Alföld genaamd. Links beginnen de grassteppen. Hier vindt men nederzettingen van volksstammen die zelfs tot op onze tijd nomaden zijn gebleven.
Onder het teken van het kruis
Terwijl de rivier zich blijft verbreden, zien wij in de verte een kruis op de oever. Dit religieuze symbool doet ons terugdenken aan een afschuwelijk drama van verschrikking. Schepen beladen met oorlogspaarden en -wagens voeren onder het teken van het kruis deze zelfde rivier af — de kruisvaarders! Godfried van Bouillon, hertog van Neder-Lotharingen, die de eerste westerse koning van Jeruzalem zou worden, maakte van deze rivier gebruik om de Zwarte Zee te bereiken alvorens verder naar het Heilige Land te varen.
Met eentonige regelmaat heeft de Donau eeuwenlang gediend om legers te vervoeren, maar het water van de Donau treft natuurlijk geen schuld voor de stromen mensenbloed die als gevolg daarvan werden vergoten. Ten slotte werd in de veertiende eeuw een overblijfsel van verslagen kruisvaarders stroomopwaarts achtervolgd door de Turken, die tot aan Wenen toe met zwaaiende sabels het Osmaanse Rijk de Donauvallei binnenvoerden. De kerkklokken langs de rivier werden alarmklokken die met somber gelui de naderende ellende over het water aankondigden.
Verder naar de IJzeren Poort
Wij leven echter in het heden, en de karakteristieke afgedekte waterput-met-aker richt onze aandacht opnieuw op de Hongaarse „poesta”. Hier op deze uitgestrekte weidevlakte ziet men veel paardenfokkerijen. Vrouwen in kleurige rokken en mannen in wijde broeken zijn bedrijvig aan het werk, terwijl twintig volbloed dekhengsten onze aanwezigheid blijken op te merken.
Pal naar het zuiden varend, komen wij in Joegoslavië en op de derde dag van onze tocht bereiken wij Belgrado, de hoofdstad van het land. Deze stad neemt een belangrijke plaats in op de Oost-West-wip. De helder gekleurde broeken van de mannen en de vrolijk geklede vrouwen weerspiegelen de afwisseling van het landschap, zij het ook een afwisseling onder één gemeenschappelijke noemer: een leven van hard werken.
Onze indrukwekkende, twee kilometer brede reuzin gaat nu naar het oosten en vormt de grens tussen Joegoslavië en Roemenië. Dan dringt ze moedig de Karpaten binnen.
Bij de IJzeren Poort versmalt de rivier zich tot nog geen honderd meter. Het onstuimige water is oproerig, met draaikolken, maalstromen en klippen, een schrik voor de schippers uit vroeger eeuwen. Tegen het eind van de negentiende eeuw werden de meeste obstakels in de IJzeren Poort evenwel opgeblazen en werd de vaargeul uitgediept. Dat neemt niet weg dat alle passagiers sprakeloos staan van de kracht van het water.
Hier Roemenië, daar Bulgarije
Dicht bij de oude Romeinse stad Turnu Severin buigt de Donau weer naar het zuiden. Na enkele kilometers loopt ze opnieuw naar het oosten en vormt dan de grens tussen Roemenië en Bulgarije. De bergen en rotsen treden beleefd achteruit als wij, onder begeleiding van de luiten van vissers, de laaglanden binnengeleid worden.
Hier zien wij arme, nederige mensen in dienst van ’s werelds weelde. Hun vangst bestaat uit steur, hetgeen kaviaar voor de keukens van de wereld betekent. Het zijn vriendelijke mensen, wier arbeidzame handen kleurige sjaals en omslagdoeken breien. Wij zien kunstschilders die met de kwast trachten vast te leggen wat God geschapen heeft. Hun leven is geheel verweven met de geschiedenis van de rivier.
Iemand van ons gezelschap zegt: „Bulgarije is klein, maar zijn geest is groot!” Deze geest was de oorzaak van de snelle ontwikkeling van het land na de Tweede Wereldoorlog. Er werd met industrialisatie begonnen, er verrezen fabrieken en er werden verkeerswegen aangelegd — en goede ook.
Laatste etappe van de tocht
In plaats van aldoor oostwaarts naar de Zwarte Zee te blijven stromen, buigt de Donau naar het noorden af en stroomt ze door Roemenië naar de Russische grens. Bij Cernavoda heeft men de langste brug over de rivier gebouwd. Het schip gaat verder naar de stad Galati, waar wij oostwaarts afbuigen in de richting van de Zwarte Zee.
Al gauw bemerken wij dat de rivier het land verovert en blijft uitwaaieren tot een netwerk van aderen en haarvaten. Het is de delta! Het deltagebied van 2500 vierkante kilometer wordt bevolkt door mensen in lemen hutten en door kikvorsen, vissen, houtsnippen, zeemeeuwen en ooievaars die instinctief schoorstenen in bezit nemen. Wij zien ook een ster, de rode Sovjetster, die ons eraan herinnert dat het Kremlin de delta beheerst.
Wij verlaten het schip om nog meer te zien en na te denken over wat wij reeds gezien hebben. Wij hebben het pulserende leven van drukke steden en het eenvoudige landelijke leven van vriendelijke plattelanders meegemaakt. De rivier heeft ons niet alleen over nationale grenzen maar ook door de eeuwen der geschiedenis heen gevoerd. Neen, de Donau heeft ons niet teleurgesteld.
Met enige fantasie zou men kunnen zeggen dat deze rivier zeven talen spreekt, het burgerschap van acht landen bezit en gelijktijdig de Bulgaarse boer en de Parijse miljonair van voedsel voorziet. Ze speelt een belangrijke rol in het leven van de Londense handelsman en de Hongaarse paardenfokker. Ze heeft onpartijdig de legers van nomadenstammen en wereldmachten gediend, maar ze heeft ook een man geïnspireerd tot het schrijven van prachtige muziek waarop in de hele wereld wordt gedanst: De blauwe Donau.
[Kaart op blz. 9]
(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)
DUITSLAND
TSJECHOSLOWAKIJE
OOSTENRIJK
HONGARIJE
ROEMENIË
JOEGOSLAVIË
BULGARIJE
Zwarte Zee
Adriatische Zee
Middellandse Zee
[Illustratie op blz. 10]
De Donau zoals ze zich door Oostenrijk slingert