Jehova Da Rẹkpa Mhan Rẹ Sabọ Ha lu Re Alo Bhi Iwẹnna Nan Mun Nin Mhan

Bhi ukpe 1979, Mats bi Ann-Catrin da yo Isiku iGiliẹd. Rẹ na bhi ọne ẹghe nin ha khian, a da ha je ele diọbhi ije kẹkẹ bii Iran, Mauritius, Myanmar, Tanzania, Uganda, bi Zaire. Bhi Isiku iGiliẹd nin ele yo, ọle ọman-emhin nọnsele ọkpa natiọle Jack Redford rẹ re ọne ibhude nan nin ele, nọn rẹkpa ele rẹ ha lu re alo bhi eji ọ hi ki rẹ khin nan je ele ha khian. Ji ele taman mhan ebi ọ rẹ sunu yẹ.

Obhio mhan nin Mats, ka taman mhan ebi uwẹ rẹ miẹn ẹmhọanta yẹ.

Mats: Ẹghe nin aba mẹn rẹ ha nyẹnlẹn bhi Poland, beji a ha khọn okhọn nọnzeva ọsi ọne agbọn nan, ọle wo ha daghe ebi ekhẹn Catholic rẹ ha bha ohoghe kẹkẹ yẹ. Ọrẹyiriọ, ọle da wo ha taman egbe ọle ẹghe-ẹghe yọle, “Mẹn lẹnmhin oga ẹmhọanta ribhọ!” Akizẹbue, mẹn da dọ kere ghe ẹmhọanta aba mẹn gene ta. Bhi ọne eghe nan, men da dẹ ebe ne bunbun nin mẹn miẹn tie. Ọkpa bhi ene ebe hi, obhi ebe ọkpa nọn mhọn alo blu, nọn mhọn uhọnmhọn-ọta nọn yọle, The Truth That Leads to Eternal Life. Uhọnmhọn-ọta ọsi ọne ebe da wo re ọle ha ghọn mẹn rẹ dọ tie ọle. Bhiriọ, mẹn da wo tie ọne ebe rebhe bhi ọne ukpẹdẹ nin mẹn dẹ ọle. Beji mẹn ki tie ọne ebe rebhe fo, mẹn da dọ lẹn sẹbhọ ghe mẹn miẹn oga ẹmhọanta!

Rẹ na bhi Epre 1972 ha khian, mẹn da wo tie ebe ọsi Esali Jehova ne bunbun, yẹ miẹn ewanniẹn rẹji inọnta kẹkẹ nesẹmhẹn bhi Baibo. Mẹn da wo dọ diabe okpea ọkpa nọn do ẹki bhi arẹkhọkhọ nin Jesu noo, nọn miẹn ikpileghe nọn manman ghan, yẹ dọ khiẹn emhin rebhe nin ọle mhọnlẹn rẹ dẹ ọle. Iriọ mẹn wo lu. Nin mẹn rẹ ha khian yunivasiti beji mẹn ha da sabọ kiẹn dọkitọ, mẹn da zẹ nin mẹn rẹ ga Jehova. (Mat. 13:​45, 46) Bhi Dizẹmba 10 1972, mẹn da mianmẹn.

Bhi ẹkẹ ukpe ọkpa, ene biẹ mẹn bi obhio mẹn nin khere da dọ luẹ ẹmhọanta yẹ mianmẹn. Bhi Julai 1973, mẹn da munhẹn ha lu iwẹnna oga ọsi ẹghe rebhe. Bhi ọne ẹghe nan, mẹn da miẹn obhio mhan nin okhuo ọkpa natiọle Ann-Catrin, nọn manman mhọn-ose. Iwẹnna ọkanẹfan ọle lu, sẹyẹ, ọle wo manman hoẹmhọn Jehova. Mhan da wo manman dọ hoẹmhọn egbe, yẹ bọ egbe bhi 1975. Mhan ki bọ egbe fo, mhan da dọ ha lu iwẹnna oga bhi agbaẹbho nọn manman mhọn-ose natiọle Strömsund bhi Sweden bhi ẹkẹ ikpe enẹn.

