Sambu na Inki Lusambu ya Inza Tafwa

“Beno bantu na mono, beno katuka na bwala sambu beno kubaka masumu na yandi ve, beno kumona ve mpasi yina ya yandi ta mona.”​—KUSONGA 18:4.

1. (a) Inki mutindu Babilone ya Nene kubwaka? (b) Inki mutindu dyambu yai kutadilaka Bambangi ya Yehowa?

“BABILONE YA NENE me bwaka!” Ya kyeleka, na meso ya Yehowa kintinu ya inza ya mvimba ya lusambu ya luvunu me bwaka. Yai mekumaka kima ya kyeleka tuka 1919, ntangu nsadila ya bampangi ya Kristu kukatukaka na kati ya mpukumuna ya Kikristu, ndambu ya nene ya Babilone ya nsweki (mystère). Bonso mbutu, bau kukumaka na kimpwanza ya kutuba mambi ya dibundu ya luvunu mpi kusamuna luyalu ya lunungu ya Nzambi na nzila ya Kimfumu ya Mesia. Na nsungi ya mvunkama yai, Bambangi ya kwikama ya Yehowa metungululaka bimvuka ya mabundu yina kele bampika ya Satana, yina yandi kesadilaka sambu na “kukusa bantu yonso.”—Kusonga 12:9; 14:8; 18:2.

Inki Mutindu Babilone ya Nene Mebwaka?

2. Inki kele mvwandilu ya mabundu ya inza na bilumbu yai?

² Ata mpidina, muntu lenda kuyula nde, ‘Inki mutindu nge lenda kutuba nde Babilone mebwaka, na ntangu dibundu kemonana nde yau kele na kuyela na bansi mingi?’ Dibundu ya Katolika kiteso mosi ti Dibundu ya Mizuluma, kele na bankwikidi kuluta bilio mosi. Dibundu ya Misioni keyela kaka na kati ya bansi ya Amerika, kisika banzo-nzambi ya mpa mpi banzo ya misa keyikama mbala na mbala. Bankama ya mafuku kelandaka minsiku ya Boudha ti Hindou. Kansi, na inki kiteso dibundu yai yonso kesala bupusi ya mbote na nkadulu ya babilio yai? Keti yau kukangisaka nzila na Bakristu ya Katolika ti Bakristu ya Misioni na kugondana ve mosi na yankaka na Nordi ya Irlande? Keti yau kunataka ngemba ya kyeleka na Bayuda ti Bamizuluma na Moyen-Orient? Keti yau kunataka kuwakana na kati ya Bahindou ti Bamizuluma ya insi ya India? Mpi, ntama mingi ve, keti yau kukangisaka nzila na Dibundu ya Orthodoxe ya Serbie, Bakatolika ya Croatie, mpi Bamizuluma ya Bosnie na kukonda kulanda “ngedisa ya kikanda,” kuyibaka, kuta bizumba na kingolongolo, ti kugondana bamosi ti bankaka? Dibundu kele mbala mingi kaka kifwanisu ya mpamba, kidimbu bonso kimpusu ya maki yina kepasukaka na nsi ya bupusi ya fyoti.​—⁠Galatia 5:​19-21; fwanisa ti Yakobo 2:​10, 11.

3. Sambu na inki dibundu kesambisama na ntwala ya Nzambi?

³ Na meso ya Nzambi, kusimbama ya dibundu na bantu mingi kesobaka ve ata dyambu mosi na kubwa​—⁠mabundu yonso kesambisama na ntwala ya Nzambi. Babilone ya Nene, bonso nkenda na yau kemonisa, fwete kusambisama imbi sambu “masumu na yandi me fuluka mingi, yo me kuma tii na zulu, ebuna Nzambi me vila ve mambu ya mbi ya yandi salaka.” (Kusonga 18:⁠5) Na ndinga ya mbikudulu Ozea kusonikaka nde: “Kana nge kuna mupepe, nge ta buka mupepe ya ngolo.” Mabundu ya luvunu ya Satana yonso ya ntoto ya mvimba tabebisama na nsukansuka sambu bau meyekulaka Nzambi, zola na yandi, zina na yandi, ti Mwana na yandi.—Ozea 8:7; Galatia 6:7; 1 Yoane 2:22, 23.

