Adia Ne Ha Rẹkpa Uwẹ Rẹ Zẹ Si Uwẹ Dẹ Yo Isiku La Luẹ Iwẹnna

1-2. (a) Emhin eso nela elasẹre zẹ rẹ lu ẹlẹnan? (b) Isiku bi iwẹnna nela a tẹmhọnlẹn bhi ọne uhọnmhọn-ọta nan? (Fẹ “Ọta Nan Re Otọle Man Nọnsẹn” ghe.)

AHAMIẸN ọlasẹre uwẹ khin, asabọmiẹn ọria sẹ ka nọọn uwẹ inọnta nọn sẹnian khẹ: “Iwẹnna nela uwẹ ha lu sade uwẹ wanre?” Emhin nọn mhẹn nẹ nin uwẹ ha sabọ zẹ rẹ lu bhi iẹnlẹn hi, nin uwẹ rẹ re ẹghe nọnsẹ ha lu iwẹnna oga. Ọrẹyiriọ, uwẹ dẹ yẹ guanọ iwẹnna nin uwẹ ha lu beji uwẹ ha da sabọ miẹn igho rẹ ha gbẹloghe egbe. (2 Tẹsẹ. 3:10) Asabọmiẹn uwẹ sẹ ka ria eria nyan iwẹnna nin uwẹ ha lu sade uwẹ wanre.

² Elasẹre eso ha yo isiku sẹkọndri fo, ele ki deba ene biẹ ele zilo nyan ebi ele ha lu bhi ẹghe odalo. Nin ele rẹ sabọ lu ebi ele mhọn bhi ọkhọle, ele sabọ rẹ zẹ nin ele rẹ yo isiku la luẹ iwẹnna.a Uwẹ sabọ ha riale si ọkhẹke nin uwẹ yo isiku la luẹ iwẹnna. Ahamiẹn ọ ri uwẹ bhi ọkhọle rẹ lu iriọ, isiku nela uwẹ ha yo? La iwẹnna nela uwẹ ha luẹ? Ọne uhọnmhọn-ọta nan dẹ zilo nyan adia eso bhi Baibo ne ha sabọ rẹkpa uwẹ rẹ ria eria nyan ọne uwẹ ha lu bhọ. Uwẹ ha ria eria dinmhin nyan ọlẹn, uwẹ ki sabọ zẹ emhin nọn gbale rẹ lu. Arẹmiẹn elasẹre zẹle a gbẹn ọne uhọnmhọn-ọta nan, ọ dẹ yẹ sabọ rẹkpa ibhio mhan rebhe ne guanọ nin ele manman yo isiku la luẹ iwẹnna. Ene adia nin mhan ha zilo ọle dẹ yẹ rẹkpa enebiọmọn rẹ rẹkpa imọn nọnsele rẹ zẹ emhin nọn mhẹn rẹ lu.

Ọ BE KHẸKE NIN UWẸ YO ISIKU?

3. Bezẹle nin ẹbho eso da ho nin ele yo isiku?

³ Bhi agbaẹbho eso, ọria dẹ sabọ miẹn iwẹnna aharẹmiẹn ọle bha yo isiku nọn khua la luẹ iwẹnna. Bhi agbaẹbho ebhebhe, ọ dẹ khẹke nin ọria yo isiku la luẹ iwẹnna, beji ọle ha da miẹn iwẹnna nan da manman ha igho, bi iwẹnna nọn ha re otọ nanlẹn rẹ ha lu emhin ebhebhe. Ọnan manman wo re isẹhoa nin ibhio mhan rẹ miẹn ẹghe rẹ ha lu iwẹnna itẹmhọn Osẹnobulua bi iwẹnna oga nọn hi ki rẹ khin. Ọrẹyiriọ, ọria nọn zẹ ghe ọle dẹ yo isiku la luẹ iwẹnna dẹ wo kuẹlo da ọnọghọ eso bhi iẹnlẹn, sẹyẹ, ọ dẹ manman gbe ọle ẹghe bi igho.

4. Họla ọne ẹsọn khẹke nin ọle rẹ zẹ si ọle dẹ yo isiku la luẹ iwẹnna? (Yẹ fẹ ebi a gbẹn ọbhi otọle ghe.)

⁴ Baibo yọle ghe “ọdeọde ha tobọle mun ihẹ nọnsọle.” (Gal. 6:5) Ọnan rẹman ghe Kristiẹn rebhe ne wanre ha tobele zẹ si ele dẹ yo isiku la luẹ iwẹnna sade ele yo isiku sẹkọndri fo.b Ọkpakinọn, ẹsọn ọsi enebiọmọn nọn nin ele rẹ rẹkpa imọn nọnsele ne bha sẹ wanre rẹ zẹ isiku nin ele ha yo. (Ẹfẹ. 6:1) Uwedẹ nin ele rẹ rẹkpa imọn nọnsele beji ele ribhi obhokhan dẹ rẹkpa ene imọn rẹ zẹ ebi ele ha lu sade ele wanre.—Prov. 22:6.

