Re Urẹọbhọ Ha Nyẹnlẹn

1. Bezẹle nin Pọl da ha ghọnghọn beji ọle ria eria nyan uwedẹ nin ọle rẹ nyẹn iẹnlẹn nọnsọle?

PỌL nin odibo wo lẹnmhin ghe a dẹ kẹ gbe ọle a, ọkpakinọn, beji ọle ki ria eria nyan ebi ọle rẹ nyẹn iẹnlẹn nọnsọle yẹ, ọle da wo ha ghọnghọn. Ọle da yọle: “Mẹn re ọne unẹ sotọ, mẹn yẹ ga nọnsẹn.” (2 Tim. 4:​6-8) Pọl wo zẹ nọnsẹn rẹ re iẹnlẹn nọnsọle ga Jehova, ọle da yẹ wo ha mhọnlẹn bhi ọkhọle ghe ẹmhọn ọlẹn ti Jehova bhọ. Ọ yẹ khẹke nin mhan zẹ emhin nọn mhẹn rẹ lu bhi iẹnlẹn beji ẹmhọn mhan ha da ha ti Jehova bhọ. Be mhan ha rẹ sabọ lu iriọ yẹ?

2. Be a re ọle ta nin ọria rẹ ha re urẹọbhọ nyẹnlẹn?

² Pọl da ta ọnan rẹji egbọle bi Kristiẹn nekẹle ne sun rẹkhan Jehova yọle: “Urẹọbhọ mhan rẹ nyẹnlẹn, ọ iyi ebi mhan daghe.” (2 Kọr. 5:7) Be Pọl re ọnan ta? Ẹbho ne i mhọn urẹọbhọ da Jehova, ele re ebi ele daghe ọkpa, ebi ele họn, bi ebi emhin dia ele yẹ bhi egbe rẹ zẹ ebi ele ha lu. Bhi obọ nọnkẹle, ọria nọn re urẹọbhọ nyẹnlẹn ria eria nyan ebi Jehova guanọ bhi obọ ọle sade ọle ho nin ọle zẹ ebi ọle ha lu. Ebi ọle zẹ rẹ lu dẹ rẹman ghe, ọle rẹọbhọ ghe Osẹnobulua dẹ re ihaosa nanlẹn. Sẹyẹ, ghe ọle dẹ miẹn elele ne bunbun sade ọle re obọ rẹkhan adia ne ribhi Baibo.—Ps. 119:66; Hib. 11:6.

3. Elele nela nabhọre sade mhan re urẹọbhọ nyẹnlẹn? (2 Kọrint 4:18)

³ Imhan rebhe re ebi mhan họn, ebi mhan daghe, bi ebi emhin dia mhan yẹ bhi egbe rẹ zẹ ebi mhan lu ẹgheso. Ọkpakinọn, ahamiẹn emhin nin mhan daghe, ebi emhin dia mhan yẹ bhi egbe, bi emhin nin mhan họn ọkpa mhan rẹ zẹ emhin kpataki nin mhan ha lu bhi iẹnlẹn, ọnan dẹ sabọ re mhan zẹ emhin nọn i mhẹn rẹ lu. Bezẹle? Ranmhude, emhin nin mhan họn bi emhin nin mhan daghe dẹ sabọ hiẹ mhan ẹgheso. Ahamiẹn emhin nin mhan daghe, ebi emhin dia mhan yẹ bhi egbe, bi ebi mhan họn ọkpa mhan noo rẹ zẹ emhin nin mhan ha lu, mhan dẹ sabọ dọ lu emhin nọn i yẹẹ Jehova. (Eccl. 11:9; Mat. 24:​37-39) Bhi obọ nọnkẹle, mhan ha re urẹọbhọ ha zẹ emhin nin mhan ha lu, mhan ki sabọ ha zẹ emhin nọn ha “ti Ebeanlẹn mhan bhọ.” (Ẹfẹ. 5:10) Mhan dẹ wo ha mhọn ọfure bi eghọnghọn ọsaje bhi iẹnlẹn sade mhan re obọ rẹkhan adia nesi Jehova. (Ps. 16:​8, 9; Isa. 48:​17, 18) Sẹyẹ, ahamiẹn mhan bha zobọ bhọ rẹ ha re urẹọbhọ nyẹnlẹn, mhan ki sabọ miẹn iẹnlẹn ọsi ighegheghe.—Tie 2 Kọrint 4:18.

