Silarsuaq qimerloorparput
Canadami naartuersinnerit amerliartorput
1993-imi Canadami naartuersinnerit aatsaat taama amerlatigalutik 104.403-iupput, 1992-imiit 2,3 procentimik amerlanerullutik. Aviisi Toronto Star naapertorlugu ’ernisut 100-uugaangatta naartuersinnerit 26,9-iusarput’. Sooq amerlanerulersimappat? Ilaat isumaqarput naartuersisarfiit namminersortunit ingerlanneqartut amerlanerulernerat pissutaasoq, Canadami Pilersaarusiamik Angajoqqaat Peqatigiiffianneersut tikkuarpaat amerlanerusut aningaasatigut ajornartorsiorneq ’naartuersinnerminnut pissutaanerartaraat’. Anna Desilets, Inuunermik Illersuisut-nut direktøriusoq isumaqarpoq ’naartuersinneq ajornanngitsumik pineqarsinnaagaangat inuit naartunaveersaatitut atorajuttaraat, akileraartartut akiligaannik’.
Pilluarnerup isertugaa?
Misissuineq Londonimiut aviisianni The Daily Telegraph-imi saqqummiunneqartoq naapertorlugu naak tuluit ukiut 25-it matuma siornanut naleqqiutissagaanni ullumi peqqinnerugaluarlutik pisuujunerugaluarlutillu, amerlanertigut pilluarnerulersimanngillat. Sociologeq Amerikamiu misissuinerup tamatuma kisitsisit atorlugit naatsorsueqqissaartarfimmeersup inerneranik isumaqatiginnilluni oqarpoq pilluarneq piviusoq angussagaanni ’inuuneq siunertaqartariaqartoq’ aamma ’pingaaruteqartunik anguniagaqartariaqarluni’. Inuit 400-t missaat apersoreerlugit misissuisut marluk New Zealandimeersut tamatumunnga assingusumik isummerput — inuit amerlanersaasa pilluarneq ’inuunerminni aaqqissugaanermut siunertaqarnermullu’ attuumassuteqartittaraat. Inuit aappallit upperisarsiorluartullu nalerisimaarneq misiginerusarpaat. Tuluit nunaanni aappariinnerup upperisaqarnerullu kinguariartornerat pissutigalugu tuluit ’inuiaqatigiittut isigalugit pilluaannerujartuinnassapput’, aviisimi taama allassimasoqarpoq.
Anaanaasut atuarsinnaanerata sunniutaa
Peqqissutsimik ilisimasallit isumaqartuarsimapput nunani siuarsarniakkani meeqqat iluatsitsinissaminnut periarfissaqarnerusartut anaanaat atuarsinnaallutillu allassinnaagaangata, uppernarsarsimanngilaalli atuarsinnaaneq immini aalajangiisuunersoq. Atuagassiaq New Scientist naapertorlugu Nicaraguami misissuinerup ’aatsaat maanna takutippaa arnanik ilinniartitsineq meeraasa peqqissusiannut toqqaannartumik sunniuteqartartoq’. Arnat inersimasut atuarsinnaanngitsut 1979-ip 1985-illu akornanni Nicaraguami ilinniartitsiniarnersuarmut peqataasut misissuinermi pineqarput. 1970-ikkut naalerneranni anaanaasut atuarsinnaanatillu allassinnaanngitsut 1000-it ernigaangata meeraaqqat 110-it toqusarput. 1985-imili anaanaasut atuarsinnaalersimasut 1000-it ernigaangata meeqqat 84-iinnaat toqusimapput. Meeraat aamma pitsaanerusumik nerisinneqartalersimapput. Immikkut ilisimasallit suli nalornissutigaat sunarpiaq pissutigalugu anaanaasut atuarsinnaallutillu allassinnaasut meeraat ajunnginnerusartut.
Uissuumminersuaq
Canadami Northwest Territoriesimi Hudson Bayimi illoqarfeeqqami Chesterfield Inletimi meeqqanik atuartunik atornerluisimanermik unnerluutiginninnerit pissutigalugit inuit uissuummisimaqaat. Atuagassiaq Maclean’s naapertorlugu naalakkersuisut nalunaarusiaata ungasinngitsukkut saqqummersinneqartup takutippaa 1950-ikkunni 1960-ikkunnilu ukiut 17-it ingerlaneranni Sir Joseph Bernierip ullukkut paaqqinnittarfiani najugaqarfimmilu tamatumunnga atasumi katuullit ilagiissaannit ingerlanneqartumi meerarpassuit kinguaassiuutitigut timikkullu atornerlunneqartarsimasut. Qaammatini 21-ni unnerluussinerit 236-it misissoreerlugit politiit aalajangerput unnerluutigineqartut eqqartuussivimmut tunniunniarnagit — ilaatigut unnerluussinerit pisoqalivallaalersimammata; ilaatigut unnerluutigineqartut utoqqalisimammata toqusimammataluunniit; imaluunniit atuartuusimasut ilaasa atornerluisut qularnaallivillugu kinaassusersisinnaanngimmatigik. Maclean’s-imi ima allassimavoq: „Naak ukiorpassuit qaangiussimanerata unnerluutigineqartut pillarneqarnissaat ajornakusoornerulersikkaluaraa, pinerluffigineqarsimasut anniaataat millisissimanngilai.“
Arnat nakuusertut amerliartorput
„Ullumikkut arnat qanganit nakuusernerulersimapput,“ Ottawap universitetiani pinerlunniartarneq pillugu immikkut ilisimasalik Tom Gabor oqarpoq. Aviisi The Globe and Mail naapertorlugu „nakuusertut amerliartuinnartut tassaapput arnat, ullumikkut appasinnerusumi inissisimajunnaarlutik siuttunngorsimasut. Tassaajumajunnaarput angutinut ajortunut kiffaasut.“ Arnanik nakuuserlutik pinerluttuliorsimasunik unnerluussinerit 1983-imi 6370-iusimasut 1993-imi 14.706-inngorsimapput. Angutilli suli nakuuserlutik pinerluttuliornerusarput. Aviisi qulaani eqqaaneqartoq malillugu „nakuuserlutik pinerluttuliortut eqqarsaatigalugit inersimasut 88,6 procentii aamma inuusuttut 76,3 procentii angutaapput“.