5. Ẹghela ọkhẹke nin ọria rẹ munhẹn ha mhanmhanlẹn si ọle dẹ yo isiku la luẹ iwẹnna? Bezẹle? (Yẹ fẹ ifoto nọn ribhi odalo ọle ghe.)

⁵ Ọkuẹsẹ ọlasẹre yo isiku sẹkọndri fo, ọkhẹke nin ọle lẹn ọne ọle ha lu—si ọle dẹ yo isiku la luẹ iwẹnna. Bhi ọsi ẹmhọanta, emhin ẹwanlẹn nọn nin ọlasẹre rẹ ka deba ene biẹ ọle zilo ọne ẹmhọn ọkuẹsẹ ọle zẹ ọne ọle ha lu. Ọnan dẹ re ẹghe nin ele rẹ ko gua otọ ọne ẹmhọn dinmhin beji ele ha da lẹn ọne ele ha zẹ bhọ. Sẹyẹ, ọ ki rẹkpa ele rẹ deba ọne ọmọn zilo iluẹmhin nọn khẹke nin ọle mun ẹlo i beji ọle sẹyẹ ribhi isiku sẹkọndri. Asabọmiẹn ọne iluẹmhin dẹ mun ọlẹn egbe ọbhi otọ khẹ emhin nin ọle ha luẹ bhi isiku nọn khua bhi ẹghe odalo, la ọ dẹ rẹkpa ọle rẹ miẹn iwẹnna. Oko be nọn ghe enebiọmọn dẹ deba imọn nọnsele zẹ emhin nin ele ha lu ọkuẹsẹ ele yo isiku sẹkọndri fo? Eye. (Prov. 21:5) Elasẹre eso bhọ ribhọ ne zẹ ghe ele ha yo isiku sẹkọndri fo, ele ki ha lu ikuẹkuẹ iwẹnna nin ele miẹn, yẹ munhẹn ha lu iwẹnna ọkanẹfan beji ele rẹ ria ẹmhọn emhin nin ele ha lu. Aharẹmiẹn ọ buele nin ọria yo isiku sẹkọndri fo, ọle dẹ yẹ sabọ zẹ nin ọle rẹ yo isiku nọn khua la luẹ iwẹnna.

6. Be ha rẹkpa ọria rẹ sabọ zẹ emhin nọn gbale bhi ẹmhọn isiku bi iwẹnna?

⁶ Be ha rẹkpa uwẹ rẹ sabọ zẹ emhin nọn gbale bhi ẹmhọn isiku bi iwẹnna? Bhii Jehova nin ọle re ẹwanlẹn nin uwẹ. (Jem. 1:5) Rẹ deba ọnin, dọnmhegbe rẹ lu ene emhin nan veva. Ọhẹnhẹn, dọnmhegbe lẹn ebezẹle nin uwẹ da guanọ nin uwẹ yo isiku la luẹ iwẹnna. (Ps. 26:2) Ọzeva, dọnmhegbe ria eria nyan ebi isiku nin uwẹ ho nin uwẹ yo, la iwẹnna nin uwẹ ho nin uwẹ luẹ ha re uwẹ le. (Prov. 14:15) Bha ji mhan zilo nyan ene emhin nan ọsegbe-ọsegbe.