Nge Fwete Sola

4, 5. (a) Beto kezinga bubu yai na inki bamvwandilu? (b) Na inki bangyufula beto fwete kupesa mvutu?

⁴ Beto kezinga na “bilumbu ya nsuka,” mpi bonso Bakristu ya kyeleka, beto kele na kunwana sambu na kuguluka na “bantangu ya mpasi na kuvibidila.” (2 Timoteo 3:​1-5, NW) Bakristu ya kyeleka kezinga kaka mwa bilumbu fyoti na ntoto ya Satana, yina kemonisa mpenza kimuntu na yandi ya mbi bonso ngondi, mpi muntu ya luvunu. (Yoane 8:44; 1 Piere 2:​11, 12; Kusonga 12:10) Beto mezyungama na kingolongolo, luvunu, muyibi, mambi, ti mansoni. Minsiku mevilaka. Kukembila byese ya ntoto ti kusadila mabaku ya mbi kele bangogo yina kemonisa dyambu yango. Mpi na mambu mingi bamfumu ya mabundu kendima kubeba ya bikalulu na kuswekaka mambu ya pwelele ya Biblia kebuya bonso kulalana babakala na babakala, pite, ti bizumba. Na yau ngyufula kele nde, Keti nge kesimbaka mpi kendimaka lusambu ya luvunu, to keti nge kesalaka mingi na kati ya lusambu ya kyeleka?—Levi 18:22; 20:13; Roma 1:​26, 27; 1 Korinto 6:​9-11.

⁵ Yai kele ntangu ya kukabana. Na yau, bikuma kele ya kuluta mingi sambu na kuswasukisa na kati ya lusambu ya luvunu ti ya kyeleka. Inki kima ya nkaka mabundu ya Kikristu kusalaka yina kekumisa yau ya kuluta imbi?—Malashi 3:18; Yoane 4:​23, 24.

Dibundu ya Luvunu Mefundama

6. Inki mutindu Kikristu kuyekulaka Kimfumu ya Nzambi?

⁶ Ata nkutu bamilio ya bantu ya Kikristu kesadilaka mbala na mbala Kisambu ya Mfumu, yina na kati na yau bau kesambilaka sambu Kimfumu ya Nzambi kukwisa, bau mesimbaka ngolo konso mutindu ya mambu ya politike, na kukatulaka yina ya luyalu ya teokrasi. Na bankama ya bamvula meluta “bantotila” ya Nzo-nzambi ya Katolika, bonso Bakardinale Richelieu, Mazarin, ti Wolsey, kusalaka mpi bonso bantu ya leta, baministre ya luyalu.

7. Inki mutindu Bambangi ya Yehowa kumonisaka luvunu ya bamfumu ya Kikristu bamvu 50 meluta?

⁷ Bamvula kuluta 50 na nima, na kati ya kamukanda yina kuvandaka na ntu-dyambu La religion moissonne la tempête, Bambangi ya Yehowa kumonisaka kudikotisa ya Kikristu na makambu ya politike.a Dyambu ya kutubamaka na ntangu yina kesadilama ti ngolo ya kiteso mosi bubu yai nde: “Nsosa ya masonga ya ndyatilu ya bamfumu ya mabundu yonso tasonga nde bamfumu ya mabundu yonso ya ‘Kikristu’ kekudipesaka ti dikebi yonso na kati ya mambu ya politike ya ‘inza yai ya imbi’ mpi kele kudikotisa na mambu ya inza.” Na ntangu yina, Bambangi kutubilaka ngolo Papa Pius XII sambu na kuwakana na yandi ti Nazi Hitler (na 1933), ti Fasciste Franco (na 1941), dyaka sambu na kupesama ya binati-ndinga ya diplomasi ya Papa ti Japon, na Marsi 1942, insi ya kukatukaka kumwanga mbanza Pearl Habor na bitumba, mwa bangonda fyoti na ntwala. Papa kutulaka ve dikebi na lukebisu ya Yakobo yai: “Bankento ya bizumba, keti beno kezaba ve nde kinduku ti inza kele kimbeni ti Nzambi? Konso muntu yina, kezola kuvanda nduku ya inza kekudikumisa yandi mosi mbeni ya Nzambi.”—Yakobo 4:​4, NW.

