“Lela Net Rid In Orekmakin Kiyaten”
“Ke ma inge ke komwos liye me srungeyuk lun ma kunausten . . . tu yen mutal, . . . na lela elos su muta in Judia in kaengla nu fwin eolu.”—MATTU 24:15, 16.
ETU lasr ke ongoiye su apkurun in tuku ku in kasru kut in fwasr liki ma inge. (Soakas 22:3) Ke ma inge nunku ke luma a ma sikyuk nu sin met Kristian fwin an Jerusalem tokin met Rom el orek meun nu selos in yiu 66 C.E. Jisus el sang kas in sensen tari la siti laltal e fwa musalla a apneni sin met lokwalok lalos. (Luk 19:43, 44) Apkurun met Ju nu kemwa elos tia loang nu sel. Tusruktu met tumal lutlut lal elos porongo. Ke sripe se inge elos moula liki ongoiye lulap in yiu 70 C.E.
2 Ke sie kas palu su orekma pa nu sesr ke len inge, Jisus el akkalemye akul puspis oanu meun, sral, kusrusrsrusr, me lokwalok, a kolyai nu sin met Kristian su luti ke Togusrai lun God. (Mattu 24:4-14; Luk 21:10-19) Jisus el ouyepa sang akul su ku in kasru met tumal lutlut lal in etu la safla apkurun—sie ‘me srungeyuk ln ma kunausten tu yen mutal.’ (Mattu 24:15) Lela kut in sifwil tuni kas inge su oasr kalme a liye la fuka elos orekma ke moul lasr ke pal inge a ke pal fwasru.
3 Tokin el akkalemye akul, Jisus el fwak: “Ke ma inge ke komwos liye me srungeyuk lun ma kunausten, tu yen mutal, ma Daniel met palu el kaskas ka, (el su rid, lela lan etu,) na lela elos su muta in Judia in kaengla nu fwin eolu. Lela el su muta fwin mangon loomu in tia fwunni in eis ma on in loom sel; a lela el su muta in imae in tia folokla in eis nuknuk lal. A we nu selos su putete, a nu selos su katiti in len ingo! A pre tu komwos in tia kaengla in pal in musris, ku in len Sabat; tu in pal sa a fwa ongoiye lulap, oanu tia liyeyuk ke mutamweyen, fwalu nu inge, mo, e fwa tia nu tok.”—Mattu 24:15-21.
4 Ma Mark a Luk elos simusla sang kutu aketeye in sang kasru. Mattu el orekmakin kas inge “tu yen mutal,” Mark 13:14 el fwak, “tu yen sufwal nu sel in tu we.” Luk 21:20 el toeni kas lal Jisus: “A ke komwos liye un met meun apneni Jerusalem, a komwos etu tu sikela lal apkurun me.” Ma inge kasru kut in liye la toeni nu ke akpayeye se meet pa met Rom el som in meun lain Jerusalem a tempel lal—sie an mutal lun met Ju tusruktu tia sifwil an mutal nu sin Jeova—in yiu 66 C.E. Kunanela na paye sikyuk ke pal se ma met Rom el kunausla siti a tempel kemwanu in yiu 70 C.E. Mea “me srungeyuk” ke pal ingo? A fuka el ‘tu yen mutal’? Topuk ke kusensiyuk inge ku in sang kasru in akkalemye akpayeye ke len inge.
5 Jisus el kaifwe nu sin met rid in orekmakin etauk. Met rid ke mea? Ke Daniel sapter 9. Ke fus inge kut ku in konaok sie kas palu su akkalemye nge Messaia el sikyuk a el aketeye la el e fwa “sisila tokin yiu tulo tafwu. Kas palu se inge fwak: “A sie su orek sukela fwa tuku fwin po soksok lun me srungeyuk; a koskusrok fwa okoiyukla nu fwin ma sikeyukla nu ke safla, su pakiyuki tari.”—Daniel 9:26, 27; ouyepa srike liye Daniel 11:31; 12:11.
