¿Á ni̱xi̱ʼi̱ ta̱ Jesús ndaʼa̱ iin cruz?
Ña̱ káʼa̱n Biblia xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo
Ku̱a̱ʼánína ndákanixi̱nína ña̱ xíniñúʼu kuniñúʼu na̱ cristiano cruz. Biblia kǒo káʼa̱n káxiña ndáa ki̱ʼva xi̱naʼa̱ yitu̱n tú ka̱tikaana ta̱ Jesús. Xa̱ʼa̱ ña̱kán kǒo na̱ kúnda̱a̱ káxi ini ndáa ki̱ʼva ni̱xi̱yonú. Soo ni saá, ña̱ Biblia káʼa̱n káxivaña xíʼinyó ña̱ su̱ví ndaʼa̱ iin cruz níxi̱ʼi̱ ta̱ Jesús, chi ndaʼa̱ iin yitu̱n tú nda̱kúva ni̱xi̱ʼi̱ra.
Tá káʼa̱n Biblia xa̱ʼa̱ yitu̱n yóʼo xíniñúʼuña ña̱ tu̱ʼun staurós (Mateo 27:40; Juan 19:17). Ku̱a̱ʼání na̱ sándaya̱ʼa Biblia chínúuna ña̱ tu̱ʼun “cruz” nu̱ú Biblia tá xa̱a̱ va̱xi ña̱ tu̱ʼun staurós, soo ku̱a̱ʼání na̱ xíni̱va̱ʼa káʼa̱nna ña̱ tu̱ʼun yóʼo “kúni̱ kachiña iin yitu̱n tú nda̱kú”.a Inka tutu káʼa̱nña ña̱ tu̱ʼun staurós “va̱ása kúni̱ kachiña ña̱ kúúnú u̱vi̱ yitu̱n tú ndákutáʼan” (A Critical Lexicon and Concordance to the English and Greek New Testament).
Saátu Biblia xíniñúʼuña ña̱ tu̱ʼun griego xýlon tá káʼa̱nña xa̱ʼa̱ tú staurós (Hechos 5:30; 1 Pedro 2:24). Ña̱ tu̱ʼun yóʼo kúni̱ kachiña “yitu̱n” á “titu̱n”.b Nu̱ú iin nota ña̱ chi̱núuna nu̱ú iin tutu ña̱ naní Historia universal de la Iglesia Católica, ña̱ ke̱ʼé ta̱ René F. Rohrbacher káʼa̱nña ña̱ tu̱ʼun staurós xíʼin ki̱ʼva ña̱ sándaya̱ʼanaña tu̱ʼun hebreo “va̱ása kúni̱ kachiña ña̱ kúúnú iin cruz chi iin yitu̱n nda̱kú kuitíva kúúnú”.
¿Á kútóo Ndióxi̱ ña̱ kuniñúʼuyó cruz?
Crux simplex kúúña tu̱ʼun latín ta xíniñúʼunaña ña̱ ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ yitu̱n nu̱ú xi̱katikaana na̱ kui̱ʼná
Ni nda̱a̱ ndáaka ki̱ʼva xi̱naʼa̱ yitu̱n tú xi̱niñúʼuna ña̱ ka̱tikaana ta̱ Jesús tá ni̱xi̱ʼi̱ra, ña̱ Biblia va̱ása káʼa̱nña ña̱ miíyó na̱ cristiano xíniñúʼu kuniñúʼuyó cruz ña̱ ndasakáʼnuyó Ndióxi̱. Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ u̱ni̱ ña̱ʼa.
Ndióxi̱ va̱ása kútóora ña̱ kuniñúʼuna imagen, cruz á inkaka ña̱ʼa ña̱ ndasakáʼnunara. Ndióxi̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ israelita ña̱ ná kǒo kuniñúʼuna nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa ña̱ ndasakáʼnunara. Ta saátu káʼa̱n Ndióxi̱ ña̱yóʼo xíʼin na̱ cristiano: “Kuxíkándó nu̱ú ndiʼi ña̱ʼa ña̱ ndásakáʼnu na̱ yiví” (Deuteronomio 4:15-19; 1 Corintios 10:14).
Na̱ cristiano na̱ ni̱xi̱yo tá siglo nu̱ú va̱ása níxiniñúʼuna cruz.c Ndiʼi miíyó na̱ ndíku̱n ta̱ Jesús xíniñúʼu kundiku̱nyó yichi̱ na̱ apóstol ta saátu ña̱ sa̱náʼa̱na (2 Tesalonicenses 2:15).
Na̱ veʼe-ñu̱ʼu kúú na̱ xi̱xiniñúʼu tú cruz.d Tá xa̱a̱ ni̱ya̱ʼa ku̱a̱ʼání ku̱i̱ya̱ ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ ta̱ Jesús, na̱ congregación sa̱ndákoona ña̱ kundiku̱nna ña̱ sa̱náʼa̱ra ta na̱ xa̱á na̱ xi̱ndakundiku̱n ta̱ Jesús xi̱taxina ña̱ kuniñúʼuna cruz á inkaka ña̱ʼa (Diccionario expositivo de palabras del Antiguo y del Nuevo Testamento exhaustivo, entrada “Crucificar, cruz”). Biblia va̱ása káʼa̱nña ña̱ kivi kuniñúʼu na̱ ndákundiku̱n ta̱ Jesús tú cruz xíʼin inkaka ña̱ʼa (2 Corintios 6:17).
a Diccionario expositivo de palabras del Antiguo y del Nuevo Testamento exhaustivo, de William E. Vine, entrada “Crucificar, cruz”; Nuevo Diccionario Bíblico Certeza, página 321; Compendio del diccionario teológico del Nuevo Testamento, página 1050; El Evangelio según Lucas, de Joseph A. Fitzmyer, página 116; La muerte del Mesías, de Raymond E. Brown, tomo II, página 1124; The International Standard Bible Encyclopedia, edición revisada, volumen 1, página 825, y The Imperial Bible-Dictionary, volumen II, página 84.
b Diccionario expositivo de palabras del Antiguo y del Nuevo Testamento exhaustivo, de William E. Vine, entradas “Árbol”, “Madera”, “Madero” y “Palo”; Compendio del diccionario teológico del Nuevo Testamento, página 651; Diccionario del griego bíblico, página 594, Diccionario manual griego-español, de José M. Pabón, página 416, y A Greek-English Lexicon, novena edición, de Henry George Liddell y Robert Scott, páginas 1191, 1192.
c Mito y ritual en el cristianismo, de Alan Watts, página 174; The Encyclopedia of Religion, volumen 4, página 165; The Encyclopedia Americana, volumen 8, página 246, y Symbols Around Us, páginas 205-207.
d Breve enciclopedia del cristianismo, de Geoffrey Parrinder, página 105; Encyclopædia Britannica, 2003, entrada “Cross”; The Cross—Its History and Symbolism, página 40, y The Companion Bible, Oxford University Press, apéndice 162, página 186.