LẸN EBEZẸLE NIN UWẸ DA GUANỌ NIN UWẸ YO ISIKU LA LUẸ IWẸNNA

7. Emhin nela ọkhẹke nin Kristiẹn lu sade ọ ri ọle bhi ọkhọle rẹ yo isiku la luẹ iwẹnna?

⁷ Ahamiẹn ọ ri uwẹ bhi ọkhọle rẹ yo isiku la luẹ iwẹnna, ọkhẹke nin uwẹ nọọn egbuwẹ ọne inọnta nan: ‘Bezẹle nin mẹn da ho nin mẹn yo ọne isiku la luẹ ọne iwẹnna?’ Ebezẹle nin ẹbho da manman yo isiku la luẹ iwẹnna hi, nin ele da sabọ miẹn iwẹnna nọn yẹẹ ele, la iwẹnna nan da manman ha igho. Emhin ebe be khọnan? Eye. (1 Tim. 5:8) Ọkpakinọn, Baibo rẹkpa mhan rẹ lẹn okhẹnan nọn ha sabọ nabhọre sade mhan mun ẹmhọn igho kalo bhi iẹnlẹn, la sade mhan riale ghe igho ọkpa ha sabọ gbega mhan bhi ọne agbọn nan. (Prov. 23:​4, 5; 1 Tim. 6:​8-10; 1 Jọni 2:17) Ahamiẹn ghe nin uwẹ rẹ manman ha mhọn igho, la nan rẹ manman ha hẹnmhọn uwẹ zẹle nin uwẹ da guanọ nin uwẹ yo isiku la luẹ iwẹnna, ọ dẹ sabọ re uwẹ miẹn ghe uwẹ bha yẹ ha ghọnghọn bhi iẹnlẹn. Ọ dẹ yẹ sabọ rẹso ikolu nin uwẹ bi Jehova ko mhọnlẹn.

8-9. (a) Ẹlo nela ọkhẹke nin Kristiẹn rẹ ha ghe isiku bi iwẹnna? (Matiu 6:33) (b) Be mhan miẹn luẹ bhi ọta nin Josefina, Morine bi Iris tale?

⁸ Ẹlo nela ọkhẹke nin uwẹ rẹ ha ghe isiku bi iwẹnna? Oga nọnsi Jehova hi emhin nọn khẹke nọn lu uhọnmhọn-emhin nẹ bhi iẹnlẹn nọnsẹmhan. (Mat. 22:​37, 38; Fil. 3:8) Bhiriọ, ha ghe isiku bi iwẹnna bii emhin nọn ha sabọ rẹkpa uwẹ rẹ ha mhọn ebi uwẹ ha rẹ ha gbẹloghe egbe, beji uwẹ rẹ re ọkhọle rebhe ga Jehova.—Tie Matiu 6:33.

⁹ Bha ji mhan fẹ emhin ne rẹkpa ibhio mhan eso rẹ sabọ re ẹlo nọn khẹke ha ghe iwẹnna bi isiku. Obhio mhan natiọle Josefina nọn nyẹnlẹn bhi Chile da yọle: “Nin mẹn da sabọ miẹn iwẹnna nọn ha rẹkpa mẹn rẹ ha gbẹloghe egbe, yẹ sabọ mun ẹmhọn Jehova kalo bhi iẹnlẹn zẹle nin mẹn da diọbhi isiku. Oga nọnsi Jehova mẹn wo mun kalo bhi iẹnlẹn, ọ i yi ẹmhọn isiku.” Obhio mhan nin okhuo natiọle Morine da luẹ ebi a rẹ meto yẹ bhi ẹkẹ ukpe ọkpa. Bezẹle nin ọle da zẹ rẹ lu iriọ? Ọle da yọle: “Emhanmhan nọnsẹmhẹn hi, nin mẹn rẹ dọ ha ga bhi eji a da guanọ urẹkpa. Bhiriọ, mẹn da guanọ iwẹnna nin mẹn ha luẹ nọn ha rẹkpa mẹn rẹ mun emhanmhan nọnsẹmhẹn sẹ. Beji mẹn ki luẹ ọne iwẹnna fo, mẹn da munhẹn dọ ha lu ẹbho eto, yẹ ha koko igho beji mẹn ha da sabọ miẹn ebi mẹn ha rẹ diọbhi eji mẹn mhọn bhi ọkhọle. Mẹn ki sẹbhi enin, mẹn da miẹn eji mẹn da re iwẹnna obọ nọnsẹmhẹn ha wẹnna.” Obhio mhan natiọle Iris nọn gbe ikpe ne bunbun bhi isiku nan da luẹ ebi a rẹ gbẹloghe akọn yẹ da yọle: “Bhi ọsi ẹmhọanta, elele nabhọre sade ọria yo isiku nọn khua. Ọkpakinọn, ọ i da sabọ re eghọnghọn ọsaje bi ikhọnlẹn nin ọria. Nin mhan rẹ sabọ ha mhọn eghọnghọn ọsaje, ọkhẹke nin mhan mun ẹmhọn Jehova kalo bhi iẹnlẹn.” Bhi ọsi ẹmhọanta, ahamiẹn ikolu nin mhan bi Jehova ko mhọnlẹn hi ebe lu uhọnmhọn-emhin nẹ bhi iẹnlẹn nọnsẹmhan, mhan ki sabọ zẹ emhin nọn mhẹn rẹ lu bhi ẹmhọn isiku bi iwẹnna. Ọnan hi ebe ha sabọ re eghọnghọn ọsaje nin mhan.

