Mihringte Tawrhna Chungthua Buaina
“AW PATHIAN ENGAH KHER KHER NGE?” tih thupui hi Asia Minor-a lirnghing râpthlâk tak a thlen hnua chanchinbu lar tak leh darh zau tak pakhat phêk hma lama chuang a ni a. An thlalâk târ lanah chuan, pa pakhat lungngai tak maiin an in chhe sawp nuai mai aṭanga a fanu inhliam na tak a pawm chhuak lai a lang a.
Indo te, ṭam te, hri te, leh leilung chhiatna te chuan natna râpthlâk tak, mittui tlâkna namên lo leh chhiarsên rual loh thihna a thlen a ni. Hêng tawrhna mai bâkah pâwngsualna te, naupang chhawr luihna te leh tual thahna dang te’n a belhchhah reng bawk a. Chêtsualnate avânga inhliam leh thite tamzia chu han ngaihtuah teh mah. Chu chang a ni lo, damlohna te, tarna te, leh hmangaihte thihna avâng tein mi tlûklehdingawn tam takte chuan an tuar nasa hle bawk a ni.
Kum zabi 20-na chuan hrehawmna râpthlâk ber a lo hmachhawn tawh a. Kum 1914 aṭanga 1918 thleng khân, Khawvêl Indopui I-na chuan sipai maktaduai sâwm dâwn laite nunna a lâksak a. Hmân lai chanchin zir mi ṭhenkhat chuan mipui tam tak chutiang zât vêl bawk chu an thi bawk tiin an sawi a ni. Khawvêl Indopui II-naah chuan, indonaa tel leh mipui maktaduai 50 vêl an thi a; chûng zînga maktaduai tam takte chu mahni inveng thei lo tar te, hmeichhia te leh naupang te an ni a. Kum zabi liam ta chhûng zawnga maktaduai aia tam zâwkte chuan hnam insuatna te, sawrkâr laka helna te, chi leh chi inhuatna te, ṭâm te, leh retheihna te an tuar a ni. Historical Atlas of the Twentieth Century chuan “chûng hrehawmnate” avâng chuan mi maktaduai 180 aia tam an thi niin a chhût a ni.
Kum 1918/19-a Spanish hrilêng chuan mi maktaduai 20 a tihlum a. Kum sawm hnih kal ta chhûng mai pawh khân AIDS avângin mi maktaduai 19 lai an thi a, maktaduai 35 dangte chuan a hrik an pai mêk bawk a ni. An nu leh pate AIDS vânga an boral avângin naupang maktaduai tam tak chu nu leh pa nei lovin an awm phah a. Tin, nu pum chhûnga awm nausên tam tak pawhin an kai chhâwn avângin an thi phah reng bawk a ni.
Tawrhna nasa lehzual chu naupangte chungah kawng dangin a pakai chho va. Kum 1995 tâwp lama United Nations Children’s Fund (UNICEF) thusawi ṭanchhanin, England rama Manchester Guardian Weekly chuan heti hian a sawi a ni: “Kum sâwm kal taa indonaahte chuan naupang maktaduai 2 an thi a, maktaduai 4-5 chuan an piansual phah a, maktaduai 12 dangte chuan in leh lo an chân phah a, maktaduai 1 chuang chu fahrahin emaw, nu leh pate lak aṭanga ṭhenin emaw an awm phah a, maktaduai 10 chuan rilru lamah hliam nasa tak an tawrh phah bawk a ni,” tiin. Chu bâkah, khawvêl pum puiah kum tin fa tihtlâk maktaduai 40 aṭanga 50 awm reng nia chhût a ni.
Hma Lam Hunah Eng Nge Lo Thleng Ang?
Mi tam tak chuan hma lam hunah hian thil râpthlâk tak lo thleng tûr angin an ngai a. Scientist-ho chuan: “Mihring thiltihte hian . . . kan hriat ṭheuh angin nunna châwm nung thei lo tûr khawp hialin khawvêl hi a tidanglam thei a ni,” tiin an sawi a. Chu bâkah: “Tûn laiah ngei pawh hian mi panga zêla pakhat chu ei tûr kham khawp hmu lova rethei lutuk an ni a, mi sâwma pakhat zêl chu ṭamna nasa tak tuar an ni. tiin an belhchhah bawk. Scientist-te chuan “hma lam huna thil lo thleng tûr chungchânga mihring zawng zawngte vaukhânin,” heti hian an sawi a: “Mihringte tawrhna nasa tak pumpelh tûr leh, he kan chênna khawvêl hi siam ṭhat leh rual loh khawpa a chhiat loh nân, he lei leh a chhûnga nunna awm kan enkawl dânah nasa taka inthlâk danglam a ṭûl a ni,” tiin.
Engvângin nge Pathianin tuarna leh sualna nasa tak te hi a awm a phal? Chu dinhmun chu engtia tihven nge a tum? Eng hunah nge ni ang? (w01 5/15)
[Phêk 3-naa Milem Hawhtîrtute]
A chung ber, ṭhutlirha ṭhu: UN/DPI Photo 186410C by P.S. Sudhakaran; a laia milemte, naupang rilṭâmho: WHO/OXFAM; a hnuai ber, pa chherchhe tak: FAO photo/B. Imevbore