Ann-Catrin: Ọ ki kẹ khere nin aba mẹn rẹ yo yunivasiti fo bhi Stockholm, ọle da luẹ ẹmhọanta. Uki ea mẹn ha ye ẹghenin. Ọle da wo ha mun mẹn yo ikolo oga bi inẹbho. Ọnan bha ha yẹẹ inẹn mẹn. Ọle da wo ha lu emhin kẹkẹ nin ọle rẹ rẹman ghe ohoghe Esali Jehova bha. Beji a miẹn ọle bha miẹn emhin soso nin ọle ha yọle Esali Jehova lu, ọle da dọ luẹ ẹmhọanta yẹ mianmẹn. Beji mẹn ribhi ikpe 13, mẹn da mianmẹn. Sẹyẹ mẹn da munhẹn ha lu iwẹnna ọkanẹfan beji mẹn ki sẹbhi ikpe 16. Mẹn ki zẹ ga bhi agbaẹbho natiọle Umeå, nan da manman guanọ urẹkpa, a da rẹ mẹn kiẹn ọkanẹfan kpataki.

Beji mẹn bi Mats ki bọ egbe fo, mhan da wo ha rẹkpa ẹbho ne bunbun rẹ luẹ ẹmhọanta. Ọnan da wo rẹ mhan ha ghọnghọn. Ọkpa bhi ene ẹbho nan nin mhan rẹkpa hi, ọmanmhẹn ọkpa natiọle Maivor. Ọle da zobọ bhi iwẹnna nin ọle rẹ ha lu, yẹ dọ munhẹn ha ga Jehova. Ọle bi obhio mẹn nin okhuo nin khere da ko ha lu iwẹnna ọkanẹfan ọsi ẹghe rebhe. Ọ ki ribhi ukpe 1984, ele veva da ko yo isiku ọsi iGiliẹd. A ki da je ele dọ lu iwẹnna mishọnari bhi Ecuador.

Be ibha rẹ ha lu re alo yẹ bhi iwẹnna mishọnari nin bha ha lu?

Mats: A da wo ha je mhan diọbhi eje kẹkẹ. Emhin ọkpa nọn rẹkpa mhan rẹ sabọ ha lu ene iwẹnna kẹkẹ nan mun nin mhan hi, nin mhan rẹ ha re egbe khọkhọ Jesu bhi uwedẹ nin ọle rẹ re idegbere man. (Kol. 2:​6, 7) Bhi ọsi ijiẹmhin, mhan bha mun ẹlo ọbhọ ghe ibhio mhan ne ribhi eji a je mhan ha khian dẹ ha lu emhin bhi uwedẹ nin mhan rẹ lu emhin. Ọkpakinọn, mhan da wo ha dọnmhegbe rẹ luẹ ebezẹle nin ele da lu emhin bhi uwedẹ nin ele rẹ lu emhin. Ọ da wo ha ghọn mhan rẹ luẹ uwedẹ nin ele rẹ lu emhin. Ranmhude nin mhan rẹ ha re egbe khọkhọ Jesu, ọ da wo rẹkpa mhan rẹ sabọ ha lu iwẹnna rebhe nan mun nin mhan, yẹ sabọ ha ghọnghọn bhi iẹnlẹn.—Ps. 1:​2, 3.

Ann-Catrin: Nin eran nan vu dọ mun gbọ bhi ijebhebhe rẹ sabọ wanre, ọkhẹke nin ovuẹn ha dan nyan ọlẹn. Inian Jehova diabe ovuẹn nọn ha dan nyan mhan. (Ps. 84:11) Ọle da ne ibhio mhan nin ikpea bi ikhuo nin mhan ne wo manman hoẹmhọn mhan. Bhi ọsi ijiẹmhin, bhi agbotu nọnsẹmhan nọn ribhi Tehran bhi agbaẹbho ọsi Iran, ibhio mhan nin mhan ko ga da wo ha miẹn mhan ọbhi egbe, yẹ ne emhin nin mhan beji ọ dia bhi ẹghe ẹdẹle nin mhan tie bhi Baibo. Ọ i da rẹ yẹẹ mhan rẹ sibhi ọne agbaẹbo nan re. Ọkpakinọn bhi Julai 1980, ene gbẹloghe da mun idobolo ọbhi iwẹnna oga ọsi Esali Jehova bhi enin. Ikpẹdẹ eva a re nin mhan rẹ sibhi ọne agbaẹbho re. A ki da je mhan ha khian agbaẹbho ọsi Zaire (nan ki tiọle Congo nian) bhi otọ Africa.