4. Be mhan ha rẹ sabọ lẹn yẹ si urẹọbhọ re mhan zẹ ebi mhan lu, la si ebi mhan daghe nọn?

⁴ Be mhan ha rẹ sabọ lẹn yẹ si urẹọbhọ mhan rẹ zẹ emhin nin mhan lu, la si ebi mhan daghe nọn? Emhin nọn ha sabọ rẹkpa mhan hi nin mhan rẹ nọọn egbe mhan ene inọnta nan: “Emhin nela re mẹn zẹ emhin nin mẹn lu bhi iẹnlẹn? Emhin nin mẹn daghe ọkpa be rẹ mẹn lu iriọ? La adia nọnsi Jehova be rẹkpa mẹn zẹ emhin nin mẹn ho nin mẹn lu?” Bha ji mhan fẹ ebi mhan ha rẹ sabọ ha re urẹọbhọ nyẹnlẹn yẹ bhi ene uwedẹ ea kpataki nan: ahamiẹn mhan guanọ iwẹnna, ahamiẹn mhan guanọ ọria nin mhan ha bọ la re, bi sade agbotu re adia nin mhan. Mhan dẹ zilo nyan emhin nin mhan ha sabọ lu bhi ene uwedẹ ea nan beji mhan ha da sabọ ha zẹ emhin ne mhẹn rẹ lu.

AHAMIẸN MHAN GUANỌ IWẸNNA

5. Emhin nela ọkhẹke nin mhan fẹghe ọkuẹsẹ mhan zẹ iwẹnna nin mhan ha lu?

⁵ Imhan rebhe guanọ nin mhan sabọ ha gbẹloghe egbe mhan bi azagba-uwa nọnsẹmhan. (Eccl. 7:12; 1 Tim. 5:8) Igho nọn kpọnọ a ha bhi iwẹnna eso. Iwẹnna ne sẹ inian dẹ sabọ rẹkpa ọria rẹ miẹn igho rẹ ha gbẹloghe azagba-uwa nọnsọle, ọ dẹ yẹ sabọ rẹkpa ọria koko igho ya. Bhi obọ nọnkẹle, a i manman ha igho nọn kpọnọ bhi iwẹnna eso. Igho nọn ha sẹ ọria rẹ le ebale, dẹ ukpọn, yẹ haosa ọbhi eji ọle da nyẹnlẹn ọkpa a ha bhọ. Ahamiẹn mhan ho nin mhan zẹ iwẹnna nin mhan ha lu, edandan i ribhọ ghe mhan dẹ ria ẹmhọn eka nan da ha mhan le bhi ọne iwẹnna. Ọkpakinọn, ahamiẹn ọnan ọkpa mhan wo ha ria ẹmhọnlẹn, ọ ki rẹman ghe emhin nin mhan daghe dia ebi mhan zẹ rẹ lu, ọ i yi urẹọbhọ.

6. Be mhan ha rẹ rẹman yẹ ghe urẹọbhọ mhan rẹ nyẹnlẹn sade mhan ho nin mhan zẹ iwẹnna nin mhan ha lu? (Hibru 13:5)

⁶ Ahamiẹn mhan re urẹọbhọ zẹ emhin nin mhan ha lu, mhan ki ha ria eria nyan ebi iwẹnna nin mhan ho nin mhan lu ha rẹ rẹso ikolu nin mhan bi Jehova ko mhọnlẹn yẹ. Mhan sabọ nọọn egbe mhan ene inọnta nan: ‘Ọne iwẹnna nan dẹ be re mẹn ne obọ ọbhi emhin nin Jehova yọle ghe ọ bha gba?’ (Prov. 6:​16-19) ‘Ọ dẹ be re mẹn ha gbẹdẹ ikolo oga la re mẹn zẹ azagba-uwa nọnsẹmhẹn obọ bhi ẹghe nọn tanlẹn?’ (Fil. 1:10) Ahamiẹn ehe ewanniẹn nọnsẹ rẹji ene inọnta nan, ọ i da ha yi emhin ẹwanlẹn nin uwẹ rẹ lu ọne iwẹnna aharẹmiẹn ọ manman nọghọ nan rẹ miẹn iwẹnna. Ranmhude ghe urẹọbhọ mhan rẹ nyẹnlẹn, mhan zẹ emhin nin mhan ha lu bhi uwedẹ nọn ha rẹman ghe, mhan rẹọbhọ Jehova dẹ ne emhin nin mhan guanọ nin mhan.—Mat. 6:33; tie Hibru 13:5.