6 Met Ju elos nunku la ma inge el sramsram ke orekma in akfokfok ke tempel su Antiochus IV el oru apkurun yiu 200 la. Tusruktu, siena ma Jisus el akkalemye, el kaifwe nu sin met rid in orekmakin etauk meyen “me srungeyuk” inge fwa sikyuk tok a a fwa tu “yen mutal.” Arulanu kalem la Jisus el sramsram ke solse lun Rom su tuku ke yiu 66 C.E. su wis me akul puspis. Me akul inge, su elos orekmakin meet, pa me srulela a ma inge me srungeyuk nu sin met Ju.a Tusruktu, nge elos [met solse lun Rom] ‘tu yen mutul’? Ma sikyuk ke pal se ma met solse lun Rom, wikin me akul lalos, elos tuku in meuni Jerusalem a tempel lal, sie an su met Ju kemwa nunkeyuk oanu mutal. Met solse lun Rom elos mutamwauk in kunausla kalkal ke an se su tempel oasr we. Paye, me srungeyuk in pal meeta el tu ke pal inge yen mutal!—Isaia 52:1; Mattu 4:5; 27:53; Orekma 6:13.
“Me Srungeyuk” ke Len Inge”
7 Mutamwauk ke Meun Lulap I, kut liye tari me akpayeye puspis ke akul su Jisus el fwak su simusyukla in Mattu sapter 24. Aok, esam kas lal: “Ke ma inge ke komwos liye me srungeyuk lun ma kunausten . . . tu yen mutal, . . . na lela elos su muta in Judia in kaengla nu fwin eolu.” (Mattu 24:15, 16) Ip se inge ke kas palu el ouyepa akpayeye ke len lasr.
8 In akkalemye lalalfongi lun met kulansap lun Jeova la kas palu se inge el akpayeye na paye, The Watchtower lun January 1, 1921, el sramsram ke se inge in kaspreni nu ke ma sikyuk fwin an Middle East. Tokin ma inge, ke issue lal ke December 15, 1929, ke sra 374, The Watchtower el fwak na paye: “Nien sun na paye lun League of Nations pa in forokla nunuk lun met liki God a Kraist, ke ma inge el sie me srungeyuk, orekma lal Setan, a me srungeyuk ye mutun God.” Ke ma inge in yiu 1919 “me srungeyuk” el sikyuk. Tokin sie pal, League el ekla nu ke United Nation. Ke lusen yiu puspis Met Lo lun Jeova elos akkalemye la u se inge lun met ke misla sie me srungeyuk ye mutun God.
9 Ke me lutlut se meeta el aketeye arulanu kalem ke inkanek yok lun Mattu sapter 24 a 25. Ya kutu aketeye arulanu fwal fwin ke ‘me srungeyuk su tu yen mutal? Kalem la aok. Ke kas palu lun Jisus el kapsreni “tu yen mutal” nu ke mutamweyen “ongoiye lulap” su akkalemyeyuk tari. Ke ma inge, fwinne “me srungeyuk” inge el oasr tari ke lusen pal loes, tusruktu “tu lal yen mutal” su kapsreni nu ke ongoiye lulap enenu in purakak nunuk lasr. Fuka in ou inge?
10 Met lun God in pal meeta elos nunku meet la ip se meet ke ongoiye lulap el mutamwauk ke yiu 1914 a ip safla e fwa tuku ke pal in meun lun Armagedun. (Fwakyuk 16:14, 16; srike liye The Watchtower, April 1, 1939, sra 110.) Ke ma inge, kut etu tari la efu ke sie pal elos nunku mu “me srungeyuk” ke len inge enenu in tu yen mutal tia pat tokin Meun Lulap I.
11 Tusruktu, ke yiu ekasr somla kut mutamwauk in liye ma puspis ke inkanek saye. Ke Thursday, July 10, 1969, ke sie toeni lulap fwin an New York City pangpang “Peace on Earth” International Assembly, F. W. Franz, pal se inge el vice president lun Watch Tower Bible and Tract Society, el oru sie sramsram mwo. In sifwil tuni ke kalem su oasr meet ke kas in palu lal Jisus, Brother Franz el fwak: “Ke aketeye akkalemye nu ke ‘ongoiye lulap’ la mutamwauk in yiu 1914 C.E. a fwa tia tafwela na in yokyokelik nu ke safla, tusruktu God el aksafyela Meun Lulap I in November 1918. Mutamwauk in pal inge God el lela sie orekma lun met su lula sin met Kristian akmusrala su solla meet liki el sifwil lela ip safla lun ‘ongoiye lulap’ in tutafla nu meun lun Armagedun.”