8. Inki mutindu Dibundu ya Katolika ya Roma mekudikotisaka na makambu ya politike bubu yai?

⁸ Inki mambu kemonana bubu yai? Kipapa kekudikotisaka kaka na mambu ya politike, na nsadisa ya bimfumu na yau mpi ya biyinga ya balaike. Bapapa ya bilumbu yai memonisaka kundima na bau ya Nations-Unis na kumonisaka kidimbu ya luvunu yai ya muntu mesalaka ngolo sambu na ngemba ya inza. Nimero ya mpa ya L’Osservatore Romano, zulunalu ya leta ya Vatican, kusamunaka nde ba ambasadere ya bansi nsambwadi ya kuswaswana, “ba ambasadere na Nzadi ya Santu,” kumonisaka kundima na bau na “Tata Santu.” Keti beto lendaka kuyindula nde Yezu ti Piere kudikotisaka na kupesana ba ambasadere mutindu yina? Yezu kubuyaka nde Bayuda kutula yandi ntotila mpi yandi kutubaka nde Kimfumu na yandi kuvandaka ve ya insi yai.​—⁠Yoane 6:15; 18:⁠36.

9. Sambu na inki beto lenda kutuba nde mabundu ya Misioni kele ve ya kuluta banduku na bau ya Katolika na mbote?

⁹ Keti bantwadisi ya Misioni kele ya kuluta banduku na bau ya Katolika na mbote? Na États-Unis, balundi mingi ya mabundu ya Misioni, ti Bamormone mpi, kezabanaka na ndonga ya politike ya bau meponaka. Dibundu ya kimvuka ya Bakristu mekotaka na mudindu na politike ya États-Unis Bamfumu ya nkaka ya Misioni kezabanaka mbotembote sambu na mboninu na bau ya politike ya kuswaswana. Mbala ya nkaka yau kevilamaka nde na kati ya politike ya États-Unis, binati-ndinga bonso Pat Robertson ti Jesse Jackson kele to kuvandaka mpi “Bareverand,” mutindu mosi ti Ian Paisley mambere ya Parlema ya Angleterre ya Irland ya Nordi. Inki mutindu ya kunungisa bamvwandilu na bau?​—Bisalu 10:​34, 35; Galatia 2:6.

10. Inki dyambu kutubamaka mbotembote na 1944?

¹⁰ Mutindu La religion moissonne la tempête kuyulaka na 1944, mutindu mosi mpi beto keyula sesepi yai: “Keti konso kimvuka yina kekotaka na kati ya ngwisana ti biyeka ya inza mpi kesala yau mosi na kati ya makambu ya politike ya inza yai, na kusosaka luta mpi lutaninu ya inza yai. . . lenda kuvanda dibundu ya Nzambi to kiyinga ya Yezu Kristu na zulu ya ntoto? . . . Na kutuba ya mbote, bantu ya mabundu yonso yina kekabula balukanu mosi ti bimfumu ya inza yai lenda ve kuyinga kimfumu ya Nzambi na nzila ya Yezu Kristu.”

Mpeve ya Kaini ya Dibundu ya Luvunu

11. Inki mutindu dibundu ya luvunu kelanda mbandu ya Kaini?

¹¹ Na kati ya nkenda yonso, dibundu ya luvunu kumonisaka mpeve ya Kaini ya kugonda bampangi, yina kufwaka mpangi na yandi Abele. “Tala mutindu ya diswaswanu ke monikaka na kati ya bana ya Nzambi ti bana ya Satana: konso muntu yina ke salaka ve mambu ya Nzambi ke zolaka to ke zolaka mpangi na yandi ve, yandi kele mwana ya Nzambi ve. Yai kele mambu yina ya beno me waka katuka na luyantiku: Beto fweti zolana. Beto kusala ve mutindu Kaini salaka. Yandi vandaka muntu ya muntu ya Mbi; yandi fwaka mpangi na yandi. Sambu na nki Kaini fwaka yandi? Sambu yandi vandaka kusala mambu ya mbi, kansi mpangi na yandi vandaka kusala mambu ya mbote.” Na kuzolaka ve lusambu ya Nzambi ya mpangi na yandi ya gedila mpi ya kendimama, Kaini kusadilaka nku—kima ya nsuka ya bayina lenda ve kutendula bisalu na bau kesadilaka.​—1 Yoane 3:10-12.