7-8. Be obhio mhan nin okpea nọn nyẹnlẹn bhi South America rẹ rẹman yẹ ghe urẹọbhọ ọle rẹ nyẹnlẹn? (Yẹ fẹ ifoto ghe.)

⁷ Obhio mhan nin okpea natiọle Javiera nọn ribhi South America, wo lẹn ebi ọ lu uhọnmhọn-emhin sẹ yẹ nan rẹ ha re urẹọbhọ nyẹnlẹn. Ọle da yọle: “Imẹn da dọ guanọ iwẹnna nan da ha igho nọn re igba-eva kpọnọ gbera ọne a ka ha mẹn le khẹ bhi iwẹnna nin mẹn ka ha lu, nọn ha yẹ manman rẹ mẹn ha sọnyẹnmhẹn.” Ọkpakinọn, Javier da yẹ ha guanọ nin ọle lu iwẹnna ọkanẹfan. Ọle da yẹ yọle: “A ki da tie mẹn bhi ọne iwẹnna nan gua mẹn ọta bhi unun. Ọkuẹsẹ ẹghe nan rẹ gua mẹn ọta bhi unun, mẹn da nan erọnmhọn ji Jehova nin ọle rẹkpa mẹn, ranmhude mẹn lẹnmhin ghe ọle lẹn emhin nọn mhẹn nẹ nọn ha mhẹn mẹn bhi egbe. Mẹn rẹ wo ha guanọ nin mẹn ha lu iwẹnna nọn manman kpọnọ, beji a ha da manman ha ha mẹn igho nọn kpọnọ. Ọkpakinọn, mẹn i da lu ọne iwẹnna nan sade ọ i da re otọ nin mẹn rẹ lu eka nin mẹn ho nin mẹn lu bhi oga nọnsi Jehova.”

⁸ Javier da yọle: “Ẹghe nan rẹ ha gua mẹn ọta bhi unun, ọnọn gua mẹn ọta bhi unun da yọle ghe mẹn dẹ ha wẹnna gbera ẹghe nọn khẹke nin mẹn wẹnna sẹ. Ọkpakinọn, mẹn da re ekpẹn taman ọlẹn ghe mẹn i da sabọ lu ọle ranmhude iwẹnna oga nin mẹn lu.” Javier bha ka lu ọne iwẹnna. Uzana eva ki gbera, ọle da munhẹn ha lu iwẹnna ọkanẹfan. Akizẹbue bhi ẹkẹ ọne ukpe nin ọle munhẹn ha lu iwẹnna ọkanẹfan, ọle da dọ miẹn iwẹnna nin ọle re ẹghe eso ha lu. Ọle da yọle: “Jehova da wo wanniẹn erọnmhọn nọnsẹmhẹn, yẹ rẹkpa mẹn rẹ miẹn iwẹnna nọn re otọ nin mẹn rẹ ha lu iwẹnna ọkanẹfan. Ọ manman wo re mẹn ghọnghọn nin mẹn rẹ miẹn iwẹnna nọn re otọ nin mẹn rẹ manman ha noo ẹghe nọnsẹmhẹn rẹ ga Jehova bi ibhio mẹn.”