RIA ERIA NYAN EBI ỌNE ISIKU LA ỌNE IWẸNNA HA SABỌ RE UWẸ LE

10. Be adia nọn ribhi Deuteronomy 32:29 ha rẹ sabọ rẹkpa uwẹ yẹ sade uwẹ riale si uwẹ yo isiku la luẹ iwẹnna?

¹⁰ Asabọmiẹn uwẹ mhọn iwẹnna bhi ọkhọle nin uwẹ ho nin uwẹ luẹ, ọkpakinọn, ọ i yi emhin ebe sade uwẹ yẹ ria eria nyan iwẹnna ọbhebhe nọn diabe ọne uwẹ mhọn bhi ọkhọle la ọnọn dikẹ bhọ. (Fẹ Proverbs 18:17 ghe.) Ẹlẹnan nian, uwedẹ ne bunbun ki wo ribhọ nin mhan ha rẹ sabọ luẹ emhin nin mhan ho nin mhan luẹ, aharẹmiẹn mhan bha diọbhi isiku. Bhi ọsi ijiẹmhin, mhan dẹ sabọ na bhi itanẹti yo isiku la luẹ emhin eso kpataki. Ọ dẹ ha mhẹn nin uwẹ rẹ ria eria nyan si uwẹ dẹ sabọ ha gbẹloghe egbuwẹ aharẹmiẹn uwẹ bha yo isiku nọn khua. Bhi ọsi ijiẹmhin, ọbhio mhan natiọle Johanna nọn nyẹnlẹn bhi Finland bha yo yunivasiti. Ọle da yọle: “Beji mẹn yo isiku sẹkọndri fo, mẹn da miẹn iwẹnna nin mẹn re obhi ẹghe khere rẹ ha lu, nọn re ẹghe nin mẹn rẹ ha lu iwẹnna ọkanẹfan. Mẹn sẹ wo miẹn iwẹnna kẹkẹ nin mẹn lu. Ọnan da rẹkpa mẹn rẹ rẹọbhọ ghe Jehova wo mun ive nesọle sẹ. Ọle wo ne emhin nin eguọmhandia nesọle guanọ nin ele.” Yere ghe, beji elele rẹ ribhi ẹmhọn isiku bi iwẹnna eso nan luẹ, iriọ okhẹnan yẹ rẹ ribhọ. Bhiriọ, nọọn egbuwẹ ọne inọnta nan: ‘Elele nin mẹn ha miẹn bhọ be sẹ ebe ha rẹ mẹn re ẹlo gbera okhẹnan nọn ribhọ?’ (Tie Deuteronomy 32:29; 1 Kọr. 10:23) Bha ji mhan fẹ emhin eso ghe ne ha rẹkpa mhan rẹ wanniẹn ọne inọnta nin.

11. Bezẹle nọn da khẹke nin mhan ria eria nyan eka ẹghe nọn ha re mhan le uzana-uzana rẹ sabọ ha yo ọne isiku la luẹ ọne iwẹnna? (Yẹ fẹ ene ifoto ghe.)

¹¹ Eka ẹghe nọn da ha re uwẹ le. Ria eria nyan eka ẹghe nin uwẹ da ha gbe bhi klasi uzana-uzana sade isiku uwẹ yo, la eka ẹghe nin uwẹ da ha gbe uzana-uzana bhi eji uwẹ da luẹ iwẹnna. Uwẹ dẹ be yẹ miẹn ẹghe rẹ ha lu emhin kẹkẹ nin uwẹ lu rẹ ga Jehova, la miẹn ẹghe rẹ ha rẹkpa azagba-uwa nọnsẹ? (Fil. 1:10) Ọne isiku la ọne iwẹnna dẹ be re egbe lọ uwẹ rẹ sẹbhọ ghe uwẹ bha yẹ sabọ ha muegbe ikolo oga bhi otọ la ha lu iluẹmhin Baibo nọnsẹ? Ọnan hi emhin nọn sunu ji obhio mhan natiọle Jeroz, nọn nyẹnlẹn bhi India. Ọle da yọle: “Ọ da wo ha nọghọ mẹn rẹ ha lu emhin kẹkẹ nin mẹn lu rẹ ga Jehova. Mẹn bhọ i sabọ yo ikolo oga ẹgheso. Ẹlẹnan nian, mẹn dọ kere ghe, ọ bha rẹ khẹke nin mẹn yo ọne isiku, ranmhude ọ wo manman gbe mẹn ẹghe.” Bhi ọsi ẹmhọanta, ebe eso ribhọ nin ọria ha sabọ re obhi ẹghe khere tie bhi isiku, sẹyẹ, ẹsọn ne rẹkhan ọlẹn nin ọria miẹn bhi uwa i manman gbẹghe gbe. Bhi ọsi ijiẹmhin, isiku nin obhio mhan natiọle Rabeca, nọn nyẹnlẹn bhi Mozambique zẹ rẹ yo wo manman ti ọle bhọ. Ọle da yọle: “Uriagogo eva ọkpa ọne isiku gbe mẹn le ukpẹdẹ-ukpẹdẹ. Ọnan da re isẹhoa nin mẹn rẹ ha lu iwẹnna ọkanẹfan ọsi ẹghe rebhe.”

