Silarsuaq qimerloorparput
Tuberkulose — sumi tamaani nappaalaneq
Ukiut tamaasa inersimasut tuberkulosemik (TB-mik) toqquteqartut AIDS-imik, malariamik kiattunilu nappaatinik toqquteqartut ataatsimut katinnerannit amerlanerusarput, Silarsuarmi Peqqinnissakkut Suliniaqatigiiffissuaq (WHO) nalunaarpoq. Silarsuaq tamaat eqqarsaatigalugu sekundit tamaasa TB-mik tunillatsittoqartarpoq. TB-p bakteeriaa quersornikkut tangajornikkulluunniit tunillaassinnaavoq. WHO missiliuussivoq inuit 300 millionit ukiut tulliuttut qulit ingerlaneranni TB-mik tunillatsikkumaartut 30 millionillu nappaammik toqquteqarumaartut. Bakteriallu nakorsaatinut akiuussinnaasut takkunnerata nappaatip katsorsarneqarsinnaajunnaarnissaa aarlerinarsisippaa. WHO naapertussagaanni „TB-mik tunillatsissimasut 5-10 procentiinnaat napparsimalersimapput tunillaassuisunngorsimallutilluunniit timip akiuussutissaasa TB-p uumasuaraanut akiuunnerat pissutaalluni“. Nappaalanerli ima ilungersornartigaaq WHO-p taasimallugu ’nunarsuaq tamakkerlugu ajornartorsiornermik’, WHO-p oqaluttuarisaanerani aatsaat taamatut nalunaaruteqartoqarluni.
Sodomamik Gomorramillu assaaneq?
Itsarnisarsiuut svenskit itsaq illoqarfiusimasut Sodoma Gomorralu nassaarisimanerarpaat. Itsarnisarsiuut Ammanip Itsarnisarsiornermut Institutia suleqatigalugu El Lisanimi, Immap Uumaatsup kangia-tungaani, Jordanimiittumi nassaarsimapput. Svenskit aviisiat Östgöta-Correspondenten allappoq illukunik Kristus ukiunik 1900-nik sioqqullugu aserorneqarsimasunik ullumikkut nassaartoqarsinnaanera uppernanngingajattoq. Itsarnisarsiuut qularinngilluinnarpaat Sodoma Gomorralu nassaarisimallugit. Marriat, iikkat, ilerrit ujaqqallu misissoqqissaareerlugit inerniliipput oqarlutik illoqarfiit pinngortitarsuarmi ajunaarnersuaqarneranit aserorneqarsimasut. Biibilimili takutinneqarpoq tamaani najugaqartut kanngunarluinnartumik inuunerat pissutigalugu illoqarfiit Guutip aserorsimagai.
Meeqqat anaananngortut
Brasiliami niviarsiaqqat 15-it inorlugit ukiullit 11.457-it 1994-imi meerartaarsimapput, Brasiliami Geografiimut Statistikkimullu Institutti taama paasissutissiivoq. Ukiuni kingullerni 18-ini taama meeraatigalutik anaananngortut 391 procentimik amerlisimapput, piffissami tamatumanerpiaq inuit 42,5 procentiinnarmik amerlisimasut. Inuusuttuaqqat 15-it 19-illu akornanni ukiullit anaananngortut 60 procentimik amerlisimapput. Dr. Ricardo Rego Barros, Rio de Janeirop universitetianeersoq, atuagassiami Veja-mi oqarsimanerarneqarpoq ’inusuttuaqqat kinguaassiuutitigut atoqateqartaliaarnerannut pisuusut tassaasut avatangiisit, tv-kkut isiginnaagassiat, atuakkat atuagassiallu’. Immikkut ilisimasalik alla oqarpoq angajoqqaat ilinniartitsisullu kinguaassiuutinut tunngasunik meeqqanut paasissutissiinissartik suli ajornakusoortikkaat.