12 Na, oasr sie me aketeye yok su sang aksumwosye: “Tu in fwal nu ke ma puspis su sikyuk ke century se meet, . . . ongoiye lulap ke pal inge tia mutamwauk ke 1914 C.E. Tusruktu ma sikyuk in 1914-1918 ke ma se su aoliyen Jerusalem pal meeta pa ‘mutamweyen asor’ mukena . . . ‘ongoiye lulap’ e tia sifwil sikyuk sayen ma se su e fwa tuku ke pal fwasru, a ma se inge fwa kunanela alu kikiap nu kemwa fwin fwalu, (wekunang Christendom) tokin ma inge ‘len in meun lulap lun God Ku Liki Ku ke Armagedun fwa orek.” Kalmen ma inge pa ongoiye lulap e fwa tuku in pal fwasru.
13 Ma inge enenu in eteyuk na paye ke pal se “me srungeyuk” el tu yen mutal. Esam luma ma sikyuk ke century se meeet. Ke met Rom elos tuku in meun lain Jerusalem in yiu 66 C.E., tusruktu elos tui a folokla nu yen selos, ma inge sang pal mwo nu sin met Kristian in “ikwe” in moula. (Mattu 24:22) In fwal nu ke ma inge, kut sano ongoiye lulap in mutamwauk ke pal na futoto, tusruktu ma inge fwa akfutotoyeyuk ke sripen met sulusolla lun God. Esam ip yok sripe in me lutlut inge: In pal meeta ke, ‘me srungeyuk el tu yen mutal’ su kapsreni meun lun met Rom in lain Jerusalem a tempel lal ye koko lal General Gallus in yiu 66 C.E. In pal inge lumeyuk meun se inge nu ke len lasr oanu—mutamweyen ongoiye lulap—su srakna sanoyuk ke pal fwasru. Ke ma inge “me srungeyuk lun ma kunausten,” su oasr tari na ke 1919, fwa tu yen mutal ke pal fwasru.b Fuka ma inge fwa sikyuk? A mea ma inge fwa ku in oru nu sesr?
Sie Meun ke Pal Fwasru
14 Buk lun Fwakyuk el aketeye ke sie meun upa lain alu kikiap. Sapter 17 el aketeye nununku lun God lain “Babulon Lulap, nine kien mutan kosro”—alu kikiap nu kemwa fwin fwalu. Met ma wi Kristendom pa oasr ke ip yok ka a el sifwanu fwak la oasr sie mwoleaung futoto lal nu sin God. (Srike liye Jeremaia 7:4.) Alu kikiap nu kemwa, wikin Kristendom, elos orek kosro nu sin “togusra lun fwalu,” tusruktu ma inge fwa aksafyeyukla ke kunanela lun alu inge nu kemwa. (Fwakyuk 17:2, 5) Ke paon su?
15 Fwakyuk el akkalemye “kosro srusra soko” su muta ke lusen sie pal, a tia muta inge, a tok el foloko. (Fwakyuk 17:3, 8) Kosro soko inge akkeyeyuk sin met kol nu kemwa lun fwalu. Me sramsram puspis ke kas palu inge su kasru kut in akilen kosro soko inge oanu sie u in kurungin misla su mutamwauk in 1919 pangpang League of Nations (sie “me srungeyuk”) a in pal inge pangpang United Nation. Fwakyuk 17:16, 17 akkalemye la God el akola in sang nu ke insien met kol pengpeng ke “kosro” soko inge in kunausla alu kikiap nu kemwa fwin fwalu. Kunanela se inge sie akul nu ke mutamweyen ongoiye lulap.
