1 Musaiyuk Lulalfongi ke Baibel
“Baibel nukewa etuku ke ngun lun God a oasr sripe in luti, in kai, in aksumwosye.”—2 Timote 3:16.
MEA MA UPA KA? Met puspus elos nunku mu Baibel el sie buk su tuku ke lalmetmet lun met mukena. Kutu sin metu elos lulalfongi mu me sramsram ke ma sikyak in Baibel el tia fwal a sumwos. Kutu met elos fwak pa mu kas in kai a kasru lun Baibel tila fwal nu ke pal inge.
FUKA KOM KU IN KUTANGLA MA UPA INGE? Pal nukewa, met su tia lulalfongi ke Baibel, a nu selos su tia nunku ka la oasr me kasru yok nu selos, elos akkalemye oiya inge meyen elos tia rid a tuni yok ke koanon ma inge. Elos kalweni na ma met puspus saye elos fwak. Tusruktu, Baibel el sang kas in sensen: “Met nukin lulalfongi kas nukewa, a sie met lalmetmet arulanu liaung fwufwasryesr lal.”—Soakas 14:15.
Mwo kom fwin tia sa lulalfongi ke ma metu fwak, a kom in akkeye lulalfongi lom sifwana oana met Kristian puspus in century se meet su muta in an Beroea, su eteyuk ke pal inge oana northern Greece. Ya kom lungse in etawelos? Aok, elos tia sa in lulalfongi ma met puspus saye elos fwak nu selos. A, oasr oiya lalos in “suk in ma Simusla len nukewa in liye ma inge la paye, ku sito.” (Orekma 17:11) Lela ku in nunku akmwoye ke sripe luo la efu ku kom ku in lulalfongi la Baibel el Kas lun God.
Ma nukewa su sikyak in pal meeta su simusyukla in Baibel el arlana sumwos. Ke lusen yea puspus metu elos selulalfongi ke inen met a an puspus su simusyukla in Baibel la ma inge paye a sumwos. Tusruktu, ke pal puspus oasr me akpayeye nu ka la me sramsram lun Baibel ku in lulalfongiyuk.
Ke sie me pupulyuk, oasr met lalmetmet puspus in pal somla elos tia arlana lulalfongi la Togusra Sargon lun an Assiria el moul in pal meeta, oana ke ma akkalemyeyuk in Isaia 20:1. Tusruktu, in yea 1840 fwasru, met archaeologist elos mutamwauk in pukanak loom lulap lun togusra se inge. Ke ma inge oasr me akpayeye puspus ka la togusra se inge el moul in pal meeta paenang met puspus ke pal inge elos etu tari la Sargon el sie sin togusra puspus lun an Assiria.
Oasr pa met puspus su fwak mu Pontius Pailat, governor lun an Rom su sapkin met puspus ke mise lun Jisus, el tia moul in pal meeta. (Mattu 27:1, 22-24) Tusruktu in yea 1961 oasr sie eot su inel Pailat a mwal lal akkalemyeyuk ka koneakyuk ke an su on apkuran nu ke siti lun an Caesarea in an Israel.
Oasr sie me rid su simusyukla ke October 25, 1999, el akkalemye la me sramsram ke Baibel el sumwos a paye. Me rid se inge el akkalemye ouinge: “Ke inkanek mwomwo, orekma lun met in pukunak an puspus, su ke pal inge pangpang archaeology, sang me akpayeye puspus nu ka la me sramsram su oasr ke Buk Matou a Buk Fwusr el arlana sumwos a paye. Oasr me akpayeye nu ke me sramsram ke met matou puspus lun an Israel, ke met Israel elos som liki an Ijipt, ke kolyuk lal Devid a kolyuk oana togusra, a ke oiyen moul lun met in len lun Jisus.” (U.S.News & World Report) Fwinne lulalfongi ke Baibel el tia fwal nu ke me akpayeye puspus su koneakyuk sin met archaeology, kain in me sramsram inge su sumwos a fwal pa ma kut lulalfongi ka la oasr sie buk su tuku in God.
Etauk ku lalmetmet mwomwo oasr in Baibel sang me insemwomwo puspus nu sin kain in met nukewa. Met lalmetmet elos koneak ke ma orekla srisrik puspus su ku in liyeyuk mukena fwin orekmakinyuk sie microscope, a wet ku ma orekla srisrik inge ku in akfwasryelik mas. Tusruktu meet liki elos kalem a eteyukyak ke ma inge, Baibel el akkalemye tari in pal meeta ke akwuk in karungin anu a mano in nasnas pal nukewa, a akwuk mwomwo inge srakna ku in orekmakinyuk a yok sripe ke pal inge. (Levitikus 11:32-40; Duteronomi 23:12, 13) Met in sou su orekmakin kas in kai lun Baibel ke inkanek mwomwo su enenu in akkalemye nu sin sie sin sie elos pulakin insemwomwo yok. (Efesus 5:28–6:4) Sie met su orekmakin ke moul lal akwuk nukewa lun Baibel el ku in ekla sie met orekma mwomwo, a ku in sang kasru yok nu sin sie employer in kulang a mwo nu sin met orekma lal. (Efesus 4:28; 6:5-9) Met nukewa su orekmakin akwuk nukewa lun Baibel elos ku in eis pa me kasru in oasr misla ke nunak a pulakin lalos. (Soakas 14:30; Efesus 4:31, 32; Kolosse 3:8-10) Aok kut ku in lulalfongi nu sin Met Orekutla la el fwa ase nu sesr kas in kasru mwomwo inge.
MEA ME INSEMWOMWO KA? Lalmetmet ku etauk su oasr in Baibel ku in aklalmetmetye met fwinne met nukin. (Sam 19:7) In wekunang, ke pal se kut eis lulalfongi ke Baibel, ma inge ku in kasre kut in eis step tok u su eneneyuk in akkeye lulalfongi lasr.
Ke kutu pa me akuteye, srike liye sapta 2, ke buk se inge Mea Baibel el Luti Na Paye?a ke sifwe se inge “Baibel—Sie Buk Su Tuku Sin God,” ke kas English.
[Footnote]
a Orekla sin Met Lo lun Jeova.