तळटीप

a अपॉक्रिफा (शब्दशः अर्थ, “लपलेले”) आणि सूडेपिग्राफा (शब्दशः अर्थ, “खोटी लिखाणे”) ही सा.यु.पू. तिसऱ्‍या शतकापासून सा.यु. पहिल्या शतकादरम्यान लिहिण्यात आलेली यहुदी लिखाणे आहेत. रोमन कॅथलिक चर्चमध्ये, अपॉक्रिफाच्या लिखाणांना, बायबलच्या प्रेरित पुस्तकांचा भाग म्हणून स्वीकारले जाते पण यहुदी आणि प्रोटेस्टंट या लिखाणांना स्वीकारत नाहीत. सूडेपिग्राफाची बहुतेक लिखाणे बायबलच्या कहाण्यांमध्ये भर घालून लिहिलेली आहेत आणि त्यांना बायबलमधील प्रसिद्ध व्यक्‍तींची नावे दिली आहेत.