UHỌNMHỌN-ỌTA NỌNZI 23
ILLO 2 Jehova Hi Elin Nọnsẹ
Ebi Elin Nọnsi Jehova Lu Uhọnmhọn-emhin Sẹ Yẹ Rẹji Mhan
“Inian iJehova tale: ‘Esali nesẹmhẹn bha khin.’”—ISA. 43:10.
EBI A HA LUẸ BHỌ
Mhan dẹ zilo nyan ebi mhan ha sabọ lu nin mhan rẹ rẹman ghe elin nọnsi Jehova khiamhin, sẹyẹ, ghe emhin rebhe nin Esu tale rẹji Jehova, ohoghe nọn.
1-2. Be mhan rẹ lẹn yẹ ghe elin nọnsi Jehova wo manman lu uhọnmhọn-emhin rẹji Jesu?
NAN rẹ kpe elin nọnsi Jehova khia, ọle hi ebe lu uhọnmhọn-emhin nẹ rẹji Jesu. Ọle ọnọn sẹ dọnmhegbe nẹ nin ọle rẹ rẹkpa ẹbho lẹn ọne elin nọnsi Jehova. Beji mhan ka zilo ọle bhi uhọnmhọn-ọta nọn gbera, Jesu da wo muegbe nin ọle rẹ yu beji ọle ha da sabọ kpe elin nọnsi Jehova khia, yẹ rẹman ghe emhin rebhe nin Jehova lu gbamhin. (Mak 14:36; Hib. 10:7-9) Ikpe Uli nin Jesu ha rẹ gbẹloghe ha sotọ, Jesu dẹ re ọkhọle rebhe rẹ mun ọne Ejele fikie nin Aba ọle beji uyi rebhe ha da ha yi ọsi Jehova. (1 Kọr. 15:26-28) Oyẹẹ nin Jesu mhọn da elin nọnsi Osẹnobulua wo rẹman ebi ikolu nin ọle bi Aba ọle ko mhọnlẹn diayẹ. Edandan i ribhọ ghe Jesu wo manman hoẹmhọn Jehova.
2 Jesu vae bhi ọne otọ nan dọ taman ẹbho emhin rebhe nin Jehova guanọ nin ele lẹn. (Jọni 5:43; 12:13) Ọle da rẹkpa edibo nesọle rẹ lẹn elin nọnsi Aba ọle. (Jọni 17:6, 26) Ọle da ha man ẹbho emhin, yẹ lu emhin ọhan-ilo ne bunbun bhi elin nọnsi Jehova. (Jọni 10:25) Bhi ọsi ẹmhọanta, Jesu da bhii Jehova nọn gbẹloghe etuegbe nesọle “ranmhude elin [nọnsọle].” (Jọni 17:11) Mhan wo dọ kere ghe elin nọnsi Jehova wo manman lu uhọnmhọn-emhin rẹji Jesu. Bhiriọ, be ọria ha rẹ sabọ yọle ghe Kristiẹn ọsaje ọle khin ọkpakinọn, ọle bha lẹn elin nọnsi Jehova, a rẹ biẹn nin ọle rẹ ha noo ọle?
3. Be mhan ha zilo nyan bhi ọne uhọnmhọn-ọta nan?
3 Ranmhude Kristiẹn ọsaje mhan khin, mhan re egbe khọkhọ Jesu beji mhan rẹ mun ekpẹn nin elin nọnsi Jehova yẹ hoẹmhọn ọlẹn. (1 Pita 2:21) Bhi ọne uhọnmhọn-ọta nan, mhan dẹ luẹ ebezẹle nin Jehova da tie elin nọnsọle mun ẹbho ne wewe “ọne ọta nọn mhẹn ọsi Agbejele.” (Mat. 24:14) Mhan dẹ yẹ zilo nyan ebi ọkhẹke nin elin nọnsi Jehova lu uhọnmhọn-emhin sẹ yẹ rẹji ọdeọde bhi ẹwẹ mhan.
‘ẸBHO NIN ỌLE TIE ELIN NỌNSỌLE MUN’
4. (a) Be Jesu taman edibo nesọle ọkuẹsẹ ọle diọbhi okhun? (b) Inọnta nela ki zegbere ranmhude ebi ọle taman ele?