Arnat akornanni pissusilunneq
• Brisbanemi aviisi Sunday Mail nalunaarpoq Australiami arnat inuusuttut amerliartuinnartut oqaatsinik kusanaatsunik atuisartut. Professori Max Brandle, Australiami Nalitsinni Oqaatsinut Instituttimi siulittaasuusoq, oqarpoq: „Ullumikkut qularnaallillugu paasivarput arnat angutinut sanilliullutik siornatigornit imernerulerlutillu pujortarnerulersimasut. Aamma oqaasipilunnerulersimapput. Tamatuma ajoraluartumik kingunerisimavaa angutit arnallu akornanni inussiarnersumik pissusitoqqap kinguariartulersimanera. Angutit arnallu tamarmik oqaasipiluttaraangata alianaatsorsiorneq tammapallattarpoq. Qangaanerusoq alianaatsorsiorpalaartumik oqaloriaaseq ullutsinni atuutinngilaq. Ullumikkut inuusuttut oqaatsinik kusanaatsunik atuisarnerat nalinginnaaqaaq.“
• Brasiliami arnat pinerluttuliorsimaneri 1995-imi marloriaatinngorsimapput. Politiini atorfilik Francisco Basile naapertussagaanni arnat amerliartuinnartut saassussisarput, tillinniartarlutik allaallu ikiaroornartunik tuniniaanermut akuliusimallutik, aviisi O Estado de S. Paulo nalunaarpoq. Festernerni ikiaroornartumik akeqanngitsumik agguaassiffiusartuni crackimik ikiaroortalernermikkut arnat pinerlunniartarnertik aallarnertarpaat. Arnat pinngitsuuisinnaajunnaaginnaratik aamma amerlasuutigut namminneq ikiaroornartuerniartartunngortarput. Politiit naalagaat Antônio Vilela aviisimi ima oqarsimanerarneqarpoq: „Arnat ikiaroornartuerniartartut amerleriarujussuarsimanerat tupinnaqaaq . . ., utoqqaassutsimikkullu assigiinngeqaat.“ Arnat ilaat 20-kkunni ukioqarput, aammali ilaat 50-ikkunni ukioqarlutik.
Atuarneq — „arriitsumik toqujartorneq“?
Italiami Naqiterisitsisarfeeqqat Peqatigiiffiat naapertussagaanni misissuinermi takutinneqarpoq Italiamiut tamarmik 80 procentii „siorna atuakkamik quppigaqarsimanngitsut, quppigaqarsimagunillu, qanorluunniit taaguuteqarnera atuakkiortualuunniit eqqaamanngikkaat“. Italiamiut ileqqui, iliuusii inuunerallu assinit sunnerneqarnerusarput, ilaatigut tv-mit, atuagassianit pinnatik, Romami aviisimi La Repubblica-mi allassimavoq. „Italiamiut atuarneq ajorput, misiginngillallu pingaarutilimmik annaasaqarlutik,“ aviisi paasissutissiivoq. Misissuinerup takutippaattaaq Italiamiorpassuit atuarneq „inoqatinut attaveqarlualernissamut piginnaaneqannginnermut“ aamma „pilerissuseqannginnermut“ atassusertaraat. Atuarneq ajortut „qularinngilluinnarpaat atuarneq piffissamik atuilussinnarnerusoq“, ’utoqqaat kisimik atuartussaasut’, imaluunniit atuarneq tassaasoq „arriitsumik toqujartorneq“.
Ilisimassuseq Biibilimeersoq biskoppip qularigaa
„Aappariinnermut inatsisit kristumiullu akornanni avittarneq“-mik qulequtserlugu Indiami seminaareqartoqarnerani nestorianerit biskoppiat Poulose Mar Poulose oqarsimavoq Biibili ileqqussatigut najoqqutassarsiorfissatut atorneqarsinnaanngitsoq. Aviisimi Indian Express-imi taanna oqarsimanerarneqarpoq Biibilip avinneq pillugu ajoqersuutaanik eriaginninnerup assigiinnaraa uiusup nuliaasullu akornanni attaveqatigiinnermik paasinninneq eqqarsaatigalugu siuariarsimanernik miserratiginninneq. Aviisimi allassimavoq biskoppip hindusiortoq ilisimasalik issuarsimagaa oqarsimasoq allassimaffiit tamarmik marlunnik immikkoortoqartut. Siullerooq utaqqiisaannaavoq qarsupittuullunilu eqqarsaatinullu isummanullu piffissami nunamilu allanneqarfimminneersunut ilaalluni. Aappaagooq naassaanngitsumik atortussiaavoq aserortussaanani tamatigullu nunanilu tamani atorneqarsinnaalluni. Biskoppi aamma oqarsimavoq: „Biibilimi naasupiluit qajuusiassanit avissaartiterneqartariaqarput. Sallusuissutsit naassaanngitsut paasinnittaatsillu kulturerisamik tunngaveqartut immikkoortittariaqarput . . . taavalu nammineq aalajangiilluni.“
Sullinernik mulaa!