12. Inọnta nela ọkhẹke nin uwẹ nọọn egbuwẹ le nọn ha rẹkpa uwẹ rẹ sabọ noo ẹghe nọnsẹ nọnsẹn? (Ecclesiastes 12:1)

¹² Eka ẹghe nọn ha re uwẹ le rẹ sabọ yo ọne isiku la luẹ ọne iwẹnna. Ria ẹmhọn eka uki la eka ikpe nọn ha re uwẹ le ọkuẹsẹ uwẹ sabọ yo ọne isiku la luẹ ọne iwẹnna fo. Ahamiẹn uwẹ zẹ rẹ diọbhi ọne isiku la luẹ ọne iwenna, ọ dẹ be rẹman ghe uwẹ noo ẹghe nọnsẹ nọnsẹn? (Ẹfẹ. 5:​15-17) Ahamiẹn usẹn uwẹ khin, ọne isiku la ọne iwẹnna dẹ be re ẹghe nin uwẹ rẹ lu eka nin uwẹ ha sabọ lu nin Jehova, bọsi nin uwẹ rẹ lu iwẹnna ọkanẹfan? (Tie Ecclesiastes 12:1.) Emhin ebhebhe be ribhọ nin uwẹ ha sabọ lu, nọn yẹ diabe ọne uwẹ mhọn bhi ọkhọle, nọn i da gbe uwẹ ẹghe gbe? Bhi ọsi ijiẹmhin, emhin nin uwẹ mhọn bhi ọkhọle rẹ dọ luẹ bhi yunivasiti, uwẹ dẹ be sabọ re obhi ẹghe khere bi obhi igho khere luẹ ọle bhi eji a da luẹ iwẹnna? Obhio mhan natiọle Mario nọn nyẹnlẹn bhi Chile da yọle: “Iwẹnna nin mẹn ha sabọ re ikpe eva luẹ mẹn zẹ rẹ luẹ. Ọnan bha manman gbe mẹn igho bi ẹghe gbe, beji ọ ha rẹ gbe mẹn le sade yunivasiti mẹn diọ i. Ikpẹdẹ enẹn mẹn noo rẹ yo klasi bhi uzana. Mẹn da yẹ wo miẹn ẹghe rẹ ha lu iwẹnna ọkanẹfan.”