4 Ọkuẹsẹ Jesu kpanọ ha khian okhun, ọle da taman edibo nesọle yọle: “Bha dẹ ha mhọn ahu ẹghe nin ẹlinmhin nọn khiale ha rẹ na bha bhi egbe. Ẹghenin, bha ki ha sọsali nin mẹn bhi Jerusalẹm, bhi otọ Judia rebhe, bi Sameria, rẹ dọ sẹbhi eje ree nẹ bhi ọne otọ nan.” (Iwẹn. 1:8) Bhiriọ, ọ i yi otọ Izrẹl ọkpa a ha da wewe ọne ọta nọn mhẹn nan, sokpan a dẹ wewe ọle na bhi ijerebhe bhi ọne otọ nan. Beji a ha da miẹn ghe ọrebhe bhi ọne otọ agbọn nan ki dọ ha mhọn ọne isẹhoa rẹ kiẹn edibo nesi Jesu. (Mat. 28:19, 20) Ọkpakinọn Jesu da yọle: “Bha ki ha sọsali nin mẹn.” Ọ be khẹke nin ene eria ne la kiẹn Kristiẹn lẹn elin nọnsi Jehova, la ele dẹ ha sọsali nin Jesu ọkpa? Ebi a tẹmhọnlẹn bhi ebe ọsi iwẹnna uhọnmhọnlẹn 15 dẹ rẹkpa mhan wanniẹn ọne inọnta nin.
5. Be ene etuegbe bi ene ewanlẹn ne ha ribhi Jerusalẹm rẹ rẹman yẹ ghe ọkhẹke nin ẹbho rebhe lẹn elin nọnsi Jehova? (Yẹ fẹ ifoto ghe.)
5 Bhi ukpe 49 C.E., ene etuegbe bi ene ewanlẹn ne ribhi Jerusalẹm da do ikolo, nin ele rẹ lẹn si ọ dẹ khẹke nin ene i yi ibhokhan Ju ruẹ ọkuẹsẹ ele dọ kiẹn Kristiẹn. Beji ele ki rẹ ha bu ọkpẹnlẹn bhi ọne ikolo, Jemis nin obhio Jesu da ta ọne ọta nan, ọle da yọle: “Beji mhan họnlẹn, [Pita] taman mhan ebi Osẹnobulua rẹ ye ẹbho ne iyi ibhokhan Ju re, bi ebi Osẹnobulua rẹ zẹ ẹbho bhi ẹwẹ ele yẹ, nin ọle ha tie elin nọnsọle mun.” Elin nela Jemis ha tẹmhọnlẹn? Ọle ki ha kie talọ, ọle da ta ebi Amos nin akhasẹ tale, ọle da yọle: “Beji a ha da miẹn ene kẹre bi ẹbho ne ribhi ene agbaẹbho ki re ọkhọle rebhe guanọ Jehova. Ele hi ẹbho nan tie elin nọnsẹmhẹn mun. Imẹn nin Jehova . . . ta ọnan.” (Iwẹn. 15:14-18) Rẹ deba nin ene ẹbho nan ne la dọ kiẹn Kristiẹn rẹ luẹ elin nọnsi Jehova, a dẹ yẹ ha tie ele mun ọne elin. Ọnan rẹman ghe ele dẹ ha man ẹbho ọne elin nọnsi Osẹnobulua, sẹyẹ, ẹbho ki yẹ lẹn ele ọbhi ọne elin.
Bhi ikolo ọkpa nin otu nọn sun oga do bhi ore nin ọhẹnhẹn, ele da rẹman ghe ọkhẹke nan ha tie elin nọnsi Osẹnobulua mun ẹbho nesọle (Fẹ uduọle nọnzi 5 ghe)
6-7. (a) Bezẹle nin Jesu da vae bhi ọne otọ nan? (b) Be bhọ emhin ọbhebhe nọn lu uhọnmhọn-emhin nẹ nọn zẹle nin Jesu da vae bhi ọne otọ nan?
6 Ebi elin nọnsi Jesu mundia nan hi, “Jehova hi umiẹnfan.” Jehova da noo Jesu rẹ miẹn ọrebhe fan ne mhọn urẹọbhọ da ọle bi Ọmọn nọnsọle. Jesu da vae bhi ọne otọ nan beji ọle ha da re iẹnlẹn nọnsọle zọese nin eria. (Mat. 20:28) Ranmhude nin ọle rẹ re iẹnlẹn nọnsọle zọese nin eria, ọle da lu ọle beji a da sabọ rẹhunmhan olukhọ nọnsele yẹ miẹn iẹnlẹn ọsi ighegheghe.—Jọni 3:16.