Bhi ẹghe ọhẹnhẹn nin mẹn rẹ lẹn ghe otọ Africa a je mhan ha khian, mẹn da wo ha viẹ. Ranmhude mẹn wo họn ghe ẹyẹn bi emianmhẹn manman wo kpọa bhi otọ Africa. Ọkpakinọn, okhuo bi ọdọ ọkpa ne yi imọẹ mhan, nọn rele nin ele mọn da ga bhi otọ Africa da taman mhan yọle: “Uwẹ bha sẹ ka sẹbhi enin khẹ! Uwẹ bhọ sẹ ka sẹbhọ fo. Mhan lẹnmhin ghe uwẹ dẹ hoẹmhọn ọlẹn.” Ẹmhọanta ele wo ta! Mhan da gene hoẹmhọn ọne agbaẹbho. Ibhio mhan nin ikpea bi ikhuo ne ribhi enin da wo hoẹmhọn mhan, yẹ miẹn mhan ọbhi egbe. Ọ ki ribhi ikpe ehan nin mhan gbe bhi otọ Africa, mhan da sibhi ọne agbaẹbho re ranmhude nan rẹ mun idobolo ọbhi iwẹnna oga nọnsẹmhan bhi enin. Ọkpakinọn beji mẹn ha sibhi otọ Africa re, mẹn da wo ha jiẹ ranmhude mẹn fi iria-eria nọsẹmhẹn denọ, yẹ ha bhii Jehova nin ọle “hẹi ji mhan da sibhi otọ Africa re.”

Elele nela uwẹ sẹ miẹn bhi ene ikpe nan rebhe nin uwẹ sẹ gbe bhi iwẹnna oga nin bha lu?

Mats: Ranmhude iwẹnna mishọnari nin mhan ha lu, mhan da sabọ deba mishọnari ne na bhi ije kẹkẹ vare ha lu ọmọẹ. Bhi ijeso nin mhan da lu iwẹnna mishọnari, mẹn bi okhuo mẹn da wo ha mhọn ẹbho ne bun sẹbhi 20 kẹkẹ nin mhan ha man ele Baibo. Ọnan da wo yẹ rẹkpa mhan rẹ ha ghọnghọn bhi iẹnlẹn. Uwedẹ nin ibhio mhan nin ikpea bi ikhuo ne ribhi otọ Africa rẹ wo re oyẹẹ man mhan, yẹ ha gha bhi emhin nin ele mhọn nin mhan yẹ wo ti mhan bhọ. Mẹn i da ye ọle a. Ẹghe nin mhan rẹ rẹnẹ ji agbotu ne ribhi Zaire, imoto nọnsẹmhan mhan wo ha nowẹ i. Ibhio mhan ne ribhi enin da wo ha gha bhi emhin nin ele mhọn nin mhan, arẹmiẹn ele i manman mhọn emhin. (2 Kọr. 8:3) Ọ yẹ mhọn emhin ọkpa nin mhan lu ukpẹdẹ-ukpẹdẹ nọn manman wo ti mhan bhọ. Ọne emhin hi, mẹn bi okhuo mẹn ha lu emhin rebhe nin mhan ho nin mhan lu bhi ukpẹdẹ fo, mhan ki dotua zilo nyan ebe sunu bhi ọne ukpẹdẹ nin, yẹ yi Jehova obulu nin ọle rẹ gbega mhan.

Ann-Catrin: Bhi ọsẹmhẹn, ebe wo rẹkpa mẹn rẹ manman ha ghọnghọn hi, nin mẹn rẹ dọ lẹn ibhio mhan ne bunbun bhi ọne otọ agbọn nan rebhe. Mhan da wo luẹ urolo kẹkẹ bii Farsi, French, Luganda, bi Swahili bi uwedẹ kẹkẹ nin ẹbho ne zẹ ọne urolo rẹ lu emhin. Mhan da rẹkpa eso rẹ sabọ dọ kiẹn edibo nesi Jesu. Mhan da yẹ wo zẹ imọẹ esili, yẹ deba ele ha ga Jehova kugbe.—Zeph. 3:9

Mhan yẹ wo daghe emhin kẹkẹ ne mhọn-ose a nin Jehova manlẹn. Ẹghe nọn hi ki rẹ khin nan rẹ je mhan ha khian eji mhan ha da dọ lu iwẹnna mishọnari, ọ ki wo dia mhan bhi egbe ghe, Jehova man mhan odẹ nin mhan ha rẹkhan. Ọle wo man mhan emhin ne bunbun nin mhan i da rẹ sabọ tobọmhan luẹ.