16 Ke sripen mutamwauk lun ongoiye lulap fwa orek ke pal fwasru, ya “tu yen mutal” fwa orek pa in pal fwasru lasr? Arulanu kalem la e orek ou inge. Fwinne “me srungeyuk” sikyuk tari ke mutamweyen century inge, a srakna oasr ke lusen yiu puspis, enenu in oasr naweyuk nu ke inkanek sakuruk in tu “yen mutal” ke pal fwasru. Oanu met tuma lutlut lun Kraist ke century se meet su loang mwo pal nu kemwa in liye la fuka inkanek in “tu yen mutal” e fwa orek, met Kristian ke len inge elos oru pa ou inge. Aok, kut nu kemwa insese ka la, kut enenu in sano na akpayeye na paye, kut in mu etu ma nu kemwa ka. Aok, akilenyuk tari la in kutu an lainye alu u arulanu yokelik. Ke sripen politic, ke kutu u su oasr met wi Kristian meet na tok som liki lalalfongi paye, elos purakak in oasr srunga yok ke alu nu kemwa, yokna nu sin met Kristian paye. (Sam 94:20, 21; 1 Timote 6:20, 21) Ke sripe se inge, politic el orekmakin ku lal misinge in “meun nu sin Lam,” a oanu Fwakyuk 17:14 el akkalemye, meun se inge yokelik. Fwine elos tia ku in oru kutena ma nu sin Lam lun God—Jisus Kraist ke luma mwolanu lal, su akfulatyeyuk—tusruktu elos fwa akyokye srunga lalos in lain met kulansap paye lun God nu kemwa, yokna nu sin “met mutal” lal. (Daniel 7:25; srike liye Rom 8:27; Kolosse 1:2; Fwakyuk 12:17.) Oasr yurosr me akpayeye la Lam a elos nu kemwa su welul elos fwa kutangla.—Fwakyuk 19:11-21.
17 Kut etu la kunanela lun alu kikiap nu kemwa apkurun. Babulon Lulap el “srui ke sran met mwo” a el orekma oanu sie kasra, tusruktu kunanela lal fwa orek na paye. Orekma in eyeinse fokfok lal nu sin togusra nu kemwa fwin fwalu fwa ekla nu ke inkanek sakuruk meyen futoto lalos ekla nu ke me srungeyuk a silolel su tuku ke ‘ko siengoul a kosro lemnak sokoa.’ (Fwakyuk 17:6, 16; 18:7, 8) Ke pal se “kosro srusra soko” inge el meun lain alu su lumeyuk nu ke mutan kosro na, “me srungeyuk” fwa tu ke sie inkanek su orala me sensen nu ke sie an su Kristendom el pangon an mutal.c Ke ma inge kunanela lun Kristendom su wangin lalalfongi yuro fwa mutamwauk kalos, su sifwanu pangnolos mu mutal.
“In Kaeng”—Fuka?
18 Tokin el palye ke ‘tu lun me srungeyuk yen mutal,’ Jisus el sensen met su akilen ma inge in silaklak kaengla. Ya el lungse in akkalemye la ke sie pal futoto inge—ke pal se “me srungeyuk” el “tu tari yen mutal”—met puspis fwa kaengla liki alu kikiap a sroang nu ke alu paye? Mo na mo. Tuni me akpayeye se meet. Jisus el fwak: “Lela elos su muta in Judia in kaengla nu fwin eolu. A lela el su muta fwin mangon loomu in tia fwuni, ku ilyuk nu lu in eis kutena ma liki loom sel; a lela el su muta in imae in tia folokla in eis nuknuk lal. A we nu selos su putete a nu selos su katiti in len ingo! A komwos in pre tu ma inge in tia sikyuk in pal in musrisr.”—Mark 13:14-18.
19 Jisus el tia fwak la elos na su mukena muta fwin an Jerusalem pa enenu in kaeng, ku la el lungse in akkalemye la elos enenu in som liki alu lun met Ju; ku kas in sensen lal inge sramsramkin ke ekla ke alu lun sie met—in som liki alu kikiap a sroang nu ke alu paye. Met tuma lutlut lun Jisus elos tia enenu in eis kas in sensen in som liki sie alu a sroang nu ke sie; elos ekla tari met Kristian paye. A meun ke yiu 66. C.E tia purakak met nu kemwa ke alu lun Judaism fwin an Jerusalem a Judia in som liki alu lalos inge a sroang nu ke alu lun met Kristian. Professor Heinrich Graetz el fwa la elos nu kemwa su ukwe met Rom su kaengla elos sifwil folokla nu in siti: “Met Zealots, elos on ke pusra lulap ke on in meun, elos folokla nu Jerusalem (8th October), insielos arulanu mokleyuk wi engun yok nu ke fwinsrak mwomwo lun sukosokla a in tia sifwil muta ye koko lun mutanfwal saye. . . . Ya God el tia kasrelos ke sripen pakoten su El oru meet nu sin papa matu tumalos. Insien met Zealots tia sangeng ke kutena ma su fwa sikyuk ke pal fwasru.”