12. Inki nzikisa kele na kudikotisa ya dibundu na bamvita ti na ndwana?

¹² Keti mambu ya mesalamaka kendima mfundusu yai ya dibundu ya luvunu? Na kati ya mukanda Les prédicateurs présentent les armes, mbasisi kutubaka nde: “Na nkenda ya makanda, . . . ngolo zole kevandaka ya kutulama kisika mosi na kati ya bangwakana zole. Yau kele mvita ti dibundu. Mpi, na mabundu ya nene yonso ya inza, . . . mosi ve mekudipesaka na [mvita] kuluta [Kikristu].” Mwa bamvula meluta, zulunalu The Sun ya Vancouver, Canada, kutubaka nde: “Yau kele mbala ya nkaka lebakanu ya dibundu yonso ya kubongisama na kumona nde nzo-nzambi kelandaka dibendelo ya insi. . . Inki mvita mesalamaka na kati na yau Nzambi mekotisamaka ntete ve na kuvanda lweka na lweka?” Nge lendaka kuvanda ti nzikisa ya dyambu yai na kati ya banzo-nzambi ya nzyunga na nge. Mbala mingi, bau yonso mpi, kebongisaka mesa ya misa ti bibendelo ya insi. Keti nge keyindula nde Yezu lungaka kutambula na nima ya dibendelo bonso soda? Bangogo na yandi kuwakanaka na bankama ya bamvula nde: “Kimfumu na mono kele ya nsi-ntoto yai ve”!​—Yoane 18:36.

13. (a) Inki mutindu dibundu ya luvunu kunungaka ve na Afrika? (b) Inki kidimbu ya kuzabila Kikristu Yezu kupesaka?

¹³ Mabundu ya Kikristu kulongaka ve bibuka na bau kyeleka yina ketala zola ya kyeleka ya bumpangi. Na kisika na yau, bau mebikisaka luswaswanu ya bansi, ya mabuta, ti ya bikanda kukabula bamambere na bau. Balapolo kemonisa nde bamfumu ya Katolika ti ya Anglican kusalaka mingi na bankabisa yina kubutaka kugondama ya bikanda na Rwanda. Zulunalu The New York Times kusonikaka nde: “Kugonda ya bantu na Rwanda kunataka Bakatolika ya Roma mingi na kumona nde bamfumu ya dibundu kutekaka bau. Mbala mingi dibundu vandaka ya kukabula na kati ya kikanda ya Hutu ti Tutsi.” Zulunalu yango yina mosi kutangaka nganga-nzambi mosi ya Katolika ya Maryknoll na kutubaka nde: “Na 1994 na Rwanda, dibundu kubwaka ngolo mpenza. Bantu ya Rwanda mingi vandaka kutina dibundu. Yau kezitisamaka dyaka ve ata fyoti.” Inki luswaswanu ti bangogo ya Yezu yai nde: “Kana beno ke zolana beno na beno, bantu yonso ta zaba nde beno kele balonguki na mono.”​—Yoane 13:35.

14. Inki ndyatilu mabundu ya nene yina kele Bakristu ve kemonisaka?

¹⁴ Mabundu ya nene ya nkaka ya Babilone ya Nene mepesaka ve mbandu ya kuluta mbote. Kugonda ya ngolo ya bantu ya 1947, ntangu Inde kukabulamaka, kumonisaka nde mabundu ya nene ya kisika yina kubutaka ve kufwila nkenda. Kulandana ya nsoki ya bantu yonso na kati ya Inde kendimisa nde bantu ya kuluta mingi kusobaka ve. Mfunu ya kuyituka kele ve kana zulunalu India Today kusukisaka nde: “Dibundu kuvandaka ngidika sambu bantu ya hindou kugondama na kati na yau. . . . Yau kesalaka nsoki ya nene mpi kele ngolo ya mbungulu ya nene.”