7 Bezẹle nọn bhọ da khẹke nan zọese nin eria? Ranmhude ebe sunu bhi ogba ọsi Idẹn zẹle. Beji mhan ka zilo ọle bhi uhọnmhọn-ọta nọn gbera, Adam bi Ivi ne yi eria ọhẹnhẹn nin Jehova manlẹn da sọtẹ da Jehova, ranmhude ọnan, ele da mun ọne isẹhoa fia nin ele rẹ nyẹnlẹn bhi ighegheghe. (Gen. 3:6, 24) Ọkpakinọn, emhin ribhọ nọn lu uhọnmhọn-emhin gbera nan rẹ miẹn eria fan bhi obọ olukhọ. Ọnin hi nan rẹ kpe elin nọnsi Jehova khia, ranmhude Esu re itọn sin elin nọnsi Jehova bhi ogba ọsi Idẹn. (Gen. 3:4, 5) Bhiriọ, ọkhẹke nin eria lẹn ghe Jehova i yi ọria ọbe, sẹyẹ, Aba nọn mhọn oyẹẹ ọle khin. Ranmhude Jesu hi ọnọn mundia nin Jehova, sẹyẹ, a tie elin nọnsi Jehova mun elin nọnsọle, ọle da wo ha yi ọnọn mun ọkalo bhọ rẹ ha kpe elin nọnsi Jehova khia.
Be ọria ha rẹ sabọ yọle ghe Kristiẹn ọsaje ọle khin ọkpakinọn, ọle bha lẹn elin nọnsi Jehova, a rẹ biẹn nin ọle rẹ ha noo ọle?
8. Be ọkhẹke nin ọrebhe ne rẹkhan Jesu lẹn?
8 Ọkhẹke nin Kristiẹn rebhe lẹn ọnọn re umiẹnfan nin ele. Ọnin hi, Osẹnobulua nin Jehova nin Aba Jesu. (Jọni 17:3) Sẹyẹ, bọsi Jesu, a dẹ ha tie elin nọnsi Jehova mun ele. Ele dẹ lẹn ebi ọ lu uhọnmhọn-emhin sẹ yẹ nan rẹ kpe ọne elin nin khia. Ọnan bhọ ha re ele miuhọnmhọn. (Iwẹn. 2:21, 22) Bhiriọ, ọkhẹke nin ọrebhe ne rẹkhan Jesu luẹ ẹmhọn Jehova bi Jesu. Mhan wo dọ daghe ebezẹle nin Jesu da noo ene ọta nan rẹ kpẹn erọnmhọn nọnsọle nan gbẹn ọbhi Jọni uhọnmhọnlẹn 17. Enin yọle: “Mẹn rẹkpa ele rẹ lẹn elin nọnsẹ. Mẹn dẹ sẹyẹ ha re otọ ọle man ele, beji ele ha da ha re oyẹẹ man beji uwẹ rẹ re oyẹẹ man mẹn, sẹyẹ, mẹn bi ele ki kugbe.”—Jọni 17:26.
“ESALI NESẸMHẸN BHA KHIN”
9. Be mhan ha rẹ rẹman yẹ ghe elin nọnsi Jehova manman lu uhọnmhọn-emhin rẹji mhan?
9 Ọrebhe ne gene re ẹkẹata ha rẹkhan Jesu, dẹ ha mhọn ọne ọhubhudu rẹ kpe elin nọnsi Jehova khia. (Mat. 6:9, 10) Elin nọnsi Jehova dẹ ha yi ebe lu uhọnmhọn-emhin nẹ rẹji ele. Ọnan rẹman ghe ele dẹ lu emhin rẹ re ọle man. Ọkpakinọn, be mhan ha rẹ sabọ deba ha kpe elin nọnsi Jehova khia yẹ, la ha rẹman ghe emhin rebhe nin Esu tale rẹji Jehova, ohoghe nọn?
