De veelzijdige sagopalm

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN PAPUA

HET was warm en vochtig weer, en op de markt van de plaatselijke bevolking heerste de gewone slordige drukte. Al spoedig kwamen er mensen uit dorpen langs de kust en uit het binnenland. Verkopers zaten op het gras naast hun koopwaar en maakten onder het sirihpruimen van de gelegenheid gebruik om de plaatselijke gebeurtenissen te bespreken.

Het viel mij op dat velen van hen grote blokken van een bruine stof te koop hadden, welke grif van de hand gingen. Ik wendde mij tot Laea, mijn inheemse metgezel, en vroeg hem wat dit was.

„Wel, dat is ons hoofdvoedsel”, antwoordde hij. „In onze taal noemen wij het ’poi’, maar in het Nederlands wordt het doorgaans ’sago’ genoemd.”

Toen ik nog eens nauwkeuriger keek, zag ik dat het alleen maar aan de buitenkant bruin was ten gevolge van indroging door de zonnewarmte; binnenin had het een crème kleur.

„Wij bereiden het uit het merg in de stam van de sagopalm. Sagopalmen groeien in overvloed op de moerasgronden hier in het gebied van de Papoeagolf”, vervolgde Laea, terwijl hij er een stukje van afbrak en het tussen zijn vingers kneedde.

„Wat zijn dit voor palmen?” vroeg ik.

„De boom bereikt in ongeveer vijftien jaar een hoogte van wel tien meter”, legde hij uit. „De stam is erg dik, en vlak voordat de boom zijn volle wasdom bereikt, is het merg verzadigd van zetmeel. Dan is de tijd gekomen waarop wij de palm omhakken en hem van zijn houten bast, die nu ongeveer twee en een halve centimeter dik is, ontdoen, zodat het zachte, zetmeelrijke merg bloot komt te liggen. Dit merg wordt tot meel geraspt. Het meel moet vervolgens verscheidene malen gewassen en gezeefd worden. Het zetmeel gaat door de zeef, terwijl de draderige vaatbundels worden verwijderd.”

„Hoeveel meel kan men uit één palm bereiden?” vroeg ik met groeiende belangstelling.

„Sommige palmen leveren tussen de honderd en honderd vijftig kilogram op”, antwoordde hij. „Als wij er echter te lang mee wachten de boom om te hakken, verhuist al dit zetmeel van binnen de stam naar de vruchten die zich nu gaan ontwikkelen en zo ontstaat er een holle stam van enkel bast, waarna de boom sterft.”

Ik was heel benieuwd te weten hoe de mensen hun sagospijzen bereiden. Daarom vroeg ik Laea mij dit uit te leggen. „Kom mee naar mijn huis”, nodigde hij uit, „mijn vrouw zal wat sago voor ons middagmaal bereiden.”

Verschillende bereidingsmethoden

Laea had een keurig huis, gemaakt van takken en allerlei ander plantaardig materiaal en bijna twee meter boven de grond op palen gebouwd. Langs één zijde van het huis was een kleine veranda gebouwd, waarop twee slaapkamers uitkwamen. Zijn vrouw heette Meta. Zij zat met de benen gekruist in de keuken voor een kleine haard waarop een vuur brandde. De keuken lag apart en stond door middel van een verhoogde gang met het eigenlijke huis in verbinding. Zij was bezig van een groot blok sago, zoals die welke ik op de markt had gezien, het meel met haar rechterhand in een lang palmblad te doen dat zij in de linkerhand hield.

„Meta, John zou graag willen weten hoe je de sago voor ons bereidt. Zou je hem dat willen uitleggen?” vroeg Laea met een brede glimlach.

„Zeker”, antwoordde zij. „Het in een blad wikkelen en in het vuur roosteren, zoals ik nu doe, is de vlugste en gemakkelijkste manier, want zo kunnen wij het, als wij naar de tuin of uit vissen gaan, gemakkelijk meenemen. Soms doe ik er kokosnoot in; dan noemen we het ’La’a Poi’.”

„Ik houd het meest van ’A’i Poi’”, onderbrak Laea. „Zo noemen wij het wanneer er schaaldieren met de sago worden meegebakken. Soms doen we er zoete aardappels, taro of bananen door, en allemaal smullen we ervan.”

„Hier, probeer eens een beetje. Je kunt het zo opeten”, zei Meta. Zij brak er een stuk af en gaf het mij.

Het was zacht, luchtig en smaakte lekker.

„Nu ben je een echte Papoea”, zeiden zij lachend.

Nog meer gebruiksmogelijkheden

„De sagopalm is ook nog op andere manieren heel nuttig voor ons”, merkte Laea op. „Dit gevlochten materiaal bijvoorbeeld dat ik voor de muren van mijn huis heb gebruikt, wordt gemaakt van de takken van de sagopalm.”

Toen ik eens goed keek, zag ik dat er in elke plaat een interessant patroon was verweven.

„Wij ontdoen de palmtakstengel van zijn harde buitenlaag en maken vervolgens een vlechtwerk van deze repen zoals je hier ziet.”

„Hoeveel tijd kost het om zo’n plaat te maken?”

„Over een van grote afmetingen, laten we zeggen twee bij twee en een halve meter, doet men een hele dag om de takken af te snijden, ze van hun schil te ontdoen en deze repen vervolgens met de hand dooreen te vlechten. Tegenwoordig worden er echter een soort weefgetouwen gemaakt waarmee één man kans ziet om ongeveer vijf maal zoveel vlechtwerk te maken als hij met de hand zou kunnen doen. Sommige dorpsbewoners gebruiken dit materiaal, ’sero’, zoals we het noemen, om hun huizen er van binnen mee te bekleden.”

Laea vestigde vervolgens mijn aandacht op het rieten dak van het huis van zijn buurman. „Er bestaat nog een nuttig gebruik van de sagopalm”, zei hij. „Wij vouwen de bladeren over een reep bamboe en beleggen het dak ermee. Dit vormt een waterdichte dakbedekking die tegelijkertijd ons huis van binnen koel houdt ook al schijnt de zon nog zo fel.”

„Zelfs de bevloering van onze huizen kan van het harde houten stamgedeelte van de sagopalm zijn gemaakt”, vervolgde Laea. „Zo zie je dus dat de sagopalm in velerlei opzicht nuttig voor ons is.”

Meta onderbrak ons gesprek, en toen wij opkeken, zagen wij haar in de deuropening staan. Zij droeg een vrolijk gekleurde rok van een of ander vezelmateriaal.

„Vind je mijn rok niet mooi?” vroeg zij.

„Ja zeker”, antwoordde ik.

„De meeste mensen noemen dit een grasrok”, zo verklaarde zij. „Maar ook deze rok heb ik van sagopalmbladeren gemaakt. Hiervoor nemen we jonge bladeren, die we drogen, dan in repen snijden en vervolgens in verschillende tinten verven. Door deze samen te knopen, maken we er ten slotte een rok van.”

Toen ik Laea die ochtend vroeg wat dat voor bruine blokken waren die daar op de markt werden verkocht, had ik niet gedacht dat er zo’n interessante geschiedenis aan verbonden was, en evenmin dat de veelzijdige sagopalm in het leven van deze vriendelijke mensen zo’n belangrijke rol speelde.