13. Ahamiẹn ọria zẹ nin ọle rẹ yo yunivasiti, be eji ọle ha da ha nyẹnlẹn ha rẹ sabọ rẹso ọle yẹ?

¹³ Eji uwẹ ha da yo ọne isiku. Asabọmiẹn isiku nin uwẹ ho nin uwẹ yo sikẹ eji uwẹ da nyẹnlẹn. Ọkpakinọn, a ha ki miẹn eje reele uwẹ ha da yo ọne isiku ki? La a ha ki miẹn ẹkẹ ọne isiku uwẹ ha da ha nyẹnlẹn ki? Ha mhọnlẹn bhi ọkhọle ghe uwẹ ha zẹ azagba-uwa nọnsẹ obọ dọ ne ẹbho ne i ga Jehova ha nyẹnlẹn, ọ dẹ sabọ rẹso ikolu nin uwẹ bi Jehova ko mhọnlẹn. (Prov. 22:3; 1 Kọr. 15:33) Ukpe ọkpa obhio mhan natiọle Matias, nọn nyẹnlẹn bhi Mozambique gbe bhi isiku nin ọle yo. Ọrẹyiriọ, ọle da wo dọ ha kiẹgbe nin ọle rẹ zẹ rẹ yo. Bezẹle? Ọle da yọle: “Bhi ẹkẹ ọne ukpe ọkpa nin mẹn rẹ yo ọne isiku, ẹkẹ ọne isiku mẹn da ha nyẹnlẹn. Ọne isiku wo ree bhi eji ene biẹ mẹn ye. Ukpẹdẹ-ukpẹdẹ mẹn rẹ wo ha kuẹlo da edọnmhẹn. Emhin ọkpa nin mẹn ha sabọ taman ẹbho ne ho nin ele yo isiku hi, nin ele hẹi zẹ rẹ yo isiku nọn ha re ele khian ree bhi eji ene biẹ ele ye.” Obhio mhan nin okhuo nọn nyẹnlẹn bhi Russia da yọle: “Imẹn bi ene biẹ mẹn ko ha nyẹnlẹn. Mẹn bha ha nyẹnlẹn bhi ẹkẹ isiku. Ranmhude ọnan, mẹn da sabọ re egbe nẹ bhi edọnmhẹn kẹkẹ nin mẹn ha rẹ sabọ miẹn sade ẹkẹ isiku mẹn da ha nyẹnlẹn.” Asabọmiẹn uwẹ bhọ dẹ sabọ noo itanẹti rẹ luẹ ebi uwẹ mhọn bhi ọkhọle.

14. Be adia nọn ribhi Luk 14:28 ha rẹ rẹkpa uwẹ yẹ sade uwẹ ho nin uwẹ yo isiku la luẹ iwẹnna?

¹⁴ Eka igho nọn ha gbe uwẹ le. Ebe eso ribhọ nin ọria ha sabọ luẹ bhi isiku nọn i da manman gbe ọle igho gbe. Iriọ yẹ nọn rẹji ẹmhọn iwẹnna eso. Asabọmiẹn eso bhọ ribhọ nin gọvamẹnt haosa ọle fo. Ọria ha zẹ ghe ọle ho nin ọle dọ luẹ emhin ne sẹnian beji ọle ha da sabọ miẹn iwẹnna, ọ i da gbe ọle igho gbe. Ọkpakinọn, ọ i yi iriọ ọ dia bhi ijerebhe. Bhi ijeso, nin ọria rẹ sabọ yo isiku la luẹ iwẹnna eso manman wo gbe igho. Asabọmiẹn emhin ebhebhe yẹ ribhọ ne ha sabọ gbe uwẹ igho. Bhi ọsi ijiẹmhin, ọkuẹsẹ a tie uwẹ vae bhi isiku nin uwẹ mhọn bhi ọkhọle, asabọmiẹn ọria dẹ dọ ha man uwẹ ebe bhi uwa, la uwẹ dẹ ha yo iluẹmhin eso nin uwẹ rẹ muegbe ọbhi otọ khẹ isiku nin uwẹ ho nin uwẹ yo. Emhin eso ribhọ nin ọria ha sabọ zẹ rẹ dọ luẹ bhi isiku ne ha re ọle de ọbhi osa. Ọnan hi ebe sunu ji Adilson nọn nyẹnlẹn bhi Mozambique. Ọle da wo ha kiẹgbe ranmhude emhin nin ọle zẹle rẹ luẹ bhi isiku bhi ẹkẹ ikpe enẹn. Ọle da yọle: “Azagba-uwa nọnsẹmhẹn da wo fikekegbe emhin eso ne khẹke bhi iẹnlẹn. Bhi ọsi ijiẹmhin, ele bha yẹ ha le eba agbọn la dẹ ukpọn re yọ. Igho nin mẹn ha rẹ yo ọne isiku ọkpa ele ki wo ha koko.” Ahamiẹn uwẹ ria ẹmhọn ebi uwẹ ha tie bhi isiku la iwẹnna nin uwẹ ha luẹ, ọkhẹke nin uwẹ nọọn egbuwẹ ene inọnta nan: ‘Eka igho ọ ha gbe mẹn le? Azagba-uwa nọnsẹmhẹn dẹ be miẹn ọne igho re nin mẹn? Isiku ọbhebhe be ribhọ nin mẹn ha sabọ yo nọn i da gbe mẹn igho gbe?’ (Tie Luk 14:28.) ‘Ahamiẹn isiku nin mẹn ho nin mẹn yo, la emhin nin mẹn ho nin mẹn luẹ dẹ re mẹn de ọbhi osa, eka ẹghe ọ ha re mẹn le rẹ sabọ ha ọle fo? Igho nin mẹn da ha miẹn bhi ẹghe odalo dẹ be sẹ mẹn rẹ ha gbẹloghe egbe, yẹ rẹ haosa nọn re mẹn bhi uru?’—Prov. 22:7.