Biibilimik nutsikkat nutaat
„Biibilimik tuluit oqaasiinut nutsikkat nutaat assigiinngitsorpassuit atuagaarniarfinni nassaassaapput,“ atuagassiami U.S. News & World Report-imi taama allassimavoq. Meeqqanut, timersortartunut, utoqqarnut, anaanaasunut angerlarsimaffiup avataani suliffeqanngitsunut, ataataasunut allanullu immikkut Biibilimik naqitigaqarpoq. Ilaanni, Black Bible Chronicles-imi, oqarusiutit atorneqartarput Biibilimi oqaluttuat Amerikami inuusuttunut qernertumik amilinnut pissanganartinniarlugit. Nutsikkami allami The New Testament and Psalms: An Inclusive Version-imi pineqartut angutaanersut arnaanersulluunniit ersinngilaq. Guuti „Ataataasoq-Anaanaasorlu“-mik taaneqarpoq, Inuullu ernera taaneqalerpoq „Inuusoq“. Saamiusut ajuallatsikkumanagit nutserisut Guutip talerpia ’pissarsua’-nik taasimavaat, allamillu amillit nikagiumanagit „taartoq“ ajussutsimut assersuutitut atorneqanngilaq. Nutsikkat pingajussaat, New International Reader’s Version New Testament, naqiterisitsinit ima allaatigineqarpoq: „Aatsaat maanna Biibileqalerpoq nikanarnerusunut tunngatinneqartumik, Biibilit nioqqutigineqartut atuaruminarnerpaartaat.“ Ilanngutassiaq ima naggasiivoq: „Tuluit oqaasii atorlugit Biibilimik naqitikkat assigiinngitsut 450-iupput. Naqitikkat nutaat taama amerlatigisut nioqqutigineqarmata ilimagisinnaavarput Biibili tassaajuassasoq atuakkat pisiariumaneqarnerpaartaat.“
Angalanermi meriannguneq
Illit angalaninni merianngusarpit? Taamaappat kisiviunngitsoq taamaapputit. Inuit 90 procentii meriannguneq annerusumik minnerusumilluunniit misigisarpaat, aviisi International Herald Tribune taama allassimavoq. Qimmit, ingammik qimmiaqqat, eqqorneqarsinnaapput. Allaat aalisakkat malleqisumi usigineqartut merianngusinnaapput! Tamanna qanoq iluarsineqarsinnaava? Inuppassuit nakorsaatit atortarpaat. Siunnersuutit iluaqutaasinnaasut allat imaapput: Biilimut ilaagaangavit atuaqinak. Aalavallaanngitsumut inissigit — soorlu biilip issiavianut saarlermut, timmisartumilu suluisa nalaannut. Ungasissumut, soorlu killingusaamut, isigigit. Taamaaliorusunngikkuit sequnngerit.
Toqujuissuseq tuniniagaq?
„Dollarinik 35-nik akiliiguit toqujuitsunngorsinnaavutit,“ USA-mi Oregonimi Eugenemi aviisi Register-Guard taama neriorsuivoq. Mikrobiologip James Bicknellip neqeroorutigaa illit DNA-annik ’aanaveersaanissani’ taavalu, aviisimi allassimavoq, ’siunissami kinguaassavit ilaasa asannittut DNA tamanna atorlugu illit kopeersinnaajumaarpaatsit’. Dr. Bicknellip DNA-mik poortat mattutissanik bakteeriaajakkanik marlunnik puiaasamillu imerpalasumik imalimmik imallit tuniniarpai. „Ulussavit iluanut mattutissaq tagiutissavat, taavalu puiaasamut ikeriarlugu uannut utertillugu,“ taama ilitsersuivoq. Taavagooq cellit mattutissamiittut DNA-vat immikkoortissavaa pappiaramullu nakkartitsivissamut pisillugu. Pappiara sullulimmut piseriarlugu illerfiusannguamut aluminiumimik sanaamut ikineqassaaq atsiorlugulu, ilaquttanut ikinngutinullu takuneqarsinnaalersillugu. Aviisi ima nangippoq: „Dr. Bicknell isummerpoq inuit toqusortamik arsaat, nujaat kukiilu toqqorusuttaramikkik, atamanna DNA-mik poortaq erngutaminnut kingornussassarititassaqqigigaat.“
Kavaajat ukiorsiutit pitsaanersaat
Ilisimatuut nannut timmisartumit misissornissaat ajornakusoortippaat — nannut qaqortuunerat apummiinnerallu pissutigiinnarnagit. Atuagassiaq Popular Science naapertorlugu ilisimatuut ilaasa isumassarsillutik qinngornernut infranut aappaluttunut filmi atorlersimagaluarpaat, isumaqarlutik taamaalillutik uumasut angisuut taakkua kissarnerat takusinnaassallugu. Filmimili ersitsoqanngivippoq! Nannup amia ima oqorsaataalluartigaaq uumasup kissarnermi ilamininnguaannaa katattarlugu. Atuagassiami allassimavortaaq nannup meqquisa seqernup qinngorneri ultravioletisut tigusarai qanorlu ililluni pinerpoq qaamaneq kissarninngortittaraa.