9. Be uwẹ miẹn luẹ bhi ijiẹmhin ọsi Trésor?

⁹ Be mhan ha lu yẹ sade mhan dọ kere ghe iwẹnna nin mhan lu i mhẹn mhan bhi egbe, la ọ i re otọ nin mhan rẹ manman sikẹ Jehova? Bha ji mhan zilo nyan ijiẹmhin ọsi obhio mhan natiọle Trésor ghe, nọn nyẹnlẹn bhi Congo. Ọle da yọle: “Iwẹnna ọgbọn nin mẹn miẹn ha lu da wo manman ha yẹẹ mẹn. Igho nan ha mẹn le bhi enan re igba-ea kpọnọ gbera eka nan ka ha mẹn le bhi iwẹnna nin mẹn ka ha lu, sẹyẹ, ẹbho da wo ha mun ekpẹn nin mẹn.” Ọkpakinọn, ẹghe-ẹghe Trésor rẹ wo ha gbẹdẹ ikolo oga, ranmhude ọle wo ha wẹnna gbera eka ẹghe nọn khẹke nin ọle wẹnna sẹ. Ẹgheso, ene ele ko wẹnna ki ha sua ọle ọbhọ rẹ bha ohoghe man ẹbho, beji ele ha da sabọ gbegue ẹki eku nan do bhi isi iwẹnna nọnsọle. Trésor da rẹ ha guanọ nin ọle zobọ bhi ọne iwẹnna, ọkpakinọn ofẹn da ha mun ọlẹn ghe ọle i da yẹ ha mhọn iwẹnna. Be ki rẹkpa ọle? Ọle da yọle: “Habakkuk 3:​17-19 da rẹkpa mẹn rẹ lẹn ghe, aharẹmiẹn mẹn zẹ ọne iwẹnna nin obọ dọ ha lu iwẹnna ọbhebhe nan i da ha mẹn igho nọn kpọnọ, Jehova dẹ gbẹloghe mẹn. Bhiriọ, mẹn da zobọ bhọ rẹ ha lu ọne iwẹnna.” Ọle da yẹ yọle: “Ẹbho ne bunbun ne re iwẹnna nin ọria rẹọbhọ ghe, ọria ha miẹn iwẹnna nan da manman ha igho, ọne ọria dẹ mun ọne iwẹnna kalo gbera emhin nọn hi ki rẹ khin, rẹ dọ sẹbhi azagba-uwa nọnsọle bi oga nọnsi Osẹnobulua. Ọ manman wo rẹ mẹn ghọnghọn ghe mẹn sabọ gbega ikolu nin mẹn bi Jehova ko mhọnlẹn. Ukpe ọkpa ki gbera, Jehova da rẹkpa mẹn rẹ miẹn iwẹnna ọbhebhe nọn rẹkpa mẹn rẹ ha gbẹloghe egbe, bi nọn yẹ re otọ nin mẹn rẹ sabọ ha lu iwẹnna oga. Ahamiẹn mhan mun Jehova kalo bhi iẹnlẹn, asabọmiẹn mhan i yẹ da manman ha mhọn igho ẹgheso, ọkpakinọn, Jẹhova dẹ gbẹloghe mhan.” Bhi ọsi ẹmhọanta, mhan ha mun udu nyan adia nesi Jehova bi ive nesọle, ọ ki rẹkpa mhan rẹ sabọ ha re urẹọbhọ nyẹnlẹn, sẹyẹ Jehova ki nan erọnmhọn nin mhan.

AHAMIẸN MHAN HO NIN MHAN ZẸ ỌRIA NIN MHAN HA BỌ LA RE

10. Emhin kpataki nela ọkhẹke nin ọria fẹghe sade ọle ho nin ọle zẹ ọria nin ọle ha bọ la re? Ọkpakinọn, emhin nela ọ bha khẹke nin ọle lu?

¹⁰ Ẹsele nọn na obọ Jehova vae ibọdọ bi ire-okhuo khin, bhiriọ, emhin nọn yẹẹ ọria nọn nin ọria rẹ bọ ọdọ la re okhuo. Ahamiẹn obhio mhan nin okhuo miẹn obhio mhan nin okpea nin ọle ho nin ọle bọ, ọle ki ka fẹ ebi ọne obhio mhan nin okpea diayẹ bhi egbe, ebi ọle rẹ lu emhin yẹ, ebi ẹbho ghe ọle yẹ, bi ebi ọle rẹ re ẹmhọn igho khian yẹ. Ọle ki yẹ fẹghe si ọne obhio mhan nin okpea mhọn ẹbho bhi azagba-uwa nọnsọle nọn da ha gbẹloghe, sẹyẹ, si ọne obhio mhan dẹ sabọ re ọle ha ghọnghọn.b Bhi ọsi ẹmhọanta, ọ wo khẹke nin ọne obhio mhan nin okhuo fẹ ene emhin nan ghe. Ọkpakinọn, ahamiẹn ene emhin nan ọkpa ọle fẹghe, ọ ki rẹman ghe emhin nin ọle daghe ọle rẹ ha zẹ ebi ọle ha lu.