Ọkakale nela bha sẹ kuẹlo da? Be bha rẹ re ọle khian yẹ?

Mats: Mhan da wo ha khọnmhọn emianmhẹn kẹkẹ bhi ene ikpe nan rebhe. Ọkpa bhi ẹwẹ ele hi, maleria (malaria). Ẹgheso, a ki wo lu okhuo mẹn ọpreshọn nin mhan bha rẹ mun ọkhọle ọi. Ẹmhọn ene biẹ mhan ne ki dọmanlẹn yẹ wo ha kpokpo mhan. Mhan yi ẹbho ne ribhi azagba-uwa nọnsẹmhan obulu nin ele rẹ rẹkpa mhan rẹ ha gbẹloghe ele, beji mhan rẹ lu iwẹnna nọnsẹmhan. Oyẹẹ, eghọnghọn bi iziẹngbe ele rẹ wo ha gbẹloghe ele. (1 Tim. 5:4) Arẹmiẹn ghe mhan na bhi eji mhan ye lu eka nin mhan ha sabọ lu rẹ rẹkpa ele bhi uwa, ọ yẹ wo ba mhan bhi egbe ghe, mhan bha sabọ lu gbera iriọ.

Ann-Catrin: Bhi ukpe 1983, beji mhan lu iwẹnna mishọnari bhi Zaire, mẹn da ha khọnmhọn emianmhẹn natiọle kọlẹra (cholera). Dọkitọ ki da taman ọdọ mẹn nin Mats yọle, “Mun ọlẹn sibhi ọne agbaẹbho nan re ẹlẹnan!” Ẹdẹ ki we, mhan da kpanọ ha khian Sweden. Aroplen nan i rẹ mun ẹbho mhan na i. Ọnin ọkpa mhan miẹn.

Mats: Mhan da wo ha viẹ ranmhude nin mhan rẹ ha riale ghe, mhan i yẹ da sabọ ha lu iwẹnna mishọnari nin mhan rẹ ha lu. Arẹmiẹn ghe ọne dọkitọ rẹ ha riale egbe i da dan okhuo mẹn, egbe da dan ọlẹn. Ukpe ọkpa ki gbera, mhan ki da fikie ha khian Zaire, nin mhan dọ ha ga bhi agbotu nin ibhio mhan i da manman bun, nan da zẹ urolo Swahili, bhi Lubumbashi.

Ann-Catrin: Eghe nin mhan rẹ ha ribhi Lubumbashi, mẹn da ha hanmhan. Ọkpakinọn, ọmọn nin mẹn ha hanmhan da kpanọn kua. Arẹmiẹn ghe mhan bha ha mhọnlẹn bhi emhanmhan nin mhan rẹ biẹ, ọmọn nin mẹn rẹ ha hanmhan nọn kpanọn kua da yẹ wo manman ba mẹn bhi egbe. Bhi ọne ẹghe nan nin mhan rẹ ha lu akhiẹ, Jehova da wo lu emhin esili nin mhan nin mhan bha rẹ mun ẹlo ọi. Ẹbho nin mhan ha man ele Baibo ki da wo ha bun ọbhọ gbera ọnikhẹ. Ọkuẹsẹ ukpe ọkpa, ibhio mhan ne tẹmhọn Osẹnobulua ne ribhi agbotu nọnsẹmhan ki da wo nabhi 35 bun sẹbhi 70. Sẹyẹ, a ha ku ọrebhe gbe ne vae bhi ikolo oga, mhan ki da wo na bhi 40 bun sẹbhi 220. Mhan da wo manman situa bhi iwẹnna itẹmhọn Osẹnobulua nin mhan ha lu. Jehova da wo nan erọnmhọn nin mhan. Ọnan da wo ko mhan udu re. Mhan yẹ wo ria ẹmhọn ọmọn nọnsẹmhan nọn kpanọn kua yẹ tẹmhọn ọlẹn. Ọ dẹ wo rẹ mhan ha ghọnghọn rẹ daghe ebi Jehova ha rẹ rẹkpa mhan rẹ sabọ rẹban iria-eria ne sẹnian ne gbe ahu bhi agbọn ọfubhegbe.