15. Bezẹle nọn da khẹke nin uwẹ ka ria eria nyan iwẹnna nin uwẹ ha sabọ re ebe nin uwẹ ho nin uwẹ dọ tie bhi isiku lu?

¹⁵ Uwẹ dẹ be miẹn iwẹnna nin uwẹ mhọn bhi ọkhọle? Ria eria nyan unan iwẹnna nin ẹbho kẹ lu bhi eji uwẹ da nyẹnlẹn, la bhi eji uwẹ mhọn bhi ọkhọle nin uwẹ diọ i. Ebi uwẹ ha tie bhi isiku dẹ be sabọ rẹkpa uwẹ rẹ miẹn iwẹnna? Bhi ebe eso nin eria zẹ rẹ dọ luẹ bhi isiku, ebe ọkpa ele gheghe tie. Ẹmhọanta nọn ghe ọnan rẹkpa ele rẹ ha mhọn ilẹnmhin, ọkpakinọn, a i man ele ebi a rẹ re ọle wẹnna yẹ. (Kol. 2:8) Obhio mhan nin okhuo nọn nyẹnlẹn bhi India da yọle: “Ebe nin mẹn tie bhi isiku bha rẹkpa mẹn rẹ guẹ emhin ne khẹke nin mẹn guẹ, ne ha rẹkpa mẹn rẹ lu iwẹnna nin mẹn ho nin mẹn lu. Ranmhude ọnan, mẹn bha sabọ miẹn iwẹnna nọn diẹn mun ebi mẹn tiele bhi isiku.” Emhin ebhebhe yẹ ribhọ nin ọria ha sabọ zẹ rẹ dọ luẹ, ọkpakinọn, ọ i da lẹkhẹ nin ọria rẹ miẹn iwẹnna nin ọle ha re ọle lu. Ebi a rẹ hẹnhẹn AC (air conditioner) yẹ, ọle Sublime nọn nyẹnlẹn bhi Central African Republic luẹle. Ọkpakinọn, ọle da yọle: “Ẹbho tobele hẹnhẹn emhin bhi eji mẹn da nyẹnlẹn. Ranmhude ọnan, ọ i yi emhin nọn lẹkhẹ nin ọria rẹ miẹn iwẹnna.”

16. Bezẹle nọn da khẹke nin uwẹ ria ẹmhọn unan iwẹnna nin uwẹ ha miẹn sade uwẹ yo isiku fo la luẹ emhin nin uwẹ mhọn bhi ọkhọle fo?

¹⁶ Ria eria nyan unan iwẹnna nin uwẹ ha miẹn sade uwẹ yo isiku fo la luẹ emhin nin uwẹ mhọn bhi ọkhọle fo. Uwẹ dẹ be ha ghọnghọn beji uwẹ rẹ lu ọne iwẹnna? (Eccl. 3:​12, 13) Hela uwẹ ha deba ha wẹnna? Be eji uwẹ ha da ha wẹnna ha diayẹ? Uwẹ dẹ be kuẹlo da okhẹnan bhi enin? A dẹ be ha ne egbe hinmhin egbe bhi enin? Uwẹ dẹ be miẹn ẹghe rẹ ha hẹan? Eka igho a da ha ha uwẹ le? Igho nin uwẹ da ha miẹn dẹ be sẹ uwẹ rẹ ha gbẹloghe egbe? Ọ dẹ be khẹke nin uwẹ sẹyẹ wo ha yo isiku ba isiku beji uwẹ ha da sabọ ha lu ọne iwẹnna khian? Ọne lu uhọnmhọn-emhin nẹ hi, ọ dẹ be rẹkpa uwẹ rẹ mun ẹmhọn Agbejele kalo bhi iẹnlẹn? (Eccl. 12:13) Bhi ọsi ẹmhọanta, ahamiẹn iwẹnna i manman ribhi eji mhan da nyẹnlẹn, ọ i da wo ha lẹkhẹ nin mhan rẹ miẹn iwẹnna nọn yẹẹ mhan. Ọkpakinọn, emhin nin uwẹ zẹ rẹ tie bhi isiku la zẹ rẹ luẹ, dẹ re ọle lẹkhẹ nin uwẹ rẹ miẹn iwẹnna bhi ẹghe odalo. Tabitha nọn nyẹnlẹn bhi India da zẹ rẹ dọ luẹ ebi a rẹ sẹ ukpọn yẹ bhi ẹkẹ uki ehan. Ọle da yọle: “Mẹn lẹnmhin ghe, mẹn ha luẹ ebi a rẹ sẹ ukpọn yẹ, mẹn dẹ yẹ miẹn ẹghe rẹ ha lu iwẹnna ọkanẹfan. Mẹn lẹnmhin ghe, ẹghe i ribhọ nin ẹbho i da yẹ rẹ ha sẹ ukpọn, sẹyẹ, mẹn dẹ sabọ tobọmhẹn ha zẹ ẹghe nin mẹn ha rẹ ha diọbhi eji mẹn da wẹnna. Rẹ deba ọnin, ọ i da gbe mẹn igho gbe rẹ sabọ munhẹn ha lu ọne iwẹnna.” Ọne iwẹnna nin Tabitha luẹle da wo rẹkpa ọle rẹ sabọ ha lu iwẹnna ọkanẹfan.