11. Be mhan ha rẹ sabọ rẹman yẹ ghe urẹọbhọ mhan rẹ nyẹnlẹn sade mhan ho nin mhan zẹ ọria nin mhan ha bọ la re? (1 Kọrint 7:39)

¹¹ Ọ manman wo re Jehova ghọnghọn rẹ daghe ọle ghe ibhio mhan nin ikpea bi ikhuo re obọ rẹkhan adia nọnsọle rẹji ẹmhọn ọria nin ele ha bọ bi ọria nin ele ha re! Bhi ọsi ijiẹmhin, ele dọnmhegbe rẹ re obọ rẹkhan ọne adia bhi Baibo nọn yọle nin ele manman wanre nọnsẹn ọkuẹsẹ ele munhẹn ha guanọ ọria nin ele ha bọ la re. (1 Kọr. 7:36) Ele dọnmhegbe rẹ fẹghe si ọria nin ele ho nin ele bọ la re mhọn ene ikpẹ nin Jehova yọle ghe ọkhẹke nin ọdọ esili la okhuo esili ha mhọnlẹn. (Prov. 31:​10-13, 26-28; Ẹfẹ. 5:33; 1 Tim. 5:8) Ahamiẹn ọria nọn i ga Jehova la ọria nọn bha sẹ mianmẹn guanọ nin ọle zẹ ele bhi ọshọ, ele i ka. Ele re obọ rẹkhan adia nọn ribhi 1 Kọrint 7:39 nọn yọle ghe nin ele bọ ọria la re “ọria nọn ribhi oga.” (Tie ọle.) Ele i zobọ bhọ rẹ ha re urẹọbhọ nyẹnlẹn ranmhude ele lẹnmhin ghe, Jehova lẹn ebi emhin dia ele yẹ bhi egbe, sẹyẹ, ọle dẹ rẹkpa ele.—Ps. 55:22.

12. Be uwẹ miẹn luẹ bhi okha ọsi Rosa?

¹² Bha ji mhan fẹ ijiẹmhin ọsi obhio mhan nin okhuo natiọle Rosa ghe, nọn yi ọkanẹfan bhi Colombia. Okpea ọkpa bhi eji ọle da wẹnna, nọn i yi Esali Jehova da munhẹn ha hoẹmhọn ọlẹn. Rosa yẹ wo hoẹmhọn ọne okpea. Rosa da yọle: “Ọle wo diabe ọria esili. Ọle manman rẹkpa ẹbho bhi idunmhun nin ọle ye, sẹyẹ, ọle i nyẹn iẹnlẹn esankan. Uwedẹ nin ọle rẹ ne mẹn lu emhin wo manman ti mẹn bhọ. Ọle wo ha mhọn emhin rebhe nin mẹn guanọ bhi egbe ọdọ, ọkpakinọn ọle i yi Ọsali Jehova.” Ọle da yẹ yọle: “Ọ da wo ha nọghọ mẹn rẹ taman ọne okpea ghe mẹn i da zẹ ọle bhi ọshọ, ranmhude mẹn rẹ wo ha guanọ nin mẹn zẹ ọle bhi ọshọ. Bhi ọne ẹghenin, ọ da wo diabe ghe imẹn ọkpa ribhi ọsẹmhẹn. Sẹyẹ, mẹn da yẹ ha guanọ nin mẹn bọ ọdọ, ọkpakinọn mẹn bha sẹ miẹn ọria nọn yi Ọsali Jehova nin mẹn ha bọ.” Ọrẹyiriọ, Rosa bha wo denọ elọ ọbhi ebi ọle sabọ daghe ọkpa. Ọle da ria eria nyan ebe ha sabọ sunu ji ikolu nin ọle bi Jehova ko mhọnlẹn sade ọle zẹ ọne okpea nọn ribhi eji ọle da wẹnna ọshọ. Bhiriọ, ọle ki da zobọ bhọ rẹ deba ọne okpea ha muobọ, yẹ wo ha re iẹnlẹn nọnsọle lu iwẹnna oga. Ọ bha sẹ buegbe, a da tie ọle nin ọle dọ yo Isiku Ọsi Ene Tẹmhọn Agbejele. Bhi ejayenan nian, ọkanẹfan kpataki ọle ki khin. Rosa da yọle: “Jehova wo nan erọnmhọn ne bunbun nin mẹn ne rẹ mẹn manman ha ghọnghọn.” Ọ i wo yi emhin nọn lẹkhẹ ẹghe rebhe nin mhan rẹ lu ebi Jehova guanọ, manman nọn sade uwedẹ nin mhan rẹ ghe ọne emhin dikẹ bhi uwedẹ nin Jehova rẹ ghe ọle. Ọkpakinọn, ahamiẹn mhan ria eria bhi uwedẹ nin Jehova rẹ ria eria, yẹ lu ebe khẹke bhi ọne ẹmhọn, elele manman nabhọre.