Qularnanngitsumik amerlanerit anniaatitik nipaallisinniarlugit sullinernik nereqquneqassagunik amiilaajummissapput. Inuilli tamarmik taamaanngillat. Atuagassiami Asiaweek-imi oqaluttuarineqarpoq Singaporemi naasunik neriniartarfik (Imperial Herbal Restaurant) ilaatigut uniaalunnik skorpioninillu sassaalliuteqartartoq, tamakkuagooq inuussutissartaqarluarlutillu ajorunnaarsitsisarmata. Neriniartarfimmik piginnittoq, Tee Eng Wang-Lee, oqarpoq uniaaluit gigtimut iluaqutaasut, skorpionillugooq toqunartortaa niaqorlorujussuarnermik nipaallisitsisarpoq sianiutinillu qasukkartitsisarluni. Aamma sullernit allat nakorsaatitut atorneqartarput, soorlu quperlut panertitat nipaallisaatitut, cikadet quperlui nillaanermut, nualluni anillannermut mislinginullu, igutsaasaallu inaat panertitat niuuttunut (parasittinut). Uumasuaqqat tamakkua qanoq mamaqarpat? Uniaaluit seernartumik mamaqarput, skorpionillu mattusoorujussuupput. Wang-Lee oqarpoq: „Mamaat sungiuteqqaagassaapput.“ — Mamarsarluarisi!
Angerlarsimaffimmi meeqqanut ulorianartut
Meeraaqqat angerlarsimaffimmi toqunartutortoornissaannut aarlerinartoqarpoq. Iisartagaaqqamik imminnut atortussiaanngitsumik ataasiinnarmik iisippata taamatut pisoqariaannaavoq, atuagassiaq FDA Consumer mianersoqqusivoq. Meeraaraq nakorsaammik, illumi atortussiamik sakkortuumik imigassamillu aalakoornartortalimmik piguni napparsimaliinnarani aamma allaat toqusinnaavoq. Tamakkua meeqqat takusinnaanngisaannut inugaannullu inissinneqartariaqarput. Ingammik iisartakkanik saviminermik akulinnik meeqqallu vitamiininik ingasaallugu pineq ernumanartoqarpoq. „[Meeqqanut] vitamiinit mamakujuttutut aviiseeqqaniluunniit inuttaasutut isikkulerlugit nioqqutissiarineqartarput, taamaattumillu [meeqqanit] nakorsaatitut paasineqartaratik,“ dr. George Rodgers Kentuckymi USA-miittumi toqunartuleriffimmeersoq nassuiaavoq. Immikkut ilisimasallit siunnersuinerattut nakorsamut sianerasuartariaqarpoq meeqqami pissusissamisuunngitsumik malunnartoqarpat, soorlu isai pissusissamisuunngitsumik aalappata, sinippallaarpat, imaluunniit iisartakkat puuannik ammaannartumik siumugaqaraanni. Taava nakorsap siunnersuutai malittariaqarput.
Eqqissilaariarit!
Inuit amerliartuinnartut eqqissiveqannginnermik naalliuuteqarput. Ellen McGrath, tarnip nakorsaa Amerikamilu atuagassiamut Health-imut ilanngutassiortuusoq, eqqissiveqannginnerup kingunerisaanik nukissaarunnaveersaarnissamut atatillugu pitsaasunik siunnersuuteqarpoq.
◼ Unikkallartarit: Minuttini qulini pisuttuartarit, minuttiniluunniit tallimani eqqissiivillutit itisuumik anersaartortarit. Ullaakkut unnukkullu minuttini 15-ini atuartarit eqqarsaqqissaartarilluunniit.
◼ Pissutsit aqukkit: Qungujunnartunik avatangiisilersorit — assilissanik, naasunik tammajuitsunillu. Suliassatit pilersaarusiorluakkit, pisariaqartullu naammassinissaannut naammattumik piffissaqartigit.
◼ Peqqinnartutortarit: Kaalluinnalernissavit tungaanut sulisaqinak, qanorluunniillu ulapitsigigaluaraangavit ajornannginnersiuinnarlutit peqqinnanngitsunik nerisaqinak. Akulikitsumik ingammik naatitartortarneq qasulinnginnissamut iluaqutaasarpoq.
◼ Aalasarit: Aalalluarluni timigissartaraanni eqqissiveqannginneq millisarpoq, nalerisimaarnerulernarpoq pissutsinillu aqutsilluartitsilertarluni. Timigissarneq nuannarisannik ingerlattaruk.