Mats: Akizẹbue, egbe da wo dọ ha lọ okhuo mẹn, sẹyẹ, mẹn da dọ kere ghe mẹn khọnmhọn emianmhẹn Kansa. Ọ da khẹke nin mẹn dọ lu ọpreshọn. Ẹlẹnan nian, egbe ki dan mẹn. Sẹyẹ, okhuo mẹn ki wo lu eka nin ọle ha sabọ lu bhi oga nọnsi Jehova.

Mhan wo dọ kere ghe, ọ i yi mhan ọkpa kuẹlo da ọkakale. Bhi ẹghe nan rẹ khọn okhọn nan khọnlẹn bhi Rwanda fo bhi ukpe 1994, mhan da rẹnẹ ji ibhio mhan ne nẹ sibhi uwa nọnsele re bhi eji ele nẹ diọ. Uwedẹ nin ele rẹ wo ha mhọn iziẹngbe, urẹọbhọ, yẹ zẹ emhin bhi obọ arẹmiẹn ọ bha lẹkhẹ nin ele da wo rẹkpa mhan rẹ lẹn ghe, Jehova mhọn ọne ahu rẹ rẹkpa ẹbho nesọle bhi ọkakale nọn hi ki rẹ khin nin ele kuẹlo da.—Ps. 55:22.

Ann-Catrin: Mhan yẹ wo kuẹlo da ọkakale ọbhebhe bhi ukpe 2007, beji mhan yo Uganda dọ deba re Bẹtẹ nan la bọn bhi enin guẹ nin Jehova. Beji a ki lu emhin rebhe fo, imhan bi mishọnari eso, rẹ deba ibhio mhan eso ne ribhi Bẹtẹ da nabhi moto ha khian Nairobi bhi Kenya. Ọ ki kẹ khere nin mhan rẹ sebhi Kenya, imoto ọbhebhe nọn vade da dọ degbe imoto nọnsẹmhan. Ọnọn hẹn ọne imoto nọn ha mun mhan khian, bi ibhio mhan isẹn ne yi imọẹ mhan da wo yu bhi ọne ẹghe nin. Mhan ki sẹbhi họspita, obhio mhan nin okhuo ọkpa da yu. Mhan wo khuaẹloghe ẹghe nin mhan ha rẹ kie miẹn ene ibhio mhan nan!—Job 14:​13-15.

Akizẹbue, egbe da dan mẹn. Ọkpakinọn, imẹn bi ọdọ mẹn bi ibhio mhan eso da yẹ wo ha kpokpo egbe rẹ na ẹghe rẹ sẹ ẹghe, ranmhude ọne emhin nan nọn sunu. Bhi ọsẹmhẹn, ọsasọn mẹn rẹ manman kpokpo egbe. Ọ ki wo riọ mẹn bhi owe yẹ dia mẹn bhi egbe ghe udu wa mẹn. Ọnan manman wo re ofẹn mun mẹn. Ọkpakinọn, erọnmhọn nin mẹn nan ji Jehova, bi ulọnlẹn eso bhi Baibo nọn yẹẹ mhan rẹ tie hi ebe rẹkpa mẹn rẹ sabọ ziẹngbe. Mhan da yẹ dọ guanọ urẹkpa bhi obọ dọkitọ nọn guẹ rẹ gbẹloghe ọria nọn manman kpokpo egbe. Ọnan da yẹ wo manman rẹkpa mhan. Bhi ejayenan nian, mẹn i yẹ manman kpokpo egbe. Mhan bhii ghe nin Jehova rẹkpa mhan rẹ sabọ re ikoudure nin ẹbho ne ribhi idia nọn diabe ọsẹmhẹn.

Ẹghe nin bha rẹ ha tẹmhọn ebe rẹkpa bha rẹ sabọ ziẹngbe ọkakale kẹkẹ nin bha kuẹlo da, ibha da yọle ghe Jehova mun bha mhọnlẹn bii “ẹkẹn ọkhọ.” Be bha re ọnin ta?