“Dyambu ya Kuswaswana”

15. Inki kele mvwandilu ya dibundu na westi ya inza?

¹⁵ Ata nkutu banzonzidi ya balaike kemonaka kubwa mpenza ya dibundu, na kulonga bankadilu ya kyeleka, mpi na kubuya kufwa bansiku ya kilaike. Na kati ya mukanda Out of Control, Zbignew Brzezinski, Ndongisi ya lutaninu ya ntama ya insi ya États-Unis kusonikaka nde: “Yau kele dyambu ya kuswaswana nde kununga ya nene sambu na ngindu nde ‘Nzambi mefwaka’ kusalamaka ve na kati ya bansi yina vandaka kuyalama na Marxist . . . kansi na kati ya bimvuka ya demokrasi liberale ya Westi, yina kuvandaka kutula dyaka ve dikebi na bankadilu ya mbote. Na kati ya bimvuka ya Westi, dyambu kele nde dibundu kevandaka dyaka ve ti ngolo ya nene na bantu yonso.” Yandi landaka na kutuba nde: “Ngolo ya dibundu na zulu, mvwandilu ya Mputu mebwaka ngolo kibeni, mpi Mputu ya bubu yai—nkutu ya kuluta Amerika​—kele mingimingi kimvuka ya balaike.”

16, 17. (a) Inki ndongisila Yezu kupesaka na yina metala bamfumu ya mabundu ya ntangu na yandi? (b) Inki munsiku ya mbote Yezu kutubilaka na yina metala mbuma?

¹⁶ Inki Yezu kutubaka na yina metala bamfumu ya dibundu ya Bayuda ya ntangu na yandi? “Balongi ya Bansiku ti Bafarize me bakaka kiti ya Moize sambu na kutendula [Torah, Nsiku]. Yo yina, beno fweti lemfuka na bo ti kulanda mambu yonso ya bo ke tubilaka beno. Kansi beno landa bikalulu na bo ve, sambu bo ke salaka ve mambu yina ya bo ke longaka bantu ya nkaka na kusala.” Ya kyeleka, luvunu ya mabundu kele kima ya mpa ve.​—Matayo 23:​2, 3.

¹⁷ Bambuma ya dibundu ya luvunu kebedisa yau. Nsiku ya Yezu kupesaka mefwana na bau: “Konso nti ya mbote ke butaka bambuma ya mbote, kansi konso nti ya mbi ke butaka bambuma ya mbi. Nti ya mbote lenda buta bambuma ya mbi ve, nti ya mbi lenda buta bambuma ya mbote mpi ve. Konso nti yina ke butaka bambuma ya mbote ve, bo ta zenga yo, bo ta losa yo na tiya. Ebuna mpidina, bantu yina ke tubaka mambu ya luvunu na zina ya Nzambi, beno ta bakisa bo na mambu yina ya bo ke salaka.”​—Matayo 7:​17-20.

18. Inki mutindu Kikristu lendaka kulunda bantu na yandi ya kugedila?

¹⁸ Kana mabundu ya Kikristu kuvanda na kansansa ya kusadila ndongolo ya Bukristu ya kukula na dibundu, bantu yonso yina ketubaka nde bau kele kati na yau kansi kesalaka mambu ya imbi, inki zolaka kusalama? Inki zolaka kubwila bayina yonso kele bantu kukonda kubalula ntima, bantu ya luvunu, bantu ya pite, bantu ya bizumba, babakala yina kelalanaka bau na bau, bamiyibi, bagondi ya bantu, bakomersa ya dyamba mpi binwi-dyamba, ti bamambere ya kimvuka ya kufwa bantu? Na ntembe ve, bambuma ya kupola ya Kikristu mesala melunga mbotembote sambu na mbungulu ya Nzambi.—1 Korinto 5:​9-13; 2 Yoane 10, 11.