17. (a) Ejela uwẹ ha da miẹn emhin nọn ha rẹkpa uwẹ rẹ sabọ zẹ emhin nọn gbale bhi ẹmhọn isiku bi iwẹnna? (b) Adia nela bhi Baibo talọ nyan ọne ẹmhọn nan? (Fẹ ọne ẹkpẹti ghe nọn yọle, “Adia Bhi Baibo Nin Uwẹ Ha Sabọ Ria Eria Nyan.”)

¹⁷ Mhan sẹ wo zilo nyan emhin kpataki rẹji ẹmhọn isiku bi iwẹnna ne khẹke nin uwẹ ria eria nyan. Ijela uwẹ ha da sabọ miẹn emhin nọn ha rẹkpa uwẹ rẹ zẹ emhin nọn mhẹn rẹ lu? Ahamiẹn ebe ribhọ nin uwẹ mhọn bhi ọkhọle rẹ tie bhi isiku, ka manman gua otọ ọle fẹghe. Gua otọ iwẹnna kẹkẹ nin uwẹ ha sabọ rẹ ọle lu. Uwẹ dẹ yẹ sabọ dọ guanọ urẹkpa bhi obọ eria ne ka tie ọne ebe nin uwẹ ho nin uwẹ tie, la ne lu iwẹnna nin uwẹ mhọn bhi ọkhọle. (Prov. 13:10) Uwẹ sabọ rẹ nọọn ele ene inọnta nan: “Ọnọghọ nela mẹn ha sabọ kuẹlo da? Elele nela mẹn ha sabọ miẹn bhọ?” Uwẹ sabọ yẹ dọ guanọ urẹkpa bhi obọ ibhio mhan ne deziẹn bhi oga. (Prov. 15:22) Ele bhọ sabọ rẹ tẹmhọn iwẹnna la iluẹmhin nin uwẹ bha sẹ ka ria ẹmhọn ọlẹn khẹ man uwẹ.

18. Emhin nela ọkhẹke nin mhan ha mhọn bhi ọkhọle?

¹⁸ Beji mhan sẹ luẹ, mhan dọ kere ghe ọria ha zẹ nin ọle rẹ manman yo isiku la luẹ iwẹnna, ọle dẹ miẹn elele bhọ, sẹyẹ, okhẹnan ribhọ. Bhiriọ, bhii Jehova nin ọle rẹkpa uwẹ rẹ zẹ emhin nọn mhẹn rẹ lu. Lẹn sẹbhọ ghe, aharẹmiẹn isiku nin ọria yo la iwẹnna nin ọria luẹle rẹkpa ọle rẹ miẹn ebi ọle ha rẹ ha gbẹloghe egbe, ọ i yi ọnin re eghọnghọn ọsaje re, sokpan, ikolu nọn ziẹnlẹn nin ọria deba Jehova mhọnlẹn hi ebe re eghọnghọn ọsaje re bhi iẹnlẹn. (Ps. 16:​9, 11) Mhan ha rẹ yo isiku la mhan bha yo, Jehova dẹ wo ha gbẹloghe mhan. (Hib. 13:5) A ha ki miẹn ghe uwẹ zẹ nin uwẹ rẹ yo isiku la luẹ iwẹnna, be ha rẹkpa uwẹ rẹ sẹyẹ ha sun rẹkhan Jehova beji uwẹ rẹ lu iriọ? Uhọnmhọn-ọta nọn ki sẹ ọle bhi egbe dẹ re ewanniẹn ọbhi ọne inọnta nan.