20 Ou inge fuka orekma lun met sulosola su piselos tianu pus elos oru orekma nu ke kai lun Jisus nu selos? Elos som liki an Judia a sasla nu ke infwal Jordan a kaengla nu fwin eolu, elos akkalemye la elos tia wi akmwuk lun met Ju, ke alu ku ke politic. Elos likiye imae, loom, a tia oreni kutena ma lalos in loom selos. Meyen elos lalalfongi ke kurunginyuk a kasru lun Jeova, paenang elos filiye alu lal in pa yok liki ma nu kemwa su yok sripe.—Mark 10:29, 30; Luk 9:57-62.
21 Nunku, ingenu, ke akpayeye yok. Ke lusen yiu puspis kut kaifwe nu sin metu in som liki alu kikiap a in sroang nu ke alu paye. (Fwakyuk 18:4, 5) Million puspis sin met elos oru ou inge. Kas palu lun Jisus tia akkalemye la fwin ongoiye lulap mutamwauk, met puspis fwa sroang nu ke alu paye; paye, wangin met Ju puspis su ekulla alu lalos in yiu 66 C.E. Aok, oasr pal mwo lulap lun met Kristian paye in orekmakin kas in sensen lun Jisus a in kaengla.
22 Kut tia ku in etu na fon in pal inge me sramsram ke ongoiye lulap, tusruktu nu sesr misinge kut ku in lalalfongi la kaengla se ma Jisus el kaifwe nu sesr in oru inge tia sie kain in kaengla su lumeyuk nu ke som lasr nu ke siepa an. Met lun God elos muta tari in an nu kemwa fwin fwalu, ke sroasrik nu kemwa. Tusruktu, kut ku in lalalfongi na paye la fwin kaengla na paye eneneyuk, met Kristian elos tafwela in srukye sie akul kalem nu selos sifwanu a ke un alu kikiap nu kemwa. Arulanu yok sripe kas in sensen pa lal Jisus in tia folokla nu in loom selos in eis nuknuk ku kutena ma. (Mattu 24:17, 18) Ke ma inge oasr me srifwe nu sesr ke pal fwasru la fuka nunuk lasr nu ke ma lun fwalu; ya ma inge pa yok emeet, ku molela su fwa tuku nu sin met nu kemwa su muta liyen lun God pa yok sripe? Aok, ma upa a sral ku in weang nu ke kaengla lasr. Kut enenu in akola in oru kutena ma su enenu, oanu met oaru puspis ke century se meet su kaengla liki Judia, sasla nu ke infwal Jordan nu Perea.
23 Kut enenu in lalalfongi na paye la pal nu kemwa nien kaengla lasr pa Jeova a u lal su lumeyuk nu ke eol. (2 Samuel 22:2, 3; Sam 18:2; Daniel 2:35, 44) Pa inge an su kut ku in konaok me loeyuk! Kut tia etawi un met puspis su kaengla nu “in luf” a mwukmwuk nu in “eot lun eol”—u puspis lun met a akmwuk puspis lalos su ku in on na ke kitin pal tokin kunanela lun Babulon Lulap. (Fwakyuk 6:15; 18:9-11) Paye, pal’u ku in kol nu ke ma upa yok—oanu ma sikyuk in yiu 66 C.E. nu sin mutan putete su kaengla liki Judia ku nu sin kutena met su enenu in kaengla ke pal in musris a af. Tusruktu, kut ku in lalalfongi na paye la God el oru in oasr nien molela. Lela kut in akkeye in pal inge ke lalalfongi lasr nu sin Jeova a Mwen nutul, su ingenu kol tari ke Togusrai.
24 Wangin sripe kut in moul in sangeng ke ma e fwa sikyuk ke pal fwasru. Jisus el tia lungse met tumal lutlut lal in pal meeta in sangeng, paenang el tia lungse kut pa in sangeng, ke pal inge ku ke len puspis su e fwa tuku. El sang kas in sensen nu sesr tu kut in ku in akola ke inse a nunuk. Aok, met Kristian oaru nu kemwa tia eis kai fwin kunanela alu kikiap a akmwuk koluk nu kemwa. Elos fwa etu a porongo kas in sensen ke ‘me srungeyuk su tu yen mutal.’ A elos oru in pal sa ke inkanek lun lalalfongi fukoko lalos. Lela kut in tia mulkunla ke kutena pal mwolela lun Jisus: “A el su muteng nu ke safla, elnu fwa moul.””—Mark 13:13.