19. Inki kundimama kusalamaka na yina metala bantwadisi ya mabundu?

¹⁹ Lukutakanu ya Dibundu ya Presbyterien yina kusalamaka na kati ya États-Unis ya Amerika kundimaka nde: “Beto kele na kukota na kubwa ya ngolo na bunene mpi mbutu na yau. . . . Bamfumu ya mabundu kubanda na 10 tii 23 na kati ya nkama, na nsi na beto ya mvimba, mekudikotisaka na bikalulu ya pite to kusala pite ti bantu ya parwase, ti basumbi bima, ti bantu ya kisalu, mpi buna na buna.” Muntu mosi ya mumbongo ya États-Unis ya Amerika kutendulaka mbotembote dyambu yango nde: “Bimvuka ya mabundu mebwaka na kupesa bankadilu na bau ya mbote ya nkenda, mpi na bamambu mingi, bau kevandaka na nto ya makambu.”

20, 21. (a) Inki mutindu Yezu ti Polo kutendulaka luvunu? (b) Inki bangyufula mebikala sambu na kupesama mvutu?

²⁰ Kutendulama ya luvunu ya mabundu na Yezu kemonana dyambu ya kyeleka bubu yai mutindu yau kusalamaka na ntangu na yandi: “Beno bantu ya luvunu, Yezaya tubaka mambu ya kieleka ntangu yandi tubaka na ntwala sambu na beno nde: ‘Nzambi ke tubaka nde: Bantu yai ke zitisaka mono kaka na munoko, kansi na ntima ve. Bisambu yina ya bo ke sambaka mono kele ya mpamba, sambu bo ke longaka bansiku ya bantu bonso nde yo kele malongi ya Nzambi.’ ” (Matayo 15:7-9) Bangogo ya Polo na Tito ketendula mpi mambu ya ntangu na beto nde: “Bo ke tubaka nde bo ke ndimaka Nzambi, kansi mambu yina ya bo ke salaka yo ke songaka nde bo ke buyaka yandi. Bo kele bantu ya mbi mpenza; bo ke wilaka Nzambi ve; bo lenda sala ata mambu mosi ya mbote ve.”—Tito 1:16.

²¹ Yezu kutubaka nde kana muntu ya kufwa meso ketwadisa muntu ya kufwa meso, bau yonso zole tabwa na dibulu. (Matayo 15:14) Keti nge kezola kufwa nzila mosi ti Babilone ya Nene? To nge kezola kutambula na banzila ya mbote ti meso na nge ya kukangula mpi kuyangalala na balusakumunu ya Yehowa? Bangyufula ya beto kenwanaka na yau ntangu yai kele nde: Inki dibundu, kana yau kele, kebutaka bambuma ya Nzambi? Inki mutindu beto lenda kuzaba dibundu ya kyeleka yina mendimama na Nzambi?—Nkunga 119:105.

[Noti na nsi ya lutiti]

Keti Nge Keyibuka?

◻ Inki kele bubu yai kifulu ya Babilone ya Nene na ntwala ya Nzambi?

◻ Dibundu ya luvunu mefundamaka na zulu ya inki lufulu?

◻ Inki mutindu dibundu ya luvunu memonisaka mpeve ya Kaini?

◻ Inki munsiku Yezu kutubilaka sambu na kusambisila konso dibundu?

[Kifwanisu ya kele na lutiti 11]

Na kati ya nkenda yonso bantwadisi ya mabundu mekudikotisaka na mambu ya politike

[Kifwanisu ya kele na lutiti 13]

Kardinale Mazarin; Kardinale Richelieu; Kardinale Wolsey

Bamfumu ya mabundu yai kuvandaka mpi bantu ya leta ya ngolo

(Kardinale Mazarin ti Kardinale Richelieu: Mambu na bau mekatuka na mukanda Ridpath’s History of the World (mingimingi na Vol. VI ti Vol. V). Kardinale Wolsey: Mambu na yandi mekatuka na mukanda The History of Protestantism (Vol. I).)