AHAMIẸN A RE ADIA NIN MHAN BHI AGBOTU

13. Be emhin ha sabọ dia mhan yẹ bhi egbe sade a taman mhan ebi mhan ha lu bhi ẹkẹ agbotu?

¹³ Ẹghe-ẹghe ene ewanlẹn, ọfẹotughe, Bẹtẹ bi Otu Nọn Sun Oga agbotu rẹ taman mhan ebi mhan ha lu, nọn ha rẹkpa mhan rẹ sabọ ha ga Jehova nọnsẹn. Ẹgheso, ahamiẹn ene ibhio mhan nan taman mhan ebi mhan ha lu, mhan sabọ rẹ dọ ha riale ghe ebi ele taman mhan i da mhẹn mhan bhi egbe. Mhan sabọ rẹ dọ ha mhọn edandan si ebi ele taman mhan dẹ sabọ rẹkpa mhan, sẹyẹ, mhan sabọ rẹ dọ ha denọ ẹlo ọbhi eji ene ibhio mhan nan i da lu nọnsẹn ne taman mhan ebi mhan ha lu.

14. Be ha rẹkpa mhan rẹ sabọ re obọ rẹkhan adia nin agbotu re nin mhan? (Hibru 13:17)

¹⁴ Mhan rẹọbhọ ghe Jehova hi ọnọn dia agbotu nọnsọle, sẹyẹ, ọle lẹn ebi mhan kuẹlo da. Ọnan zẹle nin mhan da re ẹjẹje re obọ rẹkhan adia nan re nin mhan bhi agbotu, mhan i zaka-zuyọn. (Tie Hibru 13:17.) Mhan lẹnmhin ghe, ahamiẹn mhan re obọ rẹkhan adia nan re nin mhan, ọ rẹkpa mhan rebhe rẹ ha mhọn okugbe bhi ẹkẹ agbotu. (Ẹfẹ. 4:​2, 3) Mhan rẹọbhọ ghe Jehova dẹ nan erọnmhọn nin mhan sade mhan re obọ rẹkhan adia nin ene ibhio mhan re nin mhan, arẹmiẹn ghe ọ bha gba nin ele fo. (1 Sam. 15:22) Mhan yẹ mhọn ọne urẹọbhọ ghe ọne ẹghe ha sẹ, Jehova dẹ fi ọne adia denọ sade ọkhẹke nan fi ọle denọ.—Mic. 7:7.

15-16. Be rẹkpa obhio mhan nin okpea ọkpa rẹ rẹman ghe ọle mhọn urẹọbhọ, arẹmiẹn ghe ọle rẹ ha mhọn edandan rẹji adia eso nan re nanlẹn? (Yẹ fẹ ifoto ghe.)

¹⁵ Bha ji mhan fẹ ijiẹmhin ọkpa ghe nọn rẹman elele nọn nabhọre sade ọria mhọn urẹọbhọ, yẹ re obọ rẹkhan adia nin agbotu re nin mhan. Arẹmiẹn urolo Spanish ẹbho zẹ nẹ bhi agbaẹbho ọsi Peru, ẹbho ne bunbun yẹ wo ha zẹ urolo nọnsele kẹkẹ. Ọkpa bhi ene urolo nan hi Quechua. Rẹ na bhi ikpe ne bunbun ha vade, ọle ibhio mhan ne zẹ urolo Quechua mọn da ha guanọ ẹbho ne zẹ urolo Quechua bhi agọ nin ele da tẹmhọn Osẹnobulua. Ọkpakinọn, a da fi uwedẹ nin ele rẹ guanọ ẹbho ne zẹ urolo Quechua denọ beji ele ha da sabọ re obọ rẹkhan uhi nin gọvamẹnt gbe. (Rom 13:1) Ranmhude ọnan, ibhio mhan eso da ha riale ghe ọne ufidenọ nan dẹ de idobolo ọbhi iwẹnna itẹmhọn Osẹnobulua nin ele lu. Ọkpakinọn, beji ene ibhio mhan ki re obọ rẹkhan ebi agbotu taman ele, Jehova da rẹkpa ele rẹ miẹn ẹbho ne bunbun ne zẹ urolo Quechua.