[Footnotes]
a “Me akul inge lun met Rom akfulatyeyuk a aluyuk ke tempel puspis fwin an Rom; a akfulat lun met inge ke me akul lalos fwal nu ke kutangla lalos ke mutanfwal saye . . . nu sin solse pa inge ma mutal emeet fwin fwalu su oasr yurolos. Solse lun Rom el fulak ke me akul lal.”—The Encyclopædia Britannica, 11th Edition.
b Akilenyuk tari la fwinne akpayeyen kas lal Jisus in 66-70 C.E. ku in kasru kut in kalem ka fuka ma inge fwa akpayeyuk ke ongoiye lulap, tusruktu akpayeyen ma luo inge tia ku in oanu sie na paye ke ma nu kemwa meyen akpayeyuk luo inge sikyuk ke luma su tia oanu sie.
c Srike liye The Watchtower, December 15, 1975, sra 741-4.
Ya Kom Esam?
◻ Fuka “me srungeyuk lun ma kunausten” el akkalemyel sifwanu ke century se meet?
◻ Efu sie inkanek lalmetmet in nunku la “me srungeyuk” ke len inge el akola in tu yen mutal ke pal fwasru?
◻ Kain in meun fuka su “me srungeyuk” el oru akkalemyeyuk in Fwakyuk?
o◻ Kain in “kaeng” fuka saap eneneyuk nu sesr?
[Study Questions]
1. Kas in sensen su Jisus el sang su ku in konoiyukyuk in Luk 19:43, 44 el safla ke mea?
2, 3. Efu kut enenu in pwar ke kas palu lal Jisus su simusyukla ke Mattu 24:15-21?
4. Mea ma inge su akkalemye la Mattu 24:15 el akpayeye ke century se meet?
5, 6. (a) Efu met rid lun Daniel sapter 9 enenu in orekmakin etauk? (b) Fuka kas palu lal Jisus ke “me srungeyuk” el akpayeyuk?
7. Mea kas palu lal Jisus su akpayeye in len lasr?
8. Ke lusen yiu puspis, fuka Met Lo lun Jeova elos akilen “me srungeyuk” ke len inge?
9, 10. Fuka kalem lasr ke ongoiye lulap in pal meeta el purakak nunuk lasr ke pal se “me srungeyuk” el tu ke sie an mutal?
11, 12. In yiu 1969, kain in nunuk fuka ke ongoiye lulap su aksumwosyeyuk akkalemye?
13. Efu sie inkanek lalmetmet in fwak la oasr sie pal in ‘tu yen mutal,’ su “me srungeyuk” el akola in oru ke pal fwasru?
14, 15. Fuka Fwakyuk sapter 17 el kasru kut in kalem ke ma sikyuk puspis kol nu ke Armagedun?
16. Kain in ma sikyuk kalem fuka ke alu akilenyuk ke pal inge?
17. Fwinne kut tia patokye ma kut lungse, tusruktu mea kut ku in fwak fuka “me srungeyuk” el e fwa tu yen mutal?
18, 19. Mea sripe puspis su fwal in orekmakin in akkalemye la “kaeng nu fwin eolu” tia ku in kalmekin ekla lun sie met ke alu?
20. Fuka met tumal lutlut in pal meeta elos topuk nu ke kas in sensen lal Jisus nu selos in kaeng nu fwin eolu?
21. Mea ma inge su kut tia enenu in sano fwin “me srungeyuk” el mutamwauk in meun?
22. Mea kut ku in toeni nu ke akos lasr ke kai lal Jisus in kaeng nu fwin eol?
23, 24. (a) Oiye mukena kut ku in konaok me loeyuk? (b) Mea kas in sensen lal Jisus ke ‘me srungeyuk su tu yen mutal’ el ku in oru nu sesr?
[Picture on page 22]
Babulon Lulap su pangpang “nine kien mutan kosro”
[Picture on page 24]
Kosro lemnak srusra soko el kol ke meun upa ke alu