Ma Upa Su Tuku ke Srisri Lun U
“OANU SIE IN MA NU KEMWA PA SUMWOS, TUSRUKTU WANGIN KU FWIN FWALU SU KU IN ORU OU INGE.”
Pa inge ma Honoré de Balzac el fwak, sie met French novelist ke century ak19. Ya kom insese ke ma el fwak? Met puspis elos pulakin la srisri inmaslon u tia sumwos. Tusruktu, fwinne ke century ak21, met puspis misinge kitakatelik nu ke u puspis.
CALVIN COOLIDGE, president lun an United States mutamwauk in 1923 nu ke 1929, el arulanu nunku yok ke ma upa su fwa tuku ke kitakatelik lun metu a el sramsramkin ke “pal se fwin wanginla u su fulat liki kutu u.” Fwinne ou inge, ke yiu 40 tokin kolyuk lal Coolidge oanu sie president, Kerner Commission, oakiyuki in lutlut ke oiye lun kais sie sruf, a el akkalemye sangeng lal ke pal se e fwa tuku ke an United States fwa kitakatelik nu ke u luo: “sie sralsral, sie fwasrfwasr—fwa kitakatelik a tia oanu sie.” Kutu sin metu elos fwak la kas inge akpayeyuk tari a “srisrielik ke sripen sruf a me kasrup yokyokelik” ke an inge.
Efu ku arulanu upa in ekulla nunuk in srisri lun met nu ke ma mwo siefwunnu? Sripe se yoku pa oiye lun met. Oanu French dramatist Henry Becque ke century ak19 el fwak ke sie pal a la: “Sripe se oru arulanu upa in wanginla srisri lun metu pa meyen kut lungse in oanu sie nu sin met su fulat liki kut.” In kas saye, metu lungse in oanu sie nu selos su fulat lukelos ye mutun metu; tusruktu tia met puspis pa lungse in aksrikye mwal ku me sang lalos tu elos in oanu sie nu selos su srik lukelos.
In pal meeta, metu elos isusla oanu met wangin eteya, oanu met kasrup lun an, ku oanu sie met ke sou pengpeng lun anu. Ma inge srakna orek in kutu an. Tusruktu in an puspis misinge, mani yok pa pengpeng—ku wangin mani lun met—pa oru sie met in pusisel, ku met fulat inmaslon metu. Aok, oasr pa ma saye su akpengpengye sie met, oanu sruf, lutlut, a etauk. A in kutu an, oiye lun sie met pa sropon me srisri, mutan nu kemwa akpusisilyeyuk.
Ya Oasr Kutena Me Fwinsrak?
Ma sap su metu orala sang kasru in kutongye kutu ma su orala in oasr srisrielik lun metu. Ma sap inge antisegregation orekla fwin an United States. Ma sap lun an South Africa el lain akmwuk lun apartheid. Met kos, fwinne srakna oasr, tusruktu mutanfwal puspis elos tia lela. Sulela puspis lun court in an puspis sie me purakak yok in akilen sumwos lun sie met ke sie an, a ma sap puspis su tia lela srisri ku ma sap lun antidiscrimination in sang mongle kutu u nu sin kutu su tiana yok ku lalos.
Ya ma inge akkalemye la wanginla srisri inmaslon met nu ke kemwa? Mo, tia ou inge. Fwinne akmwuk lun met su oru met puspis in srisrielik el munasla tari in pal inge, tusruktu, oasr akmwuk sasu nu ke orekma lun srisri el mutamwauk in sikyuk. Buk inge Class Warfare in the Information Age el fwak: “Generic classes lun met capitalist a met orekma tia fwal in sifwil orekmakinyuk in sang akkalemye ma su tia oanu sie inmaslon u luo inge in len lasr, tusruktu pa inge ma sikyuk meyen u lulap inge kitakatelik nu ke u srisrik puspis inmaslon met orekma su wangin mongfwusesr lalos.”
Ya srisri ke sripen u ku in oru met nu kemwa in srisrielik ma patpat? In oanu me lutlut toko akkalemye la, ma sikyuk misinge srakna oasr fwinsrak ka.