10. Be a tẹmhọnlẹn bhi ebe ọsi Isaiah uhọnmhọnlẹn 42 rẹ sẹbhi 44? (Isaiah 43:9; 44:7-9) (Yẹ fẹ ifoto ghe.)
10 Bhi ebe ọsi Isaiah uhọnmhọnlẹn 42 rẹ sẹbhi 44, mhan dẹ luẹ ebi mhan ha sabọ lu rẹ ha kpe elin nọnsi Jehova khia. Bhi ene uhọnmhọnlẹn nin bhi Baibo, Jehova da taman ẹbho ne i ga ọle, nin ele dọ sọsali ọbhọ, si osẹ nọnsele gene nyẹnlẹn. Beji ọ dia bhi ikotu sade a gui ẹzọ, Jehova da ha taman ẹbho nin ele dọ sọsali ọbhọ ghe ene osẹ nan gene ribhọ. Ọkpakinọn, ọria soso bha sabọ sọsali ọbhọ!—Tie Isaiah 43:9; 44:7-9.
Mhan wo sọsali nin Jehova ẹlẹnan (Fẹ uduọle nọnzi 10-11 ghe)
11. Beji Isaiah 43:10-12 rẹman, be Jehova tale rẹji ẹbho nesọle?
11 Tie Isaiah 43:10-12. Jehova da ta ọnan rẹji ẹbho nesọle yọle: “Esali nesẹmhẹn bha khin, sẹyẹ, imẹn hi Osẹnobulua.” Jehova da ha guanọ nin ẹbho nesọle re ewanniẹn ọbhi ọne inọnta nan. Ọle da nọọn ele yọle: “Osẹ ọbhebhe be ribhọ gbera mẹn?” (Isa. 44:8) Bhiriọ, mhan mhọn isẹhoa nin mhan rẹ re ewanniẹn ọbhi ọne inọnta nin. Mhan dẹ sabọ re ọta nin mhan ta bi emhin nin mhan lu rẹ rẹman ghe Jehova ọkpa hi Osẹ ọsi ẹmhọanta. Elin nọnsọle khua okhun gbera elin rebhe. Ọkhẹke nin mhan re uwedẹ nin mhan rẹ nyẹnlẹn rẹ ha rẹman ghe mhan wo hoẹmhọn Jehova, sẹyẹ, mhan sun rẹkhan ọlẹn a ha bhọ rẹ miẹn Esu re iẹnlẹn nọghọ mhan. Ọnan hi isẹhoa nin mhan mhọnlẹn rẹ kpe elin nọnsi Jehova khia.
12. Be akhasẹ nọn ribhi Isaiah 40:3, 5 rẹ munsẹ yẹ?
12 Ahamiẹn mhan deba ha kpe elin nọnsi Jehova khia, Jesu Kristi mhan re egbe khọkhọ. Ẹzaya da kha akhasẹ ghe ọria dẹ “hẹnhẹn uwedẹ nọnsi Jehova.” (Isa. 40:3) Be ọnan rẹ munsẹ yẹ? Jọni nọn Gbe Ẹbho Ruẹ bhi Amẹn da hẹnhẹn uwedẹ khẹ Jesu nọn vae bhi ọne otọ nan dọ mundia nin Jehova, nọn yẹ ha ne ẹbho talọ bhi elin nọnsi Jehova. (Mat. 3:3; Mak 1:2-4; Luk 3:3-6) Bhi ọne akhasẹ, a da yẹ yọle: “A dẹ re uyi nọnsi Jehova man.” (Isa. 40:5) Be ọnan rẹ sunu yẹ? Ẹghe nin Jesu rẹ vae bhi ọne otọ nan, ọle da wo mundia nin Jehova nọnsẹn bọsi ghe Jehova tobọle vae bhi ọne otọ nan.—Jọni 12:45.
13. Be mhan ha rẹ sabọ re egbe khọkhọ Jesu yẹ?
13 Beji Jesu lu, Jehova mhan sọsali nan. Elin nọnsi Jehova a tie mhan mun, sẹyẹ, mhan taman ọrebhe iwẹnna ọhan-ilo nesi Jehova. Nin mhan da sabọ ha sọsali nin Jehova nọnsẹn, ọ dẹ yẹ khẹke nin mhan ha taman ẹbho emhin nin Jesu lu, nin ọle da sabọ kpe elin nọnsi Jehova khia. (Iwẹn. 1:8) Jesu ọnọn sẹ sọsali nin Jehova nẹ, ranmhude ọnan, mhan re egbe khọkhọ ọle. (Arẹm. 1:5) Be mhan ha rẹ sabọ rẹman yẹ ghe elin nọnsi Jehova lu uhọnmhọn-emhin rẹji mhan?
