Keti Ngemba Lenda Kutulama?

“KISIKA mosi tavanda kaka ti mvita. Yina kele kyeleka ya mawa sambu na bantu.” Mboninu yai ya imbi kumonanaka ntama mingi ve na mukanda ya kukatukaka na mutangi mosi na kati ya zulunalu Newsweek. Keti nge kendima yau? Keti mvita tavandaka kaka ye ngemba lenda kutulama ve? Kana beto tadila mambu ya nkenda, yau kele mpasi ve na kupesa mvutu nde ee na bangyufula yai zole. Mutindu balapolo kesonamaka, bantu mekudikotisaka na kati ya bitumba mosi mpi ya nkaka, mpi mavwanga mekumaka kufwa bantu mingi bonso bau keyedisa mutindu ya kufwisana.

Mvunkama ya 20 mekatulama ve. Ya kyeleka, yau memonaka bitumba ya kuluta kutyamuna menga ya mesalamaka ntete ve, kansi yau memonaka mpi kima mosi ya mpa. Bamvula makumi tanu meluta, États-Unis kubasisaka nsungi ya nikleyere na kulosaka babombi atomike zole na Japon. Na bamvula makumi tanu ya melandaka banda pana, makanda mefulusaka na bibumbilu, minduki ya nikleyere yina lenda kufwa bantu yonso mbala mingi kibeni. Keti minduki ya nikleyere tapimisa bantu na kusala bitumba? Mambu ya beto kemona yau mosi kepesa mvutu. Kubanda 1945 mafuku mingi ya bantu mefwaka na bamvita​—ata babombi ya nikleyere melosamaka dyaka ve.

Sambu na inki kikanda ya bantu mefulukaka na mvita mutindu yina? Mukanda mosi (Encyclopedia Americana) ketanga, na kutalaka nkenda, mambu yina menataka mvita. Na kati na yau kele kikalulu ya mabundu ya kukonda kuvibidila bankaka, kupona bampusu, luswaswanu ya mazaya mpi ndongolo, mpi luswaswanu ya bangindu (bonso komunisme mpi kapitalisme), kukumisa insi, mpi dilongi ya kepesaka ve nswa na bansi ya nkaka na kukota na mambu ya insi mosi, mambu ya mbongo, mpi kundimama ya kisalu ya kisoda na bantu yonso. Ntangu nge ketanga lisiti ya mambu yina, keti nge kemona kima yina lenda kusoba na makwisa ya mefinama? Keti makanda talemba na kunwanina kimfumu na bau? Keti bantu tatombulaka dyaka ve bampusu na bau? Keti mabundu tayambula kikalulu ya kukonda kuvibidila bankaka? Yau kele mpasi mingi na kusalama.

Kansi, keti kivuvu kele ve nde kilumbu ya nkaka mambu tavanda mbote mpi nde ngemba ya ntangu mingi tavanda? Ee, kivuvu kele. Ata na inza yai ya mavwanga, nge lenda ata bubu yai kuzwa ngemba. Mafuku ya bantu mesalaka mutindu yina. Tala kana nge zola, mwa ndambu ya bantu mpi tala inki baeksperiansi na bau lenda kutendula sambu na nge, na Nzozulu ya Nkengi (ya Kifalansa) ya Yanuari 1, 1996 na lutiti 4.

[Kifwanisu ya kisina ya foto ya lutiti 2]

Background cover and page 32: Reuters/Bettmann

[Kifwanisu ya kisina ya foto ya lutiti 3]

Reuters/Bettmann