¹⁶ Kevin nọn yi ọwanlẹn bhi agbotu nan da zẹ urolo Quechua yẹ deba bhi ene ibhio mhan ne ha kpokpo egbe. Ọle da yọle: “Mẹn ki da ha riale ‘Be mhan ha ki rẹ miẹn ẹbho ne zẹ urolo Quechua yẹ?’” Be Kevin ki lu yẹ? Ọle da yọle: “Mẹn da ria eria nyan ẹmhọn nọn ribhi Proverbs 3:5. Mẹn da yẹ ria ẹmhọn ijiẹmhin ọsi Mozis. Jehova da taman Mozis nin ọle sun ibhokhan Izrẹl diọbhi eji diabe odẹ i ye. Bhi enin, ọ dẹ wo lẹkhẹ nin ibhokhan Ijipt ne khu rẹkhan ele rẹ mun ele. Ọrẹyiriọ, Mozis da sẹyẹ re obọ rẹkhan ebi Jehova taman ọlẹn. Ranmhude ọnan, Jehova da re uwedẹ ọhan-ilo miẹn ele fan.” (Ex. 14:​1, 2, 9-11, 21, 22) Kevin ki da muegbe nin ọle rẹ re obọ rẹkhan ọne ufidenọ. Be ki nabhọre? Ọle da yọle: “Uwedẹ nin Jehova rẹ nan erọnmhọn nin mhan da wo han mẹn ilo. Bhi ẹghe nikhẹ, mhan ki wo khian-khian bhi iwẹnna itẹmhọn Osẹnobulua, mhan i da miẹn ẹbho ne zẹ urolo Quechua nin mhan ha tẹmhọn Osẹnobulua man. Ẹgheso, otuọnkpa, la eva ọkpa mhan miẹn. Bhi ejayenan nian, idunmhun nin ẹbho ne bunbun da zẹ urolo Quechua mhan ki da tẹmhọn Osẹnobulua. Ranmhude ọnan, mhan ki wo mhọn ẹbho ne bunbun nin mhan ne talọ, afikie yo ne bunbun, bi ẹbho nin mhan man ele Baibo. Ẹbho ki wo manman vae bhi ikolo nọnsẹmhan nian.” Bhi ọsi ẹmhọanta, ahamiẹn mhan re urẹọbhọ nyẹnlẹn, Jehova ki wo ha nan erọnmhọn nin mhan.

17. Be uwẹ miẹn luẹ bhi ọne uhọnmhọn-ọta nan?

¹⁷ Mhan sẹ wo zilo nyan ebi mhan ha rẹ ha re urẹọbhọ nyẹnlẹn yẹ bhi uwedẹ ea kpataki. Ọkpakinọn, ọkhẹke nin mhan yẹ wo ha re urẹọbhọ nyẹnlẹn bhi emhin rebhe nin mhan lu bhi iẹnlẹn, rẹ dọ sẹbhi ividio nin mhan ghe, la ebi mhan rẹ re egbe re ahoho. Ọ yẹ khẹke nin mhan ha lu iriọ sade mhan ho nin mhan zẹ ebi mhan ha yo isiku sẹ yẹ, la ebi mhan ha rẹ bẹẹ imọn nọnsẹmhan wanre yẹ. Ebi ọ hi ki rẹ khin nin mhan ho nin mhan zẹ rẹ lu bhi iẹnlẹn, ọ bha khẹke nin mhan ji ebi mhan daghe ọkpa ha yi emhin nọn rẹkpa mhan rẹ zẹ ele. Ọkhẹke nin mhan yẹ ria ẹmhọn ebi ọ ha rẹ rẹso ikolu nin mhan bi Jehova ko mhọnlẹn yẹ, mhan ha yẹ re obọ rẹkhan adia nesọle. Rẹ deba ọnin, ọkhẹke nin mhan yere ghe Jehova vele ghe ọle dẹ gbẹloghe mhan. Ahamiẹn mhan wo ha lu ene emhin nan, mhan ki sabọ ha “khian rẹkhan elin nọnsi Jehova nin Osẹnobulua nọnsẹmhan rẹ sẹbhi ighegheghe.”—Mic. 4:5.