EBI ELIN NỌNSI JEHOVA LU UHỌNMHỌN-EMHIN SẸ YẸ RẸJI MHAN
14. Beji Psalm 105:3 rẹman, be elin nọnsi Jehova dia mhan yẹ bhi egbe?
14 Mhan re elin nọnsi Jehova hio. (Tie Psalm 105:3.) Ọ manman wo re Jehova ghọnghọn sade mhan re elin nọnsọle ha dẹgbọ. (Jer. 9:23, 24; 1 Kọr. 1:31; 2 Kọr. 10:17) Nan rẹ re Jehova ha dẹgbọ mundia nin nan rẹ re Jehova ha hio. Okpe-emhin nọn rẹji mhan nin mhan rẹ deba ha kpe elin nọnsi Jehova khia, yẹ ji ẹbho lẹn ghe emhin rebhe nin Jehova lu gbamhin. Mhan hẹi ji ẹkhọle ha lo mhan rẹ taman ene mhan ko wẹnna, ene mhan ko ribhi klasi, ediake nesẹmhan, bi ẹbho ebhebhe ghe Esali Jehova mhan khin. Ojuu guanọ nin mhan hẹi yẹ ha taman ẹbho elin nọnsi Jehova. (Jer. 11:21; Arẹm. 12:17) Bhi ọsi ẹmhọanta, Esu bi ẹbho ne deba ọle wewe ohoghe nẹga wo guanọ nin ẹbho ye elin nọnsi Jehova a. (Jer. 23:26, 27) Ọkpakinọn, ranmhude mhan hoẹmhọn elin nọnsi Jehova, ọ rẹ mhan re ogẹn ji ọle, yẹ rẹ mhan ghọnghọn “ẹdẹdẹ.”—Ps. 5:11; 89:16.
15. Be a re ọle ta nan rẹ ha sotie elin nọnsi Jehova?
15 Mhan dẹ wo ha sotie elin nọnsi Jehova. (Joel 2:32; Rom 10:13, 14) Nan rẹ ha sotie elin nọnsi Jehova gbera nan rẹ gheghe lẹn elin nọnsi Jehova yẹ ha noo ọle. Mhan dẹ lẹn unan ọria nin ọle gene khin, sẹyẹ, mhan ki ha mun udu nyan ọlẹn, yẹ bhii ọle nin ọle rẹkpa mhan yẹ dia mhan. (Ps. 20:7; 99:6; 116:4; 145:18) Mhan dẹ yẹ ha wewe elin ọlẹn man ẹbho bi ikpẹ esili nin ọle mhọnlẹn. Mhan ki yẹ ha taman ele nin ele fidenọ yẹ bu Jehova re beji ọle ha da miẹn ele ọbhi egbe.—Isa. 12:4; Iwẹn. 2:21, 38.
16. Be mhan ha rẹ sabọ rẹman yẹ ghe ọbhahoghe Esu khin?
16 Mhan wo muegbe rẹ loya ranmhude elin nọnsi Jehova. (Jem. 5:10, 11) Ahamiẹn mhan sun rẹkhan Jehova bhi ẹghe ekpokpo, mhan rẹman ghe ọbhahoghe Esu khin. Bhi ẹghe ọsi Jobu, Esu da ta ọnan rẹji ọrebhe ne ga Jehova. Ọle da yọle: “Ọria dẹ zẹ emhin rebhe nin ọle mhọn obọ, ranmhude iẹnlẹn nọnsọle.” (Job 2:4) Esu yọle ghe ẹghe nin emhin ha rẹ ha mhẹn nin eria ọkpa eria ha rẹ ha ga Jehova, ghe iẹnlẹn ha nyọn mun ele, ele dẹ fikekegbe Jehova. Jobu da wo rẹman ghe ohoghe Esu bhale. Mhan yẹ mhọn ọne isẹhoa nin mhan rẹ rẹman ghe ọbhahoghe Esu khin, ghe mhan i da fikekegbe Jehova aharẹmiẹn iẹnlẹn nyọn mun mhan. Mhan dẹ sabọ ha mhọn ọne urẹọbhọ ghe Jehova dẹ wo ha gbẹloghe mhan ranmhude elin nọnsọle.—Jọni 17:11.