Mats: Eji ene ọta nin da dagbare hi, ukpọta Swahili nan zedu ọle diọbhi “A da wo ha mun mhan bii ẹkẹn ọkhọ.” Beji ọria rẹ fẹkẹ mun ẹkẹn ọkhọ mhọnlẹn nọn hẹi guọghọ a, iriọ Jehova rẹ wo fẹkẹ ha rẹkpa mhan bhi iwẹnna oga kẹkẹ nin mhan lu. Mhan da wo ha mhọn emhin nin mhan guano gbera beji mhan rẹ mun ẹlo i. Uwedẹ ọkpa nin Jehova rẹ rẹkpa mhan yẹ re oyẹẹ nọnsọle man mhan hi, uwedẹ nin Otu Nọn Sun Oga rẹ ji ẹmhọn mhan da rẹtẹ ele.

Ann-Catrin: Mẹn ho nin mẹn tẹmhọn uwedẹ ọkpa nin Jehova rẹ rẹkpa mhan. Ẹdọkpa, a da tie mẹn bhi foni yẹ taman mẹn ghe egbe bha dan aba mẹn bhi Sweden, sẹyẹ ghe, a mun ọlẹn diọbhi họspita. Bhi ọne ẹghe nan, egbe bha sẹ manman dan ọdọ mẹn fo bhi maleria nin ọle ha khọnmhọn. Sẹyẹ, igho i ribhi obọ nin mhan ha miẹn rẹ dẹ tikẹti (ticket) nọn ha rẹkpa mhan rẹ ha khian uwa. Mhan ki da zẹ ghe mhan dẹ khiẹn moto nọnsẹmhan, beji mhan ha da sabọ miẹn igho nọn ha rẹkpa mhan. Bhi ọne ẹghe nan, a da kie tie mhan bhi ifoni igba-eva. Okhuo bi ọdọ ọkpa ne họn ọkakale nin mhan ha kuẹlo da, ele hi ọnọn ka tie mhan. Ele da zẹ rẹ ne mhan haosa bhi tikẹti ọkpa. Ọria nọnzeva nọn tie mhan hi, obhio mhan nin okhuo ọkpa nọn ki wanre. Ọle da koko igho ọbhi ẹkpẹti yẹ re ji mhan. Ebi ọle gbẹn ọbhi ukokhun ọne ẹkpẹti da yọle, “Ọsi ẹbho ne guanọ urẹkpa.” Bhi ọsi ẹmhọanta, Jehova da wo rẹkpa mhan rẹ sabọ miẹn igho rẹ dẹ tikẹti nin mhan ha guanọ!—Hib. 13:6.

Be bha miẹn luẹ bhi ikpe 50 ne gbera nian nin bha gbe bhi iwẹnna oga ọsi ẹghe rebhe?

Ann-Catrin: Mẹn wo dọ luẹ kere ghe, mhan dẹ sabọ ha mhọn ahu sade mhan bha ha “kpokpo egbe, bi sade [mhan] mun udu nyan [Jehova].” Ahamiẹn mhan mun udu nyan Jehova, ọle ki rẹkpa mhan rẹ sabọ khọn ọkakale kẹkẹ nin mhan kuẹlo da. (Isa. 30:15; 2 Chron. 20:​15, 17) Ranmhude ghe mhan wo lu eka nin mhan ha sabọ lu rẹ ga Jehova bhi iwẹnna kẹkẹ nan mun nin mhan, mhan da wo miẹn erọnmhọn ne bunbun nin mhan i da rẹ sabọ miẹn bhi ijebhebhe.

Mats: Mẹn wo luẹ rẹ ha mun udu nyan Jehova bhi ọkakale nọn hi ki rẹ khin nin mẹn kuẹlo da, yẹ gbẹlokotọ bhi ebi ọle ha rẹ rẹkpa mẹn yẹ. (Ps. 37:5) Ẹghe-ẹghe ọle wo rẹ ha rẹkpa mẹn beji ọle vele. Ọle yẹ wo rẹkpa mhan bhi Bẹtẹ nọn ribhi Myanmar nin mhan da ga nian.

Mhan bhii ghe nin elasẹre ne guanọ nin ele lu ba eka nin ele ka lu khẹ bhi oga nọnsi Jehova, yẹ miẹn oyẹẹ nọn i beghe bi urẹkpa nin Jehova rẹ man mhan. Mhan rẹọbhọ ghe, ele dẹ gene wo miẹn ene erọnmhọn nan rebhe, sade ele re otọ nin Jehova rẹ rẹkpa ele rẹ wo ha lu re alo bhi eji a je ele ha khian.