Su Orala Ma Inge Nu Kemwa?

KE el imwonla inkanek lal ke sie insak fwin an Cambodia, Henri Mouhot, sie met France su fwafwasryesr in tuni ma orek fwin fwalu ke century-ak19, el sun sie lulu sralup a loal raunela sie tempel. Ke an se ma el tu apkurun nu ke tafwun mail ke tempel, el ku in liye la tauer lun tempel arulanu fulat, pus liki feet 200. Tempel inge pa Angkor Wat, sie ma srulela ke alu su yok emeet fwin fwalu. Ma inge el on tari ke lusen century puspis somla meet liki Mouhot el konaok ma inge.

In liye lal, Mouhot el ku in fwak la ma orekla su afunyuki inge pa orekma lun poun met. “Musaiyuk sin kutu Michelangelo in pal meeta,” el simusla, “ma inge arulanu mwo na paye liki na kutu ma musaiyuk in pal meeta sin met Grik a met Rom.” El fwinne onnu wangin met kuranganang a met liaung ke lusen century puspis, el ku in fwak la oasr sie met su lumala a orala ma inge.

Sie me insemwomwo, sie buk lun lalmetmet su simusyukla ke century puspis somla el ouyepa orekmakin kas inge in aketeye efu ma nu kemwa su raunikutla fwin fwalu tuku sin Met Su Lumala ma inge nu kemwa. Ma inge nu kemwa el orala. Met sap Poul el simusla: “Tu loom nu kemwa musaiyuk ke kutena met, a el su musai ma nu kemwa el God.” (Hibru 3:⁠4) Saap kutu met elos fwak, ‘Tusruktu orekma lun ma orekla tia oanu sie ke orekma lun met. Kutu sin met scientist ke len lasr elos tia nunku ou inge. Tukun elos insese la “akmwuk lun biochemical tia ma su wangin moul la,” Michael Behe, sie professor lun biochemistry ke Lehigh University, Pennsylvania, el siyuk: “Ya akmwuk lun biochemical su moul ku in lumala ke sie inkanek lalmetmet?” El tafwela in akkalemye la met scientist elos ingenu orala ekla lulap ke organism su moul ke inkanek lun genetic engineering. Aok, kemwanu ma moul a ma su tia moul ku in lumala a orekla! Ke el tuni cell puspis su moul su ku in liyeyuk mukena ke microscope, Behe el konaok akmwuk sakuruk puspis su orekla nu ke ip puspis su oasr enenu lun kais sie tu in mutamwauk orekma. Mea kas safla lal? “Ma sikyuk ke kaifweung inge nu kemwa in liye cell se​—⁠in tuni moul ke level lun molecular​—arulanu kalem la cell se el sie ma orekla sin sie met su ‘lumala!’ ”

Cosmologist a Physicist elos kemwanu tuni na paye fwalu a ma nu kemwa in kosrao su raunikutla a oasr ma paye sakuruk su elos konaok. Ke sie me pupulyuk, elos etu la ekla lun constants ku ma oakiye tari su oakiyuki tari in kosrao a fwalu, ku in oru in wangin ma moul in an nu kemwa.* Sie cosmologist pangpang Brandon Carter el pangon ma paye se inge oanu sie ma sikyuk sakuruk su tia nunkeyuk. Tusruktu kom fwin osun nu ke ma sakuruk puspis, su ma inge nu kemwa sikyuk ke inkanek takla, ya kom tia mutamwauk in nunku la oasr sie met su orala tu in ou inge?

* “Kas se inge “constants” el kalmekin akmwuk ku srikasrak su oakiyuki tari su tia enenu in ekulla in kosrao a fwalu. Me srikasrak luo pa orekma pisrpisr lun kalem a toeni lun gravity a mass se.

Paye, oasr Met Su Lumala akmwuk sakuruk a “ma sikyuk sakuruk su tia nunkeyuk” inge nu kemwa. Su? “In akilen Met Su Orala ma inge nu kemwa ke inkanek lun science arulanu upa,” Professor Behe el fwak, paenang el srike in filiye topuk ke kusensiyuk inge ke inkanek lun “philosophy a theology.” Saap kom pulakin pa la topuk ke kusensiyuk se inge tianu arle yok sripe nu sum. Tusruktu, kom fwin eis sie pok ke me sang su arulanu kato a nenela ke ma kom enenu na paye, ya kom tia suk met su sot ma inge nu sum?

Ke kas pupulyuk, oanu kut eis kain in pok ke me sang inge​—⁠sie kain in pok pa inge su nenela ke me sang mwomwo su ku in oru ku in moul a engunkin moul. Pok ke me sang inge el lumeyuk nu ke fwalu, wikin koano a akmwuk nu kemwa lal in kasru ma moul. Ya kut tia engun in suk met su ase nu sesr ma inge?

Sie me insemwomwo, meyen met su ase nu sesr pok ke me sang inge el supwela leta. “Leta” se inge pa buk matu lun lalmetmet su kut sromun tari ke mutamweyen me sramsram inge​—⁠pa Baibel. Ke kas in mutamwauk lal, arulanu fwusesr a kalem topuk lun Baibel ke kusensiyuk inge, su ase nu sesr pok ke me sang: “Ke mutamwauk God el orala kosrao a fwalu.”​—⁠Genesis 1:⁠1.

Ke “leta” lal, Met su Orala ma nu kemwa el akkalemyel sifwanu ke sie e: “Ou inge God Jeova el fwak, el su Orala kosrao . . . ; El su laknelik fwalu, a ma sikyuk ka, El su sang mong nu sin met su muta fwe.” (Isaia 42:​5, 8) Aok Jeova pa enen God su lumala a orala kosrao a fwalu a orala mokul a mutan fwin fwalu.

[Picture on page 3]

Ankor Wat musaiyuk sin met

[Picture on page 4]

Kom fwin eis pok ke me sang, ya kom lungse in etu su supwela ma inge?