17. Beji 1 Pita 2:12 rẹman, uwedẹ ọbhebhe nela mhan ha rẹ sabọ re ogẹn ji elin nọnsi Jehova?
17 Mhan mun ekpẹn nin elin nọnsi Jehova. (Prov. 30:9; Jer. 7:8-11) Ranmhude mhan mundia nin Jehova, sẹyẹ a tie mhan mun elin nọnsọle, ebi mhan lu dẹ sabọ re ogẹn ji elin nọnsọle la re itọn sin ọlẹn. (Tie 1 Pita 2:12.) Bhiriọ, mhan wo muegbe nin mhan rẹ re ọta nin mhan ta bi emhin nin mhan lu rẹ ha re ogẹn ji Jehova ẹghe rebhe. Ọnan hi uwedẹ nin mhan rẹ re ogẹn ji Jehova arẹmiẹn ọ bha gba nin mhan fo.
18. Be bhọ uwedẹ ọbhebhe nin mhan ha rẹ rẹman ghe elin nọnsi Jehova manman lu uhọnmhọn-emhin rẹji mhan? (Yẹ fẹ ebi a gbẹn ọbhi otọle ghe.)
18 Ẹmhọn elin nọnsi Jehova manman lu uhọnmhọn-emhin nẹ rẹji mhan gbera emhin nọn hi ki rẹ khin nin ẹbho ta rẹji mhan. (Ps. 138:2) Bezẹle nin mhan da ta iriọ? Ranmhude oyẹẹ nin mhan mhọn da Jehova, ọ dẹ sabọ re ẹbho ha ta ọta ne i mhẹn mhan ọbhi egbe.a Rẹji Jesu, ọle da wo muegbe rẹ yu uyumhin oya bii oyi beji ọle ha da sabọ re ogẹn ji elin nọnsi Jehova. Ọle bha ji ẹkhọle ha lo ọle, la ha kpokpo egbe ba ẹmhọn ebi ẹbho ha ta rẹji ọle. (Hib. 12:2-4) Ebi ọle ha rẹ lu iho nọnsi Osẹnobulua yẹ ọle wo mun ẹlo ọi.—Mat. 26:39.
19. Be elin nọnsi Jehova dia uwẹ yẹ bhi egbe? Bezẹle?
19 Mhan wo re elin nọnsi Jehova hio, sẹyẹ, udede ekpẹn nọn rẹji mhan nan rẹ ha tie mhan Esali Jehova. Ranmhude ọnan, ọta soso i ribhọ nin ẹbho ha ta mhan ọbhi egbe nọn ha rẹ mhan zobọ bhọ rẹ ha gẹn elin nọnsi Jehova. Elin nọnsi Jehova lu uhọnmhọn-emhin gbera ebi ẹbho ta rẹji mhan. Bhiriọ, bha ji mhan wo muegbe rẹ ha re ogẹn ji elin nọnsi Jehova aharẹmiẹn mhan kuẹlo da ọkakale ne bunbun bhi obọ Esu. Mhan ha lu iriọ, mhan ki rẹman ghe elin nọnsi Jehova manman wo lu uhọnmhọn-emhin rẹji mhan, beji ọ yẹ dia rẹji Jesu Kristi.
ILLO 10 Gẹn IJehova Nin Osẹ Nọnsẹmhan
a Ẹghe nin imọẹ Jobu ea rẹ ha ta ọta ebe Jobu bhi egbe, Jobu da dọ ha ria ẹmhọn ebi ele ha taman ọlẹn. Ẹghe nin imọn nesi Jobu rẹ yu, bi ẹghe nin emhin rebhe nin ọle mhọn rẹ yulu ọle, “Jobu bha lu emhin ebe, la yọle ghe Osẹnobulua lu emhin ebe.” (Job 1:22; 2:10) Ọkpakinọn, ẹghe nin imọẹ ea nesọle rẹ yọle ghe emhin ebe nin ọle lu zẹle nin ọle da ha loya, ọle da munhẹn ha ta “ọta ne bha dia.” Ẹmhọn ebi ọle ha rẹ kpe elin nọnsọle khia yẹ, ọle ki mun kalo gbera nin ọle rẹ re ogẹn ji elin nọnsi Osẹnobulua.—Job 6:3; 13:4, 5; 32:2; 34:5.